Кіріспе

Пасах мерекесінде тыйым салынған ашытқылы тағамдар. Хамец (сондай-ақ хомец, ḥameṣ, ḥameç және басқа да транслитерацияланған жазылулары) – еврейлерге Пасах мерекесінде тыйым салынған ашытқылы тағамдар. Хамец – бұл астықтың бес түрінің бірінен жасалған және сумен араластырылып, он сегіз минуттан астам уақытқа (көптеген пікірлер бойынша) шикі күйінде қалдырылғаннан кейін ашытылған өнім. Бұл заң Торада бірнеше рет айтылады; Халахаға (иудей заңына) сәйкес, еврейлер Пасах мерекесінде хамецке иелік ете алмайды, жей алмайды және одан пайда көре алмайды. Пасах мерекесінде хамец жеудің жазасы – құдайдың кәреті (қырқып тастау) жазасы.

Этимология

Хаметс деген сөз семит тіліндегі Ḥ M Ṣ түбірінен туындаған, нанға, ашытуға және пісіруге қатысты. Химуц деген сөз ашыту немесе қамыру процесін білдіреді. Бұл арамей тіліндегі חמע, "ашыту, қамыру" және араб тіліндегі حَمْض ḥamḍ, "қышқыл", حَمُضَ ḥamuḍa "қышқыл болу", "қышқылға айналу", "қышқылдандыру" сөздерімен туыс. Бұл түбір еврей тілінде де қышқылдық пен ащылыққа қатысты, себебі chometz חומץ сөзі сірке суды, ал chamootz חמוץ сөзі ащы дегенді білдіреді.

Ашытқы

Ашытқы немесе пісіру содасы сияқты көтеруші заттардың өзі хамец емес. Керісінше, ашыған дәндер хамец болып саналады. Сондықтан ашытқы шарап жасауға қолданылуы мүмкін. Сол сияқты, пісіру содасын Пасхадағы нан өнімдерінде және маццо шақтарында қолдануға болады. Өйткені бұл тағамдарда қолданылатын маццо ұны пісірілгендіктен, дән ашымайды. Жұмыртқалы маццо жасау үшін ұнмен бірге пісіру содасы сияқты химиялық көтеруші затты қолдануға бола ма, жоқ па деген мәселеде қазіргі Сефард ғалымдары арасында пікір таласы бар. Рұқсат берушілерге сәйкес, Пасхаға арналған ұнмен, шараппен және химиялық көтеруші затпен жасалған печеньелер (судың жоқтығы оларды хамец ережелері бойынша жұмыртқалы маццоға ұқсатады) Израильде "шарап печеньелері" деген атпен Сефардтар мен Пасхада жұмыртқалы маццо жейтін басқаларға сатылады.

Қатаңдық

Торада еврей дәстүріндегі ең жоғары жазалардың бірі – пасах күні хамец жегені үшін карет жазасы қарастырылған (Шығу 12:15). Пасах мерекесінде, қоспадағы үлесі қаншалықты аз болса да хамец жеуге тыйым салынады. Әдеттегі ереже бойынша, егер қоспаның 1/60-нан аз бөлігі кошер емес болса, онда қоспаға рұқсат беріледі. Егер араластыру Пасах мерекесінен бұрын жасалса, әдеттегі 1/60 ережесі қолданылады; Ашкеназдық еврейлер бұл жеңілдікті тек қоспа сұйық болған жағдайда ғана қолданады. Сондай-ақ, хана’а (сату сияқты кез келген пайда) кейбір кошер емес тағамдардан алуға рұқсат етіледі, бірақ Пасах кезінде хамецтен ешқандай пайда алуға болмайды. Адамдар әдетте жемейтін (дәрі-дәрмек немесе үй жануарларының тағамы сияқты), 50%-дан аз хамецтен тұратын қоспаларды, тіпті олар жеуге жарамды болса да, Пасахта иеленуге және пайдалануға болады, бірақ жеуге болмайды.

Хамецті алу

Киелі кітапта хамецке ие болуға тыйым салумен қатар, оны иеліктен шығару туралы міндеттеме де бар. Хаметцті жоюдың үш дәстүрлі әдісі бар:
Биур: хаметцті жою. Күйдіру сияқты, барлық тиісті жою әдістері осы санатқа кіреді. 14 нисан күнінің алдындағы түні шам жарығында салт бойынша бедикат хамец (хамец іздеу) жүргізіледі. Осы іздеу кезінде табылған хамец келесі күні таңертең ресми биур рәсімінде өртеледі. Биттул: хаметцті жою. 14 нисан күнінің түні мен таңертеңінде, ресми бедиха және биур кезінде үйдің басшысы арамей тілінде отбасының иелігінде қалған барлық хамецті жоятын мәлімдеме оқиды. Бұл мәлімдемелерде хамец «жойылсын және жердің топырағы сияқты иесіз деп есептелсін» делінеді. Биттул хамецке тыйым салу күшіне енгенге дейін жасалуы керек; Пасха мерекесінің қарсаңында күннің бес он екіден бір бөлігі өткеннен кейін, биттул енді тиімді құрал емес, ал табылған кез келген хамецті жою қажет. Мехира: хамецті сату. Пасха мерекесінің бес он екіден бір бөлігіне дейін хамецті яһуди емес адамға сатуға немесе беруге болады, сонда ол енді адамның жауапкершілігінде болмайды. Сатылған хамецті үйде сақтайтын адам оны мереке кезінде көрінбеу үшін жабық қуыста сақтауы керек. Мерекеден кейін яһуди емес адам агент арқылы хамецті бастапқы иелеріне қайта сатады, бірақ ол мұны жасауға міндетті емес. Хамецті жою үшін биур және биттулдың екеуін де қолдану жақсырақ деп саналады, тіпті осы екі әдістің бірі де Киелі кітаптың талаптарына сәйкес келеді. Мехира, меншік құқығына тыйым салуды болдырмайтын, жоюдың баламасы болып табылады.

