Кіріспе
Санскрит тіліндегі Амарасимханың жазған сөздігі – Амаракоша (Деванагари: अमरकोशः , IAST: Amarakośaḥ , ISO: Amarakōśaḥ), сонымен қатар Намалинганушасанам (Деванагари: नामलिङ्गानुशासनम् , IAST: Nāmaliṅgānuśāsanam, ISO: Nāmaliṅgānuśāsanam, яғни "зат есімдер мен туысқа қатысты нұсқаулар") – ежелгі Үндістанның ғалымы Амарасимха жазған санскрит тіліндегі сөздік. Амаракоша атауы санскрит тіліндегі амара ("өлімсіз") және коша ("қазына, сандық, қап, жинақ, сөздік") сөздерінен шыққан. Артур Берридейл Киттің сөзіне сүйенсек, бұл – санскрит тіліндегі ең ежелгі сақталған сөздіктердің бірі (коша). Мираши Амаракошаның жазылған мерзімі туралы мәселені зерттейді. Ол Амогаваршаның (814-867 жж.) билік кезінде жазылған Шакатаянаның Амогавритти еңбегінде осы сөздік туралы алғашқы сенімді мәліметтерді табады.
The Amarakosha (Devanagari: अमरकोशः , IAST: Amarakośaḥ , ISO: Amarakōśaḥ) is the popular name for Namalinganushasanam (Devanagari: नामलिङ्गानुशासनम् , IAST: Nāmaliṅgānuśāsanam, ISO: Nāmaliṅgānuśāsanam, which means "instruction concerning nouns and gender") a thesaurus in Sanskrit written by the ancient Indian scholar Amarasimha. The name Amarakosha derives from the Sanskrit words amara ("immortal") and kosha ("treasure, casket, pail, collection, dictionary"). According to Arthur Berriedale Keith, this is one of the oldest extant Sanskrit lexicons (kosha). Mirashi examines the question of the date of composition of Amarakosha. He finds the first reliable mention in Amoghavritti of Shakatayana composed during the reign of Amoghavarsha (814 867 CE).
Мәтіндік ұйымдастыру
Амарокаш – жаттап алуға оңай болатын өлеңдерден тұрады. Ол үш кандаға немесе тарауға бөлінген. Бірінші, svargādi kāṇḍa («көк және басқалар») көкте және онда тұратын құдайлар мен аспандық жандар туралы сөздерді қамтиды. Екінші, bhūvargādi kāṇḍa («жер және басқалар») жер, қалалар, жануарлар және адамдар туралы сөздермен айналысады. Үшінші, sāmānyādi kāṇḍa («жалпы») грамматикаға қатысты сөздер мен басқа да түрлі сөздерді қамтиды. Амарокашаның бірінші кандасы – Сваргадиканда «Svar avyayaṃ Svarga Nāka Tridiva Tridaśālayāḥ» деген өлеңмен басталады, ол Svaḥ, Svarga, Nāka, Tridiva, Tridaśālaya және т.б. сияқты Көктердің әртүрлі аттарын сипаттайды. Екінші өлең «Amarā Nirjarā DevāsTridaśā Vibudhāḥ Surāḥ» индус құдайларына (Deva) қатысты әртүрлі сөздерді сипаттайды. Бесінші және алтыншы өлеңдер Будда мен Шакьямунидің (яғни Гаутама Будданың) әртүрлі аттарын келтіреді. Келесі өлеңдерде Брахма, Вишну, Васудева, Баларама, Камадева, Лакшми, Кришна, Шива, Индра және т.б. аттары берілген. Бұл аттардың барлығына зор құрметпен қаралады. Амарокаш сектанттық ағымдар пайда болғанға дейінгі кезеңді көрсетеді. Амарокашаға түсіндірмелер индус, джайнист және буддист ғалымдары тарапынан жазылған. Амарокашаның екінші кандасы – Бхуваргадиканда он варгаға немесе бөлікке бөлінеді. Он варга – Бхуварга (Жер), Пураварга (Қалалар), Шайлаварга (Таулар), Ваношадиварга (Ормандар және дәрі-дәрмектер), Симхадиварга (Арыстандар және басқа жануарлар), Манушьяварга (Адамзат), Брамхаварга (Брахман), Кшатрияварга (Кшатрийлер), Вишьяварга (Вайшьялар) және Судраварга (Судралар). Үшінші канда, Саманядиканда сын есімдерді, етістіктерді, дұғаға, саудаға және т.б. қатысты сөздерді қамтиды. Бірінші өлеңде «Kshemankaroristatathi Shivathathi Shivamkara» сөзінің мағынасы Шубакара немесе ыңғайлы – Кшеманкара, Аристатати, Шиватати және Шивамакара деп берілген. Ол әлі де санскрит грамматикасының маңызды көздерінің бірі ретінде қолданылады. Бұл пән гурукулаларда кеңінен оқытылды.
Аудармалар
Пали тіліндегі «Абхидханпадипика» сөздігі, грамматик Моггаллана Тераның XII ғасырда жазған еңбегі, «Амаракоша» сөздігіне негізделген.