Кіріспе

АҚШ және Канададағы афроамерикалықтардың сөйлейтін ағылшын тілінің әлеуметтік диалектілері. Африкалық америкалық ағылшын тілі (немесе AAE; сондай-ақ американдық лингвистикада қара американдық ағылшын тілі немесе қара ағылшын деп те аталады) – АҚШ және Канададағы көптеген афроамерикалықтардың сөйлейтін ағылшын тілінің әлеуметтік диалектілерінің жиынтығы. Көбінесе ол афроамерикалық диалектісінен басталып, стандартты американдық ағылшын тіліне дейінгі диалектілік континуумды білдіреді. Барлық кең таралған тілдер сияқты, афроамерикалық ағылшын тілі де стиль, ұрпақ, географиялық орналасқан жер (яғни, тек бір қалаға немесе аймаққа тән ерекшеліктер), ауылдық және қалалық ерекшеліктер, диалект және стандартты тілдерде әртүрлілік көрсетеді. Африкалық америкалық әдебиет пен ауызша дәстүр ғасырлар бойы маңызды рөл атқарып келеді.

Тарих

Африкалық американдық ағылшын тілі 17 ғасырда Атлантикалық құл саудасы арқылы Батыс Африкадан құлдар Оңтүстік колонияларына (кейіннен 18 ғасырдың соңында Оңтүстік Америка Құрама Штаттары) әкелінген кезде пайда болды. Бұл аймақта плантациялық мәдениет дамыған кезде, британдық отарлаушылар арасында ағылшын тілінің стандартты емес диалектілері кеңінен қолданылды, бұл африкалық американдықтардың бірінші және екінші тілдік нұсқаларын дамытуына мүмкіндік берді. 19 ғасырдың дамыған мақта плантациялары индустриясы және 20 ғасырдың Ұлы көші-қоны, әрине, осы нұсқалардың біріншісінің африкалық американдықтар арасында ағылшын тілінің тұрақты диалектілері ретінде таралуына үлкен үлес қосты. Ең көп таралған қазіргі заманғы диалект африкалық американдық жаргонды ағылшын тілі (AAVE) деп аталады. Бір ғасырдан астам ғылыми зерттеулерге қарамастан, AAVE мен АҚШ-тағы ақ нәсілділердің жергілікті тілі арасындағы тарихи байланыс әлі толыққанды түсініксіз. Бұл, бір жағынан, салыстыруға болатын топтардан деректердің жетіспеуіне, екінші жағынан, AAVE-ді солтүстік диалектілерімен немесе тіпті ағылшын тілінің стандартты түрлерімен салыстыруға бейімділікке және аймақтық және этникалық айырмашылықтарды ескермей, AAVE-дің тарихи-әлеуметтік контекстін назарға алмауға байланысты. AAVE Оңтүстік ақ нәсілділердің жаргонды ағылшын тілімен (тіпті одан да көбірек Оңтүстік диалектілерімен) бірнеше лингвистикалық ерекшеліктерді бөліседі, олардың көпшілігі 19 ғасырдың соңғы тоқсанында пайда болды немесе кеңіне тарады. Американың Оңтүстігінде құлдықты алмастырған шаруалық жүйе оңтүстік ақ адамдарды тартты, нәтижесінде бүкіл Оңтүстікте әлеуметтік-экономикалық жағдайы бірдей адамдар арасындағы нәсілдер аралық тілдік қарым-қатынас пайда болды, және Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін көптеген ортақ ерекшеліктерге әкелді. 1930 жылдан кейін нығайған өзгерістер сөйлеудегі этникалық айырмашылықтарды ең анық көрсетеді.