Хамец сату

Көптеген яһуди қауымдастықтарында раввин әрбір қауым мүшесімен келісімшартқа қол қойып, оларды өзінің хамецін сатуға уәкілдік ететін агент ретінде белгілейді. Бұл тәжірибе қауым үшін ыңғайлы және сатудың яһуди және жергілікті заңдарға сәйкес міндетті болуын қамтамасыз етеді. Израиль мемлекетіне тиесілі хамец, оның ішінде мемлекеттік компаниялар, түрме қызметі және елдің төтенше жағдайға арналған қоры үшін Бас раббинат агенттік қызметін атқарады; 2000 жылдары Раббинат өзінің хамецін Әбу-Гошта тұратын қонақ үй менеджері Джаабер Хусейнге сатты, ол шамамен 150 миллион долларлық хамец үшін 20 000 шекел көлемінде аванс төледі.

Құтқарылу мейрамында немесе одан кейін табылған хамец

Халахаға (иудей заңына) сәйкес, егер хамец Шаббат немесе Йом Тов күнінде табылса, Холь ХаМоэдге дейін жабылып қойылуы керек, содан кейін өртеп жіберуге болады. Холь ХаМоэд күнінде (Шаббаттан басқа) табылған хамец дереу өртеп жіберу керек. Мереке аяқталғаннан кейін, «хамец шеавар алав ха-Песах» (Песах кезінде еврейге тиесілі болған хамец) деп аталатын арнайы заң бар. Мұндай хамецті өртеп жіберу қажет, себебі одан ешқандай пайда көруге болмайды, тіпті оны еврей емес адамға сату арқылы да болмайды. Песахтан кейін «хамец шеавар алав ха-Песах» хамецін еврейлер жемейді. Егер еврейге тиесілі дүкен хамецін сатпағаны белгілі болса, онда ол дүкеннен Песахтан бері тауар айналымы жаңарып кеткеніне жеткілікті уақыт өткенше ешнәрсе сатып алуға болмайды.

Хамецке қатысты кеден

Тораның ашыққандыққа (хамец) қатысты тыйым салуының қаталдығына орай, көптеген қауымдар қасақана бұзушылықтан сақтану үшін, Киелі кітапта міндетті емес, қосымша шаралар қабылдады.

Китният

Ашкенази яһудилерінің арасында Құрбан айт мерекесінде тек бес түрлі дәнді өнімдерден ғана емес, сонымен қатар "китниот" (әдетте шағын нәрселер) деп аталатын басқа дәнді дақылдар мен бұршақтардан да бас тарту қалыпты. "Китниот" деп саналатын дәстүрлер әр қауымда әртүрлі, бірақ көбінесе күріш, жүгері, бұршақ және лобия кіреді. Көптегендері арахисті де қосады. "Китниот" дәстүрін Ашкенази яһудилері сақтайды. Испания және Солтүстік Африкадан (мысалы, Марокко яһудилері) шыққан кейбір сефард яһудилерінің басқа шектеулері бар, мысалы, Құрбан айт мерекесінде күріштен аулақ болу. Соңғы жылдары консервативті және кейбір ортодоксал Ашкенази яһудилері арасында "китниот" дәстүрін тоқтатуға ұмтылыс байқалуда.

Жұмыртқа маццосы

Маццо әдетте ұн мен судан жасалады. Егер ұн мен судың орнына жеміс шырыны сияқты басқа сұйықтық қолданылса, онда ол хамец саналмайды. Ашкенази дәстүрі бойынша, мұндай өнімдерден сақтану қабылданған, себебі сұйықтыққа су қосылған болса, қоспа хамецке айналуы мүмкін. Бұл өнім "жұмыртқалы маццо" немесе "қосымша маццо" деп аталады.

Геброхттар

Құтқарылу мерекесінде кейбір хасидтік яһудилер суланған маццоны жемейді, оның ішінде маццо шары мен басқа да маццо ұнынан жасалған тағамдарды, бірақ ол хамецке айнала алмайды. Мұндай өнімдер геброхтс (идиш: сынған) деп аталады, себебі олар пісіру немесе дайындау үшін сындырылған немесе ұнтақталған маццодан жасалады. Олар торттар мен басқа да тағамдарға маццо ұнының орнына картоп крахмалын пайдаланады. Геброхтстың ивритше атауы – маца ш'руя (суланған маца), бірақ Израильден тыс жерлерде көбінесе идиш аталысы қолданылады.