Кіріспе

Австралиялық ботаник (1787–1863)

Джеймс Драммонд (1786 жылдың соңы немесе 1787 жылдың басында – 1863 жылдың 26 наурызы) – Австралиялық ботаник және табиғатты зерттеуші, Батыс Австралияда ерте қоныстанғандардың бірі.

Ерте өмір

Джеймс Драммонд Шотландияның Форфар, Ангус маңындағы Инверирити қаласында туған. Ол бағбан және ботаник Томас Драммондтың үлкен ұлы. Оның інісі Томас Драммонд (1793-1835) де ботаник болды. Соңғысы Кубаға көшіп, сол жерде қайтыс болды. Екі бауыр да әкесінің Инверартидегі Фотрингхам иелігінде жұмыс істеген. 1787 жылдың 8 қаңтарында крещениеден өтті. Оның әкесі Томас Драммонд Фотрингэм иелігінде бағбан болған. Оның ерте өмірінен көп мәлімет белгілі емес, бірақ ол бағбандық біліктілігіне жету үшін шәкірттік курсын өткені анық. 1808 жылы ол Диксон мырзаға (әдетте, Лейт-Уолк, Эдинбургтегі Джордж Диксон) жұмысқа орналасты. 1808 жылдың ортасында Драммонд (21 жаста) Ирландияның Корк қаласында Корк институты құрған ботаникалық бақтың кураторы болып тағайындалды. Ол кезде бұл үкімет қаржыландыратын бақ болды, оның мақсатының бірі – Оңтүстік Ирландия фермерлерінің пайдасына өсімдіктерді сынау және көбейту еді. Бағбандық міндеттерін атқарумен қатар, Драммонд Ирландияда бұрын кездеспеген бірнеше өсімдік түрлерін ашты. 1810 жылы Драммонд Лондон Линнеев қоғамының мүшесі болып сайланды. Сол жылы ол Сара Макинтошқа үйленді, олардың алты баласы болды.

Сван өзенінің колониясы

1828 жылы экономикалық дағдарыстың қақ ортасында британ үкіметі ботаникалық баққа қаржыландыруды тоқтатты, соның салдарынан Драммонд алты баласының күтімін қараусыз қалды. Біраз уақыттан кейін оған жақын арада құрылатын Суан өзені колониясына (Австралия) Үкіметтік табиғаттанушы ретінде қызмет ету ұсынылды. Бұл лауазым атаққа ие болды, бірақ Драммондқа егер колонияда қоғамдық бақ құру туралы шешім қабылданса, мемлекеттік бақтардың бастығы ретінде жалақы алатын лауазымға ие болатыны айтылды. Драммонд пен оның отбасы «Пармелия» кемесімен колонияның басқа да үкімет шенеуніктерімен бірге Суан өзеніне сапар жасады. Келіп жеткен соң, Гарден аралында уақытша орналасты. Қоныстың бірнеше ай бойы құрлыққа көшпеуі мүмкін екенін естіген Драммонд Гарден