Кіріспе

Ағылшын құқығындағы принцип. Тізбекті үзу (немесе novus actus interveniens, сөзбе-сөз – жаңа араласу актісі) ағылшын құқығында себеп-салдар байланысының тоқтатылуына қатысты ұғым. Егер сотта айыпталушының немқұрайлылықпен әрекет еткені дәлелденсе де, егер жаңа араласу актісі сол немқұрайлылық пен талапкерге келген зиян арасындағы себептік байланысты үзіп тастаса, жауапкершілік туындамайды.

Талқылау

Егер талапкерге келтірілген залал мен шығынның бір ғана тікелей себебі болса, сол себептің күтіп сақтау міндетін бұзу арқылы жауапкердің кінәсі екенін анықтау салыстырмалы түрде оңай. Бірақ, егер залал мен шығынға әкелген оқиғалар тізбегі бірнеше себептен тұрса, ықтимал немесе нақты жауапкершілікті ажырату және анықтау процесі күрделене түседі.

Құдайдың әрекетін және басқа да табиғи оқиғаларды себепші ретінде

Залалдың бірнеше мүмкін себептері болғанда, олардың кейбіреуі құқықтық жауапкершілік тудыратын, ал кейбіреуі табиғи жағдайларға байланысты болса, негізгі қағида бойынша талапкер шығын мен зиянның құқықтық жауапкершілікке байланысты екенін ықтималдықтар тепесінде дәлелдесе ғана сәтті бола алады. "Оропеза" кемесі мен "Манчестер полкі" арасында қатты теңізде соқтығысу орын алды, нәтижесінде "Манчестер полкі" қатты зақымданып, капитан экипаждың елуін "Оропезаға" жіберді. Бір сағаттан кейін, ол 16 теңізшімен бірге басқа құтқару қайығында "Оропезаға" баруға шықты. Бұл қайық қатты толқында қалып, тоғыз теңізші суға батып кетті. Кейін "Манчестер полкі" батып кетті. Суға батып кеткен теңізшілердің туыстары сотқа шағым түсірді. Негізгі мәселе – капитанның "Манчестер полкінен" кетуі себеп-салдар тізбегін үзуге әкелді ме екені болды. Сот капитанның әрекетінің "Оропезаның" абайсыздануы салдарынан туындаған төтенше жағдайдың табиғи салдары екенін және теңізшілердің өлімі "Оропезаның" абайсыздануының тікелей салдары екенін анықтады. Мәселе жаңа абайсызданудың бар-жоқтығында емес, жаңа құқықтық негіздің пайда болуында еді. Себеп-салдар тізбегін үзу үшін "негірленбеген, оқиғалар тізбегін бұзатын, ақылға сыймайтын немесе сыртқы фактор" болуы керек. Бірақ, егер абайсызданудан кейін орын алған табиғи құбылыс бастапқы абайсызданудың физикалық салдарларын жойса, жауапкершілік сол табиғи құбылыс орын алған сәтте тоқтатылады. "Carslogie Steamship Co. v. Royal Norwegian Government" ісінде "Carslogie" кемесі "Heimgar" кемесімен соқтығысып, жауапкершілігін мойындады. Уақытша жөндеу жұмыстары жүргізілді, ал тұрақты жөндеу жұмыстары кейін АҚШ-та жасалуы тиіс еді. Соқтығысудан кейін, бірақ Атлант мұхитын кесіп өтер алдында, "Heimgar" кемесіне теңізге лайықтылық туралы сертификат берілді, ол иесінің қалауынша тұрақты жөндеу жұмыстарын жүргізу шартымен, қосымша тексерулерсіз кеме сақтауға рұқсат берді. Ол құрғақ және тез бұзылатын жүктерді тасымалдауға жарамды деп танылды. Атлант мұхитын кесіп өтетін кезде "Heimgar" қатты ауа райына тап болып, қатты зақымданып, теңізге лайықсыз болып, дереу құрғақ докқа кіруге мәжбүр болды. Осылайша, ауа райы нашарламас бұрын "Heimgar" кемесі иесіне пайда әкелетін кеме болды. Соқтығысу және ауа райы салдарынан жасалған жөндеу жұмыстары, сондай-ақ иесінің жөндеу жұмыстары бір уақытта жүргізілді. Құрғақ доктағы елу күннің он күні соқтығысудан келген зақымды жөндеуге жұмсалды және Лордтар палатасының қарауына "Carslogie" кемесінің иелері он күндік пайда табу мүмкіндігінен айырылғаны үшін жауапты ма екені туралы мәселе қойылды. Талап зиянды өтеу мақсатында қойылды, себебі жұмыс істейтін кеме – "пайда табу машинасы". Егер ол пайда табуды тоқтатса, құрғақ докқа тұтқындалуға не себеп болғанын қарастыру қажет. Бұл жағдайда "Heimgar" қатты ауа райынан зақымданбас бұрын пайда табуға қабілетті кеме болды. Осылайша, сол кездегі пайданың жоғалуы соқтығысудан туындаған жоқ. Осылайша, "Oropesa" ісі көрсетіп бергендей, егер зиянның екі себебі тікелей болса, сот бірінші оқиғаны барлық зиянның себебі деп қарастыруы немесе екінші оқиға бастапқы абайсызданудың әсерін азайтуы немесе жоюы мүмкін, мысалы "Carslogie Steamship Co. v. Royal Norwegian Government" ісінде болғандай.

