Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Болгариядағы археологиялық орын
Archaeological site in Bulgaria
Бачо Киро үңгірі Болгарияның Дряново қаласынан батысқа қарай, Дряново монастырының жанында орналасқан. Ол Андака және Дряново өзендерінің шатқалдарына кіріп жатыр. Үңгір 1890 жылы ашылған, ал алғашқы демалысқа келгендер 1938 жылы кірді, бұл Болгария ұлттық қайта өрлеуінің көшбасшысы, мұғалімі және революционері Бачо Кироның құрметіне аталғанға екі жыл бұрын болды. Үңгір – галереялар мен дәліздерден тұратын төрт қабатты лабиринт, олардың жалпы ұзындығы 1,5 км, ал оның 850 м бөлігі 1964 жылдан бері жарықтандырылып, қоғамға ашық. Жер асты өзені уақыт өте келе көптеген галереяларды жасап, онда сансыз сталактит, сталагмит және спелеотемдердің әдемі формациялары қалыптасқан. Осы ертегілік жер асты әлемін сипаттау үшін ұзын бөліктері сарайлар мен үңгірлер деп аталады. Формациялардың тізбегі: Бачо Кироның тағы, Ергежейлілер, Ұйықтаған ханшайым, Тақ залы, Қабылдау залы, Хайдуттар жиналатын орын, Көзілдірік және Құрбандық аласы.
The Bacho Kiro cave is situated west of the town Dryanovo, Bulgaria, only away from the Dryanovo Monastery. It is embedded in the canyons of the Andaka and Dryanovo River. It was opened in 1890 and the first recreational visitors entered the cave in 1938, two years before it was renamed in honor of Bulgarian National Revival leader, teacher and revolutionary Bacho Kiro. The cave is a four storey labyrinth of galleries and corridors with a total length of , of which are maintained for public access and equipped with electrical lights since 1964. An underground river has over time carved out the many galleries that contain countless stalactone, stalactite, and stalagmite speleothem formations of great beauty. Galleries and caverns of a long section have been musingly named as a popular description of this fairy tale underground world. The formations succession: Bacho Kiro’s Throne, The Dwarfs, The Sleeping Princess, The Throne Hall, The Reception Hall, The Haidouti Meeting Ground, The Fountain and the Sacrificial Altar.
Адам қалдықтары
Бұл жерде Болгарияда табылған ең көне адам қалдықтары табылды. Ең ерте кездескен ауригнациандық жерлеулердің бірінде (11 қабат) екі тесілген жануар тісі табылды және олар Бачокиранның ерекше артефактілер жиынтығына жатқызылды. Радиокөміртектік зерттеулерге сәйкес, олар 43 000 жыл бұрын жасалған және қазіргі уақытта Еуропадағы ең көне әшекейлер болып табылады. Шамамен 46 000 жылдық адам қаңқасы кем дегенде бір моляр тісі бар екі сынық жақ сүйектен тұрады. Бұл ертедегі адамдардың *Homo sapiens* немесе неандертальдықтар болған-жоқ деген мәселе даулы болды, тіс пен сүйек фрагменттерінің митохондриялық ДНК-сының морфологиялық талдауы олардың *Homo sapiens* қалдықтары екенін анықтағанға дейін. F6 620 және AA7 738 сынамаларында митохондриялық М гаплогруппасы, WW7 240 және CC7 335 сынамаларында митохондриялық N гаплогруппасы, CC7 2289 сынамасында митохондриялық R гаплогруппасы, ал BK 1653 сынамасында митохондриялық U8 гаплогруппасы анықталды. Бачо Киро үңгірінен табылған үш ерте жоғарғы палеолиттік адамның (шамамен 44 000 – 40 000 жыл бұрынғы) неандертальдық тегінің деңгейі салыстырмалы түрде жоғары екені анықталды. Олардың геномдары үш адамның да алты немесе жеті буын бұрын неандертальдық ата-бабасы болғанын көрсетеді. Африкадан таралудың бір теориялық моделі бойынша, Бачо Киро үңгірінің ерте жоғарғы палеолиттік халқына жататын популяциялар кейінірек Азия халықтарының генетикалық құрамына үлес қосып, Гойет үңгірлерінде (Бельгия) табылған шамамен 35 000 жылдық "GoyetQ116 1" сияқты кейбір батыс еуропалықтарға да әсер еткен. Осы ертедегі адамдармен байланысты популяциялар кейінгі еуропалық популяциялардың генетикалық тарихына анықталмайтын үлес қосқан жоқ. Алайда, Африкадан бірнеше таралу теориясы бойынша, Шығыс азиялықтардың Шығыс Африкалық популяциялардан (73 88 мың жыл бұрын) бөліну уақыты қазіргі еуропалықтардан (57 76 мың жыл бұрын) гөрі ертерек, бұл Бачо Киро қалдықтары Азиядан келген анатомиялық жағынан заманауи адамдардың көші-қонынан болуы мүмкін екенін көрсетеді. 