Африка-америкалық ағылшын тілі

Африкалық америкалық тілі (AAVE) – жұмысшы табының көпшілігі мен көптеген орта тап афроамерикандықтарының, әсіресе қалалық аймақтарда қолданылатын, өзіне тән акценті, грамматикасы және сөздік қоры бар тіл. Грамматиканың ерекше белгілеріне "жоқ" етіс (мысалы, ол менің қарындасым емес, ол менің қарындасым), иелік жалғаудың жіберілуі (мысалы, анамның досы емес, анам досы), сондай-ақ басқа ағылшын диалектілерінен асып түсетін етістік түрлерінің және уақыттарының күрделілігі (мысалы, мен жүгіремін, мен жүгіріп тұрам, мен жүгіріп келдім, мен жүгіріп біттім) жатады. Фонетикалық ерекшеліктерінің ішінде дыбыстың соңғы буындағы "р" дыбысын жіберу, дифтонгтардың қысқартылуы (мысалы, "көз" әдетте "а" сияқты естіледі), алдыңғы дауыстылардың тізбектік өзгерісі және жалпы американ тілінен гөрі интонацияның немесе "әуеннің" кең ауқымы бар. AAVE орта тап афроамерикандықтары үшін бейресми, жеке және жайлы ортада әлеуметтік-мәдени тілдік континуумның бір ұшы ретінде жиі қолданылады, сонымен қатар AAVE аймаққа немесе қалаға қарай шамалы өзгерістерге ие болуы мүмкін.

Африка-америкалық стандартты ағылшын тілі

Африкалық америкалық стандартты ағылшын тілі – тілші Артур Спирс кеңінен танымал еткен термин. Бұл, AAVE-ге қарағанда ресми, сақтықпен айтылатын немесе көпшілік орында қолданылатын орта тап афроамерикандық ағылшын тілінің беделді және туған тілі болып табылатын түрі. Бұл тіл стандартты ағылшын лексикасы мен грамматикасын қолданады, бірақ көбінесе AAVE-ге тән акценттің белгілі бір элементтерін сақтайды, мұнда интонациялық немесе ырғақтық ерекшеліктер фонетикалық ерекшеліктерге қарағанда жақсырақ сақталады. Көптеген орта тап афроамерикандықтар осы стандартты түр мен AAVE арасында екі тілді болып келеді, мектепте және басқа да қоғамдық орындарда көбінесе бұрынғысын қолданады, сондықтан ересектер тіпті бір әңгіме барысында екі түрдің арасында тілді ауыстыруы мүмкін. Бұл стандартты диалектте сақталатын фонетикалық ерекшеліктер көбінесе аз байқалады, сондықтан «өткен» немесе «қол» сияқты сөздер соңғы дауыстық дыбысын жоғалтуы мүмкін.

Африка-америкалық аппалац ағылшын тілі

Қара апалачиандық американдықтар аппалачиандық/оңтүстік диалектілерін қабылдау үрдісі күшейіп жатыр деген хабарлар бар. Бұл ұқсастықтарға ротикалық акцент, "оның жұмыс істейді" немесе "ол барады" сияқты грамматикалық құрылымдардың қолданылуы (AAVE-дегі "оның жұмыс істейді" және "ол барады" орнына), сондай-ақ аппалачиандық сөздік қоры (мысалы, "желді" үшін "airish" сөзі) жатады. Дегенмен, тіпті Апалачидегі африкалық американдық ағылшын тілі де әртүрлі, және африкалық американдық әйелдер лингвистикалық тұрғыдан әлеуметтік-мәдени топтар бойынша бөлінеді. Өзінің ерекшелігіне қарамастан, АААЕ басқа африкалық американдық ағылшын тілінің нұсқаларымен де, әсіресе Оңтүстікте сөйленетіндерімен де көптеген ерекшеліктерді бөліседі. Мысалы, Вирджиния штатының Апалачи аймағындағы африкалық американдық қауымдастықтарды зерттеу нәтижесінде осы қауымдастықтардың диалектілері африкалық американдық ағылшын тілімен де, Оңтүстік ақ американдық ағылшын тілімен де ортақ белгілерге ие екені анықталды.