аралында бақ құрды. Бұл бақ Лондондағы Бау-бақша қоғамының және Драммондтың жеке өсімдіктер мен тұқымдарының есебінен отырғызылды. Колонияның жер беру шарттарына сәйкес, Драммондтың колонияға салған инвестициясы 375 фунт стерлингке бағаланды, бұл оған жер иеленуге құқық берді. Оның алғашқы жері Гилфордтағы Елена және Суан өзендерінің тоғысындағы құнарлы аллювиалды топырақтарға тиесілі болды. Ол 1829 жылдың 16 қарашасында осы жерді иеленіп, мемлекеттік бау-бақшалардың суперинтенданты лауазымына тағайындалуына үміттеніп, қоғамдық балабақша құруға кірісті. Алайда, Драммонд губернатор, капитан Джеймс Стирлингтен, өсімдіктерінің бір бөлігін Гарден аралынан көшіруге рұқсат сұрағанда, оған рұқсат берілмеді және қоймашы Джон Морганға Гарден аралындағы балабақшаны басқару тапсырылды. Содан кейін Драммонд Гилфорд жерін тастап кетті. Осы шарада Драммондқа Суан өзеніндегі жерінен бөлік таңдауға рұқсат берілді. Ол қазіргі Перт қаласының маңындағы Аскот жерін таңдады. Кейін ол Беверлиден оңтүстікке қарай Авон аңғарында жер сұрады, бірақ ойын өзгертіп, оны қазіргі Мундаринг су қоймасының жанындағы Елена аңғарындағы жермен алмастырды. 1831 жылдың шілдесінде Стирлинг уақытша Үкімет үйіне жақын Үкіметтік бақ пен балабақша құруға шешім қабылдады. Ол Драммондты жылына 100 фунт стерлинг жалақымен суперинтендант лауазымына тағайындады және оған осы жерге жақын шағын үйде тұруға рұқсат берді. Бірақ келесі жылы Стирлинг Колониялық кеңседен Үкіметтік табиғаттанушы лауазымын жою туралы нұсқау алды. Стирлинг бұл шешімді қайта қарауға тырысуға келісті, ал соның ішінде Драммондты өзінің пайдасы үшін Үкіметтік бақтарды басқаруға шақырды. Сол жылы Стирлинг Англияға Колониялық кеңсемен тікелей келіссөздер жүргізу үшін қайтып келді. 1834 жылдың маусымында оралғаннан кейін Драммондқа Колониялық кеңсе оның лауазымын жою туралы талап қойғанын естіді. Жұмысынан босатылғаннан басқа, Драммондқа Үкіметтік бақтардың жанындағы үйін босату туралы бұйрық берілді, өйткені Стирлинг осы жерде тұрақты Үкімет үйін салуға шешім қабылдады. Жағдай шиеленісіп, Драммонд отставкаға кетті. Содан кейін ол Перттен Елена аңғарындағы жеріне зейнетке шықты, онда балабақша мен жүзімдік орнатты.