2022 жылы жүргізілген зерттеуде Бачо Кироның Жоғарғы палеолиттік мәдениетіне жататын қалдықтары (>45 мың жыл бұрынғы) ерте Жоғарғы палеолиттік толқынның бөлігі екені анықталды. Бұл толқын "біркелкі генетикалық ерекшеліктері мен материалдық мәдениеті бар халықтың қозғалысына жатқызылды" (Ежелгі Шығыс Еуразиялықтар) және Усть-Ишим адамы мен Тяньюань адамы сияқты басқа ежелгі үлгілермен, сондай-ақ қазіргі папуастардың (Австралиялықтардың) ата-бабаларымен терең генетикалық байланысқа ие. Еуропадағы Жоғарғы палеолиттік мәдениетпен байланысты Бачо Киро халқы жойылып, оның орнына Батыс Еуразиямен байланысты кейінгі Жоғарғы палеолиттік көші-қон келді (Костенки 14 қалдықтарымен көрсетілген). Одан кейін Бачо Киро үңгірінен табылған кейінгі адамдар, мысалы шамамен 35 000 жыл бұрынғы "BK1653", Шығыс азиялықтарға қарағанда қазіргі еуропалық халықтармен тығыз байланысты болды.
The site has yielded the oldest human remains ever to be found in Bulgaria. At one of the earliest known Aurignacian burials (layer 11), two pierced animal teeth were found and ordered into the distinct Bachokiran artifact assemblage. Radiocarbon dated to over 43,000 years ago, they currently represent the oldest known ornaments in Europe. With an approximate age of 46,000 years, human fossils consist of a pair of fragmented mandibles including at least one molar. Whether these early humans were in fact Homo sapiens or Neanderthals was disputed until morphological analysis of a tooth and mitochondrial DNA of bone fragments established that remains were those of Homo sapiens. In samples F6 620 and AA7 738 identified mitochondrial haplogroup M, in samples WW7 240 and CC7 335 determined the mitochondrial haplogroup N, in sample CC7 2289 identified mitochondrial haplogroup R, in sample of BK 1653 identified mitochondrial haplogroup U8. Three Initial Upper Paleolithic individuals (c. 44,000 to 40,000 years ago) from Bacho Kiro cave were each found to have relatively high levels of Neanderthal ancestry, with their genomes suggesting a recent Neanderthal ancestor in all three individuals perhaps six or seven generations back. In the single dispersal Out of Africa theory, it is believed that populations related to the Initial Upper Palaeolithic population of Bacho Kiro cave contributed ancestry to later Asian populations, because of genetic similarity and to some early West Europeans such as the c. 35,000 year old individual from the Goyet Caves, Belgium, known as 'GoyetQ116 1'. Populations related to these earlier individuals did not contribute detectable ancestry to later European populations. However, in the multiple dispersal Out of Africa theory, East Asians are found to have a more distant split time from East African populations (73 88kya) compared to modern Europeans (57 76 kya) which could mean that the Bacho Kiro remains could be from a migration of anatomically modern humans from Asia. In 2022, a study determined that the IUP affiliated Bacho Kiro remains were part of an Initial Upper Paleolithic wave (>45kya) "ascribed to a population movement with uniform genetic features and material culture" (Ancient East Eurasians), and sharing deep ancestry with other ancient specimens such as the Ust' Ishim man and the Tianyuan man, as well as ancestors of modern day Papuans (Australasians). The Bacho Kiro population associated with the IUP material culture in Europe went extinct and replaced by the later Upper Paleolithic migration associated with West Eurasians (represented by the Kostenki 14 remains). Following that, later individuals from the Bacho Kiro cave, such as the c. 35,000 year old 'BK1653' were more closely related to modern European populations than to East Asians.