Африка-америкалық сыртқы банктер ағылшын

Солтүстік Каролинаның сыртқы жағалауындағы африкалық американдық ағылшын тілі ғасырлар бойы жергілікті сыртқы жағалау ағылшын тілімен үйлесімде болғанына қарамастан, соңғы буынларда қалалық AAVE-ге қарқынды бейімделуде. Бұл диалект тіл білімі мамандары тарапынан зерттелген және түрлі еңбектерде, мысалы, Элизабет Ц. Зсиганың (2000) "Африкалық американдық сыртқы жағалау ағылшын тілі: әлеуметтік-тілдік зерттеу" кітабында сипатталған. Бұл кітап тілдің грамматикасы, лексикасы және айтылу ерекшеліктері туралы толық мәлімет береді. Сонымен қатар, диалекттің тарихын және оның уақыт өте келе қалай өзгергенін қарастырады.

Африкалық Новая Шотландия ағылшыншасы

Африкалық Новая Шотландия ағылшын тілін Қара Новая Шотландияның ұрпақтары, сондай-ақ Канаданың Новая Шотландиясында тұратын АҚШ-тан келген қара иммигранттар қолданады. Канададағы африкалық американдық азаттық іздеушілердің көпшілігі Жер асты теміржолы арқылы Онтариоға өткенімен, Батыс Африка пиджинінің ықпалы тек африкалық Нова-Скотия диалектінде сақталған. 19 ғасырда Африкалық Новая Шотландия ағылшын тілі Ямайка немесе Суринамдағы ағылшын тілінен ешқандай айырмаға ие болмаған. Алайда, сол кезден бері ақ Новая Шотландия халқымен болған байланыс пен ықпал салдарынан ол декреолизацияға ұшырады. 1964 жылы провинция мектеп кеңестерінің бірігуінің тоқтатылуы декреолизация процесін одан да жеделдетті. Бұл тіл африкалық американдық ағылшын тілімен туыс, бірақ бұл аймақтағы топтың тарихына тән ерекше ерекшеліктері бар. ANS грамматикасы негізінен стандартты ағылшын тіліне негізделген, бірақ оны ағылшын тілінің басқа түрлерінен ерекшелендіретін бірнеше ерекшеліктері бар. Бұл ерекшеліктерге теріс конкордты қолдану, яғни теріс мәнді күшейту үшін сөйлемде бірнеше теріс сөзді пайдалану, және оң мағынаны білдіру үшін сөйлемде екі теріс сөзді қолдану жатады. Сонымен қатар, ANS-тің өзіндік айтылу ережелері бар, мысалы, “th” орнына “d” әрпін қолдану және “ing” аяқталуы бар сөздердегі “g” әрпін түсіріп қалдыру. Африкалық Новая Шотландия ағылшын тілі мен африкалық американдық ағылшын тілінің ортақ белгісі – (r) дыбысын жою. Бұл көрсеткіш Қара Новая Шотландияда 57%-ды құрайды, ал Филадельфиядағы африкалық американдықтар арасында – 60%. Ал Новая Шотландияның айналасындағы басым ақ халықтарда (r) дыбысын жою кездеспейді.

Ескі африкалық-америкалық ағылшын тілі

Көне немесе ерте африкалық америкалық тілі – лингвистер зерттеп, қайта құраған, теория бойынша алғашқы африкалық американдықтар мен Африкадан әкелінген құлдар Британдық Америкада және кейін АҚШ-та қолданған көптеген әртүрлі тілдердің жиынтығы. Ең бастысы – AAVE тілінің теориялық алдыңғысы. Ескі AAVE-ді тарихи тұрғыдан қайта құру үшін негізінен төрт түрлі дереккөз қолданылды: жазбаша сұхбаттар, бұрынғы құлдардың аудио жазбалары, оқшауланған қара қоғамдардың қазіргі кездегі диаспоралық диалектілері және 18-ші және 19-шы ғасырлардағы африкалық американдықтар жазған хаттар. "Нөлдік байланыс" қолданылуы (яғни "is" немесе "are" сөздерінің болмауы, мысалы, "she gon' leave"), стандартты емес көпше түрлер (үш адам, mans немесе тіпті mens) және бірнеше жосықсыздықтар (мысалы, "ешкім маған ештеңе қалдырмады") осы ерте тілдерде кездейсоқ немесе жиі кездесетін нұсқалар болды, ал соңғысы кейбір грамматикалық жағдайларда басым нұсқа болып табылды. AAVE тілімен байланысты басқа да стандартты емес грамматикалық құрылымдар да ерте тілдерде кездеседі, бірақ олардың көпшілігі 20-шы ғасырдың қалалық AAVE-сінде пайда болған жаңалықтар болып көрінеді.