Маңғалақтар үшін жинау

1835 жылдың шілдесінде Джеймс Манглз Джордж Флетчер Мурға хат жазып, одан Манглзға Батыс Австралия флорасының тұқымдарын және өсімдіктерін алуға көмектесуін сұрады. Мур, өз әкесінен ботаникалық жинауға деген құштарлығын дамытқан Драммондтың ұлы Джонстондан тұқымның әртүрлі түрлерін жүздей пакет сатып алып жауап берді. Мур тұқымдарды Манглзге жіберді, ал сол жылы Манглз Мурға екі сирек және пайдалы өсімдіктерді жіберіп, Батыс Австралия өсімдіктері салынған қораптарды қайтаруды сұрады. Мур өзіне берілген өсімдіктерді өсіруге күмәнданып, Манглзге қайтару үшін өсімдіктерді жинауға уақыты болмағандықтан, екі жұмысты да Джеймс Драммондқа жүктеді, сондай-ақ Манглзге Драммондты таныстырып, оны ботаник және коллекционер ретінде ұсынды. Драммондтың қаржылық қиындықтарын білген ол, қораптарды Манглзге жіберу шығынын өз мойнына алуға келісті. 1835 жылдың қыркүйегінде Драммонд Манглзге хат жолдады, онда ол Хелена аңғарын зерттеу кезінде жинаған бірнеше түрдің тұқымдарын қосты. Одан бөлек, ол өзінің жерінің әртүрлі бөлімдерінен алынған үш топырақ үлгісін қоса берді және Манглстен оларды ғылыми талдауды ұйымдастыруын сұрады. Сонымен қатар ол Манглстен тұқымдар мен үлгілерге тапсырыс алуға көмектесуін өтінді. Драммонд жіберген алғашқы қорапта орхидея түбірлері болды, бірақ Драммонд олардың сапардан аман қалуына күмәнданды. Олардың ешқайсысы аман қалған жоқ, ал тұқымдардың барлығын жәндіктердің дернәсілдері жойды. Манглз одан да көп дананы сұрап, Драммондқа престелген өсімдіктерді орнату үшін hortus siccus жіберді. Ол Драммондтың атынан тұқымдар мен үлгілерді тапсырыспен алуға келісті және ағылшын ботанигі Джон Линдлидің тапсырысын қоса берді. Бірақ ол өзінің туысы, Стирлингтің әйелі Элленге ашық хат жіберді, онда Драммондқа наразылығын білдірген болуы керек, себебі Эллен Стирлинг оның хаты "өте ұзын, бірақ қасіретті қарт Драммондты кінәлауға кеткен уақыт соншалық, басқа тақырыпқа орын қалмады" деген жауап берді. Сол кемемен Манглз Эллен Стирлингке арналған өсімдіктер қорабын жіберді, бірақ оны Драммонд талап етті. Эллен Стирлинг бұл мәселеге қарсы шықты, екеуі ашуланып дауласты, нәтижесінде Драммонд жартысын алып қалды. Кейін Эллен Стирлинг Манглзге Драммондтың "қартайып, ақымақтыққа ұшырағанын және тек өзінің мүддесін қорғауға құштар болып көрінетінін" жазды. 1837 жылдың қыркүйегінде Манглстың хаттары мен өсімдіктерін Батыс Австралияға жеткізген кеме келді. Орхидея түбірлері қайтадан жойылды, бірақ престелген өсімдіктер аман-есен жетті. Манглз оларды Джон Линдлиге берді, ол олардан бірнеше жаңа түрлерді сипаттап, Драммондтың ботаникалық коллекционер ретінде беделін нығайтты. Драммонд Манглс үшін тірі өсімдіктер жинағын жинауды жалғастырды. Ол сондай-ақ Драммондтың атынан сату үшін Манглс үшін престелген өсімдіктер мен тұқымдардың бірнеше жинақтарын жасады, олардың бірі Манглзге берілуі керек еді. Ол бұл жинақты 1838 жылдың қыркүйегінде "Джошуа Кэрролл" кемесімен жіберді. Осы уақытта Манглз Драммондтың "ботаникаға қатысты коммерциялық көзқарасынан" (Хаслюк, 1955) жалықты және Джорджиана Моллойдың керемет коллекцияларын ала бастады. "Джошуа Кэрролл" кемесі кеткеннен кейін көп ұзамай Драммонд Манглзден хат алды, онда Манглз оның үлгілерін сатудан бас тартты. Драммондтың жинақтарын алғаннан кейін, Манглз оларды Драммонд үшін оларды сатуға ұсынған Линдлиге тапсырды. Жинақтар жиынтықтарға бөлініп, Джордж Бентам сатты, бірақ Драммонд ақырында төлемді алғанға дейін көп жыл өтті.

Тодиейдегі шаруашылық

1836 жылы Драммонд Хелена аңғарындағы жер учаскесін Авон аңғарындағы жермен алмастырды. Тудэйде қоныстанған Драммондтар Хоторден деп атаған, Драммондтың әулеттік оранының атымен аталатын шаруашылық құрды. 1838 жылдың ақпан айына қарай шаруашылық Драммондтың әйелі мен қызының оларға қосылуына мүмкіндік беретіндей дамыды. Алғашқыда Драммонд фермасын дамыту үшін көп еңбек етті, бірақ кейіннен оның ұлдары Томас және Джеймс осы шаруашылықты өз мойнына алды.