Мүмкін себептері

Егер шығынның немесе зиянның себебін түсіндіруге бірнеше мүмкіндік болса, талапкерге талап негізі ретінде айтылған себептерді дәлелдеу міндеті жүктеледі. Талапкер міндетін бұзған жауапкерді сотқа тартуға міндетті емес, егер оның бұзуы зиянның басты себебі деп есептелсе де. Бірақ талапкерге сотталған тұлға келтірілген шығынға немесе зиянға маңызды үлес қосқан болуы керек (Bonnington Castings Ltd v. Wardlaw). Бірақ McGhee v. National Coal Board ісінде талапкер кірпіш зауыттарында жұмыс істеп, дерматитке шалдыққан. Ол душтарын қамтамасыз етпеудің салдарынан ауруға шалдыққан немесе оған ықпал еткенін мәлімдеді. Мәселе – душ болмағанда ол ауруға шалдықпайтын еді дегенді дәлелдеуде еді. Лордтар жарақат алу қаупін айтарлықтай арттыратын міндетті бұзу абайсыздық екенін анықтады. Бұл себеп-салдарлық байланыс бойынша қалыпты сынақтан едәуір алшақтық болды. Шындығында, Лорд Уилберфорс азшылық пікірінде де радикалды болды, өйткені ол ауру қаупінің жоғарылағанына алғашқы дәлел келтірілген жағдайда дәлелдеу жүгін өзгертіп, жұмыс берушіге душтарын қамтамасыз етпеудің ауруға себеп болмағанын көрсету міндетін жүктеді. Бірақ уақыт өте келе Лордтар бұл шешімнен бас тартты. Wilsher v. Essex Area Health Authority ісінде талапкердің соқыр болуына себеп болатын алты мүмкін фактор болды. Лорд Бридж дәлелдеу жүгін кері қайтаруды сынап, McGhee жаңа заңды білдірмейтінін мәлімдеді. Осылайша, қиын логикамен болғасын да, талапкердің міндеті бұзудың зиянды тәуекелді айтарлықтай арттырғанын дәлелдеу екені бекітілді. Қазіргі кезде Fairchild v Glenhaven Funeral Services Ltd ісі McGhee шешімінің көпшілік бөлігін қайта жаңғыртуға көмектеседі, талапкерге бірнеше жұмыс берушіге қарсы сотқа жүгінуге және олардың кез келгені ауру қаупін арттырғанын дәлелдеуге мүмкіндік береді, бірақ оның нақты қашан және қайда болғанын дәлелдеудің қажеті жоқ. Бұл іс мезотелиомамен байланысты, ол асбест тозаңын жұтып алудан туындаған қатерлі ісік түрі. Бұл Wilsher ісін жоққа шығарып, асбестпен байланысты талаптарды қабылдауға рұқсат беруге бағытталған мемлекеттік саясаттың шешімі. Бұл себеп-салдарлық байланыстың жалпы ережесіне шектеулі ерекшелік ретінде айтылса да, ол барлық өнеркәсіптік ауруларға қатысты істерде маңызды әсер етуі мүмкін.

Медициналық абайсыздық және Фэрчайлд себептері

Честер мен Афшар ісі Фэрчайлд қатынасының өндірістік аурулармен байланысты емес жағдайларға да қолданылуы мүмкін екенін көрсетті. Честер – "қарапайым фактілер мен күрделі себеп-салдар" жағдайы. Мисс Честер арқасынан ауырып, танымал нейрохирург Мистер Афшардан кеңес алды. Жағдайды жақсарту үшін операция қажет болды, бірақ ол "күлте жылқы синдромы" салдарынан параличқа шалдығудың 1/2% қаупін білдіретін. Мистер Афшар Мисс Честерді осы қауіп туралы хабардар етпеді. Операция немқұрайлылықсыз жасалмады. Дегенмен, қауіп орын алды және Мисс Честер паралич болып қалды. Мисс Честер жеңіске жетті, себебі Мистер Афшар оған зиян келтірген жоқ, бірақ оны хабардар етпегендіктен (Мистер Афшардың кеңесі қауіпті арттырмағандықтан тікелей себептілікті дәлелдеу мүмкін болмады), саяси шешіммен (Фэрчайлд сияқты) оның өтемақы алуға құқығы бар екендігі анықталды. Алайда, Gregg v Scott (2005) ісі (және Peter Paul Davidson (компания) v White (2005) тұрғын үй ісінде осы себеп-салдар байланысының бос қолданылуын талап ету әрекеті) осы қатынасты кеңейтудің қиындығын көрсетті. Сондықтан, "себеп-салдар тізбегі үзілген" жағдайлардың табысқа жететіні әлі белгісіз.