Кіріспе
Гүлді өсімдіктер түрі Mentha arvensis, жүгері шайыр, дала шайыр немесе жабайы шайыр – шайыр тұқымдасына (Lamiaceae) жататын гүлді өсімдік. Ол Еуропаның, Батыс және Орталық Азияның, Гималайдың шығысы мен Шығыс Сібірдің, сондай-ақ Солтүстік Американың қоңыржай аймақтарында кең таралған. Кейбір авторлар Mentha canadensis түрін, туыс түрін, M. arvensis-тің екі түрі ретінде қарастырады: M. arvensis var. glabrata Fernald (Америкалық жабайы шайыр сияқты Солтүстік Америка өсімдіктері) және M. arvensis var. piperascens Malinv. ex L. H. Bailey (жапондық шайыр сияқты Шығыс Азия өсімдіктері). Бұл өсімдік ылғалды жерлерде, әсіресе өзендер мен ағыстар бойында өседі.
Mentha arvensis, the corn mint, field mint, or wild mint, is a species of flowering plant in the mint family Lamiaceae. It has a circumboreal distribution, being native to the temperate regions of Europe and western and central Asia, east to the Himalaya and eastern Siberia, and North America. Mentha canadensis, the related species, is also included in Mentha arvensis by some authors as two varieties, M. arvensis var. glabrata Fernald (North American plants such as American Wild Mint) and M. arvensis var. piperascens Malinv. ex L. H. Bailey (eastern Asian plants such as Japanese mint). It grows in moist places, especially along streams.
Сипаттама
Жабайы минт – көп жылдық шөптесін өсімдік, әдетте және сирек жайдарлы тік немесе жартылай жатқан төртбұрышты сабақтарымен өседі. Оның жер астындағы сабақтарынан тік немесе жартылай жатқан төртбұрышты сабақтары өседі. Жапырақтары қарама-қарсы жұптарда, қарапайым, ұзын және ені, түкті және тігірінді тісті жиектері бар. Гүлдері ақшыл қызғылт (кейде ақ немесе қызғылт), сабақтағы жапырақтардың түбінде орналасқан. Әр гүлдің ұзындығы бар, бес бөлікті түкті тостаған гүлі, төрт бөлікті королласы бар, оның жоғарғы бөлігі қалғандарынан ірі және төрт аталық мүшесі бар. Жемісі екі камералы карпель.
Қолданылуы
Жапырақтарынан суық тигенде немесе ас қорытуға көмектесетін шай жасалады. Оларды шикі күйінде де жеуге болады. Жабайы минттен алуға болатын химиялық заттарға ментол, ментон, изоментон, неоментол, лимонен, метил ацетаты, пиперитон, бета-кариофиллен, альфа-пинен, бета-пинен, таниндер және флавоноидтар кіреді. Ментол тіс күтімінде кеңінен қолданылады, себебі ол ауыз суының құрамында стрептококк және лактобацилла бактерияларын тежеуге көмектеседі.
Аурулар
Жапондық минтінің (M. arvensis var. piperascens) және оның өнімділігіне елеулі зиян келтіретін екі негізгі ауру – тот және күйеге шабуылдары. Күйеге шабуылдары көбінесе АҚШ-тың батыс жағалауында ғана кездеседі, онда ауа-райы тұманды және ылғалды болып, күйегеге қолайлы жағдай тудырады. Тотық – бұл мырыш, жалбыз сияқты Mentha тұқымдас өсімдіктерге жиі кездесетін ауру. Бұл аурулар минт шаруашылығында пайда болғаннан кейін бақылау мүмкін болмағандықтан, ерекше назарға алынады. Өсімдіктің қалған жапырақтарына таралу қаупін азайту үшін олар анықталғанда дереу кесіледі.