Жемқорға жинақтау

Драммондтың жинауға ешқандай қаржылық ынтасы болмаса да, ботаникалық үлгілерді жинауды жалғастырды. 1839 жылы ол Кью Гарденының сэр Уильям Джексон Хукерінен хат алды, ол тұқымдар мен өсімдіктерді сұрады және Драммондтың атынан жинақтарды сатуды ұсынды. Ол сондай-ақ Драммондты Джексон өзінің «Ботаника журналында» жариялайтын «Суан-Ривер» колониясының ботаникасы туралы жазбаша есептерді ұсынуға шақырды. Драммондтың Хукерге жазған бірнеше хаты жарияланды, және Драммонд сол кезде осы есептермен танымал болды. Келесі он төрт жыл ішінде Драммонд көптеген жинақтау экспедицияларын жүргізді. 1839 жылы тамыз айында Джон Гилберт пен Людвиг Прейспен бірге Роттнест аралына экспедиция жасады және сол жылы Гуанганға екі рет сапар жасады. 1840 жылы ол Король Джордж шығанағына экспедиция жасады, бұл аймақтағы көптеген мал өлімінің себебі ретінде улы өсімдікті анықтауға көмектесті. 1841 жылы ол Тудийдегі жерлерінің шығысында жақсы жер іздеп шықты. Экспедиция құрамында капитан Джон Скалли, Сэмюэл Поул Филлипс және Джонстон Драммонд бар еді, олар қазір Виктория жазығы деп аталатын ашық жайылым жерлерін тапты. Осы экспедициядан кейін Драммонд қазіргі Драммондтың 1-ші жинағы деп аталатын жинақты жинады. 1842 жылы Драммонд төрт рет экспедиция жасады. Біріншісі – Бусселтон ауданына, екіншісі – Мура қаласының қазіргі орны маңындағы зерттелмеген аумаққа, үшіншісі – Гилберт пен Джонстон Драммондпен бірге Вонган төбелеріне, ал төртіншісі – Гилбертпен бірге колонияның оңтүстік-батыс бұрышына барды. Өсімдіктерді жинаумен қатар, Драммонд 1842 және 1843 жылдары мүк пен саңырауқұлақтың үлкен коллекцияларын жасады. 1843 жылы Драммонд дайындаған және жіберген жинақ Драммондтың 2-ші жинағы ретінде белгілі болды. 1843 және 1844 жылдың аяғында Драммонд өзінің ұлы Джонстонмен бірнеше сапарға шыққан, ол тез арада өз құқығында жоғары бағаланған ботаникалық және зоологиялық коллекционерге айналды. 1843 жылдың соңында екеуі Болгардың солтүстігіне және шығысына экспедиция жасады. Көп ұзамай олар үлкен экспедицияға аттанды, Король Джордж шығанағына және шығысқа дейін Риш мысығына дейін. Бұл экспедицияда жинаған өсімдіктер Драммондтың үшінші жинағы деп аталды. 1844 жылы қатты экономикалық дағдарыс Драммондтар отбасын ауыр қаржылық қарызға ұшыратты, ал отбасылық шаруашылық жоғалды. Драммонд пен оның ұлы Джонстон бүкіл өмірлерін жинақтаудан өткізуді жоспарлай бастады, Оңтүстік Австралияға немесе Үндістанға баруды талқылады, бірақ 1845 жылдың шілдесінде Джонстон Драммондтың өлімінен бұрын ештеңе болмады. 1845 және 1846 жылдары қаржылық қиындықтар Драммондқа одан әрі экспедицияларды жүргізуге кедергі болды, бірақ 1846 жылдың соңында оған британ үкіметі ботаникаға көрсеткен қызметі үшін 200 фунт стерлингтік сыйлық бергені туралы хабарланды. Ол бірден басқа сапарға дайындала бастады. Джордж Максвеллмен бірге оңтүстікке қарай Поронгоруп пен Стирлинг жоталарына сапар шегіп, екеуін де кеңінен зерттеді, содан кейін оңтүстікке қарай Джордж шығанағына және шығысқа қарай жағалау бойымен бес күн бойы саяхаттады. Нәтижесінде Драммондтың 4-ші жинағы пайда болды, ол 1847 жылдың шілдесіне дейін аяқталды. 1848 жылы ол тағы да экспедиция жасап, оңтүстік жағалаудан Барен тауына дейін барды. Ол одан әрі қарай да барғысы келді, бірақ Барен тауының жоталары жаңа түрлерге өте бай болғандықтан, мұның қажеті жоқ еді. Драммондтың 5-ші жинағы 1849 жылы маусымда Лондонға жіберілді. Оны алғаннан кейін Хукер өзінің журналына «бір уақытта кез келген елден осындай көптеген тамаша және ерекше түрлердің келгенін көрген емес» деп жазды. 1850 жылы Драммонд Чемпион шығанағына жүкті тасымалдау үшін жолды құруға тырысқан геодезиялық экспедицияға қосылды. 1851 жылы ол ұлы Джонмен Чемпион-Бэйде болды. Ол желтоқсан айында Тудийдеге оралды және келесі бірнеше айда ол «Батыс Австралияның солтүстік-батыс округінің ботаникасы» туралы мақалалар сериясын жазды, олар 1852 жылдың сәуірінен бастап Перт газеті бес нөмірінде жарияланды, кейіннен оларды Хукер қайта жариялады. Оның 6-шы жинағы, өткен жылы Чемпион-Бэйде жасалған, 1852 жылдың соңында жинақталып, жеткізілді.