Гүлла

Sea Island Creole English, немесе "Gullah", Оңтүстік Каролина және Джорджия жағалауындағы кейбір афроамерикандықтардың ерекше тілі. Гулла – ағылшын креол тілі: ағылшын тілінен грамматикалық жағынан тәуелсіз, көбінесе ағылшын лексикасын қолданатын табиғи тіл. Бүгінде гулла тілінде сөйлейтін көптеген адамдар екі диалектіні біледі. Бұл тіл Африка тілдері мен ағылшын тілінің қосылуынан пайда болған, Кариб теңізі мен Батыс Африка тілдерінен, мысалы, Акан, Волоф және Фула тілдерінен алынған сөздер мен тіркестерді қамтиды. Гулла Африка мен Жаңа әлем арасындағы "тілдік көпір" деп сипатталған ("Gullah мәдениеті"). Гулла мәдениеті Африка дәстүрлеріне, әсіресе әңгіме айту және қолөнер жасауға терең байланысты. Гулла халқы жермен тығыз байланыста, олардың дәстүрлі балық аулау, шаруашылық және себет тоқу іс-әрекеттері осыны көрсетеді. Соңғы жылдары Гулла мәдениеті мен тілін сақтауға бағытталған күш-жігер жұмсалды. 2006 жылы Гулла Гейчи мәдени мұрасы дәлізі комиссиясы Гулла мәдениетін қорғау және насихаттау мақсатымен құрылды. Комиссия Гулла тілі мен дәстүрлерін сақтауға бағытталған бағдарламалар мен бастамаларды әзірлеу үшін университеттермен, мұражайлармен және басқа ұйымдармен серіктестік орнатып келеді.

Білім беру саласында

Ағылшын тілінің стандартты емес африкалық американдық түрлері стереотипті түрде білім деңгейінің төмендігімен және қоғамдық жағдайының нашарлығымен байланысты болған. Алайда, 1960 жылдардан бері тіл білімі мамандары осы түрлердің, әсіресе афроамерикалық сөйлеу тілінің, "заңды, қағидаларға бағынатын және толыққанды дамыған диалекті" екенін дәлелдеді. Афроамерикалық оқушылардың стандартты жазбаша ағылшын тілін меңгеруін жақсартуға қолданылатын әдістер кейде екінші тілді оқыту әдістерімен ұқсас келеді. Контрастты талдау афроамерикалық сөйлеу тіліндегі тақырыптарды оқыту үшін пайдаланылады. Оқушының сөйлеуінің фонетикалық және синтаксистік ерекшеліктерін талдап, жазу арқылы стандартты американдық ағылшын тілінен айырмашылықтарын анықтауға болады. Осы әдіс арқылы балаларға стандартты американдық ағылшын тілінің қайда және қандай жағдайларда қолданылатынын білуге үйретіледі, дұрыс сезіну үшін айналасындағы сөйлеуге бейімделудің орнына. Стандартты американдық ағылшын тілін оқытудың мақсаты оны қолдануды тоқтату емес, студенттерге оны қолдануға болатын және болмайтын жағдайларды ажыратуға көмектесу болып табылады.

Музыка саласында

Африкалық американдық ағылшын тілі рэперлер мен хип-хоп музыкасында көбінесе қолданылады.