Кейінгі өмірі

Содан кейін Драммонд жинақтауды тоқтатты. Ол Хоторнденге көшіп, жүзімдіктерін және бағын күтіп, Хукермен және басқа ботаниктермен ара-тұра хат алмасып тұрды. Ол он жыл бойы тыныш зейнеткерлікте өмір сүрді. 1863 жылдың 26 наурызында қайтыс болып, Хоторнденде ұлы Джонстонның қасына жерленді. Бір жылдан астам соң әйелі де қайтыс болып, оның қасына жерленді. Джеймс Драммонд кіші әкесінің мол коллекциясын сол кездегі Виктория үкіметінің ботанигі Фердинанд фон Мюллерге тапсырды, ол Виктория мемлекеттік гербарийінің негізі болды. Драммонд жинаған үлгілер Ұлыбритания, Еуропа, АҚШ және Австралиядағы жиырма бес гербарийде сақталады. Оның құрметіне жүзден астам өсімдік түріне ат қойылды, олардың шамамен алпысы бүгінгі күнге дейін қолданылады. Холл (1978) Джозеф Мейденнің «Ол өз заманының Батыс Австралия өсімдіктерін ең табысты жинаған коллекционері болды» деген сөзін келтіреді. Бұл ботаник ботаникалық атауларды келтіргенде J. Drumm деген авторлық аббревиатурамен белгіленеді. 1848 жылы Джон Септимус Роу Драммонд тауына Драммондтың құрметіне ат қойды. Роу, Драммонд сол жерде өсімдіктер жинағанда, мал өсіруге жарамды жер іздеп, Барен тауының аймағын зерттеген. Ол төбені Драммондтың жаңа іздерін тапқаннан кейін оның атымен атады. 1993 жылы Мұндаринг ауданындағы Қорғау және жерді басқару департаментінің кеңсесі Болгарттан батысқа қарайғы жерді сатып алып, оны Драммонд табиғат қорығы деп атады. 1948 жылы орнитологиялық және тарихи қоғамдар Дрейкуд маңындағы бұтада Джон Гилберт пен Джеймс Драммондтың құрметіне ескерткіш орнатты. Король саябағы мен Ботаникалық бақтағы ескерткіш оның өмірі мен еңбегін еске салады. Джеймс Драммондтың інісі Томас Драммонд, сондай-ақ натуралист, 1819-1822 жылдары Канаданың Солтүстік-Батыс территорияларын зерттеуге шыққан сэр Джон Франклинмен бірге болды. Томас 1835 жылы Кубада, Гаванада қайтыс болды. Ұлдарының ішінде Джонстон өзінің ботаникалық коллекционер ретінде танылды; Джеймс Батыс Австралия заң шығару кеңесінің мүшесі болды, ал Джон колонияның алғашқы жергілікті полиция инспекторы болды. Оның кіші қызы Евфемия өмірінде 1905 жылдан 1920 жылы қайтыс болғанға дейін Пармелиямен келген соңғы тірі қоныс тегі ретінде белгілі болды. Томас немересі (Джеймстің шөбере інісі) ботаник Джеймс Монтегю Франк Драммонд FRSE болды.