Кіріспе

Танымдық қабыну – тілдің ерекше қолданылуы арқылы көрінетін формальды ойлау бұзылысының жеңіл және субклиникалық түрі. Адам тыңдаушыларға бірден түсініксіз болатын ұғымдар арасында байланыс орнатуға тырысқанда осы қабыну жиі байқалады. Қайталап байқалған жағдайда, бұл ерекше, бейімделе алмайтын немесе логикалық емес ойлау үлгілерінің белгісі саналады. Танымдық қабыну көбінесе психикалық денсаулықты бағалау кезінде анықталады, бірақ зерттеу орталарында осы ерекше тіл қолданысын қалай дұрыс өлшеу туралы пікірталас жалғасуда. Танымдық қабыну үздіксіздікке ие, және оның ең жоғары дәрежесі шизофрениямен ауыратын кейбір адамдарда (мысалы, сөз арасы) байқалуы мүмкін. Көптеген психикалық аурулар танымдық қабынумен бірге кездеседі.

Теория

1962 жылы Пол Э. Мель шизофрения диагнозында ойлау бұзылысының маңызды компонент екенін атап өтті. Ол «танымдық сығақ» терминін ойлау бұзылысының жеңіл түрін сипаттау үшін қолданды және оның әлі де маңызды екенін санайды. Мель шизофрениямен ауыратын адамдардың танымдық сығағы, шизофрениямен ауырмаған адамдарға қарағанда жоғары екенін анықтады. Осылайша, Мель ойлау бұзылысын диагноз қою үшін қажетті компонент деп санады, оның ауырлығына қарамастан. Ол шизофрения немесе шизотипия сипаттамасында танымдық сығақ болмаса, онда оны қабылдауға болмайтынын мәлімдеді. Сондай-ақ, сығақтың мөлшері жағдайға қарай өзгеретінін, кейбір өте алаңдаған адамдарда сығақ аз болатынын атап өтті. Бұл танымдық сығақ жеке адамның эмоционалдық жағдайын өзгерту арқылы әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді, бірақ Мель бұл ерекшелік танымдық сығаққа тән емес екенін айтады. Ол сондай-ақ танымдық сығақтың түрлі себептерден туындауы мүмкін екенін жобалады. Тесттегі жоғары көрсеткіштер танымдық сығақтың жоғары деңгейін көрсетеді. Тест клиникалық және клиникалық емес топтарға қолданылуы және дәлдігі дәлелденген. Тест сұрақтарының мысалдары: «Мен сөйлескенде көбінесе мағынасыз сөйлеп жатырмын сияқты сезінемін» және «Кейде ойларым жоғалып кетеді». Шизофрения – бұл қалыпты емес мінез-құлық пен танымдық дисфункциялармен сипатталатын психикалық ауру. Формалды ойлау бұзылысы (ФОБ) ойлау, тіл және қарым-қатынас проблемаларымен сипатталады және шизофренияның танымдық дисфункция компонентінің негізгі ерекшелігі болып саналады. Мельдің айтуынша, танымдық сығақ – ФОБ-тың жеңіл түрі, сондықтан ол шизофренияның да маңызды компоненті болып табылады. Шизофренияның генетикалық аспектісін қарастырған зерттеушілер бірінші дәрежелі туыстарда танымдық сығақ сияқты симптомдардың болуын зерттеді. Мысалы, Олтманнс (1978) шизофрениямен ауыратын адамдардың балаларында танымдық сығақтың таралуын қарады. Олар «танымдық сығақ» терминін ассоциативтік бұзылуларды, ойлаудағы қиындықтарды және ойлау қателіктерін қамтитын етіп анықтады. Зерттеушілер 156 шизофрениямен ауыратын балаға, 102 депрессиямен ауыратын балаға және 139 сау ата-ананың баласына объектілерді сұрыптау тапсырмасын жүктеді. Тапсырма қатысушылардан объектілерді сұрыптауды немесе сұрыпталған объектілер тобының себебін түсіндіруді талап етті. Бұл тапсырма шизофрениямен ауыратын және ауырмайтын адамдардың арасындағы айқын айырмашылықты көрсететін жауаптарды анықтау үшін жасалды. Барлық қатысушылар 6 мен 15 жас аралығындағы балалар болды. Олардың жауаптары жоғары, күрделі, түсініксіз немесе тақырыптық болып сұрыпталды. Шизофрениямен ауыратын ата-аналардың балалары бақылау тобындағы балаларға қарағанда азырақ жоғары деңгейлі және көбірек күрделі жауаптар берді. Бұл нәтижелер шағын болғанымен, сенімді және шизофрениямен ауыратын адамдардың балалары танымдық дисфункцияларға бейім екенін көрсетеді. Танымдық сығақтың кең анықтамасы симптомды анықтауды қиындатады, сондықтан Braatz (1970) танымдық сығақтың индикаторы ретінде қалаудың тұрақсыздығын пайдалануға болатынын анықтау үшін зерттеу жүргізді. Ол логикалық тұрғыдан қарағанда, қалаудағы тұрақсыздық танымдық сығақтың салдары екенін ұсынды. Қалаудың тұрақсыздығы адамның қалаулары мен құндылықтары шешілмейтін қайшылықтарға әкелгенде пайда болады. Ол шизофрениямен ауыратын науқастар мен сау адамдар арасында 120 сұрақтан тұратын шкала қолданды және шизофрениямен ауыратын адамдар сау адамдарға қарағанда көбірек тұрақсыз шешімдер қабылдайтынын анықтады. Шкаланың қазіргі түрі жетілмегенін мойындаса да, оның нәтижелері қалаудың тұрақсыздығы мен танымдық сығақ арасындағы байланысты одан әрі зерттеу шизофренияны диагностикалауға көмектесетін жеткілікті қуатты шкалаға әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Сондай-ақ, ол болашақ зерттеулер клиникалық шизофрениядан басқа жағдайларда да қолданылуы мүмкін екенін айтады. Kagan және Oltmanns (1981) шизофрениямен ауыратын адамдар арасындағы танымдық сығақтың түсініксіздігін жоюға тырысты. Олардың зерттеулері танымдық сығақтың объективті индексін әзірлеуге бағытталған. Олар шизофрениямен ауыратын адамдарға, эмоциялық бұзылулары бар адамдарға және қалыпты топқа сөздерді сәйкестендіру тапсырмасын жүктеді. Олар шизофрениямен ауыратын адамдар қалыпты топтан өзгеше орындағанын, бірақ эмоциялық бұзылулары бар адамдармен ұқсас орындағанын анықтады. Бұл тапсырманы танымдық сығақты анықтау үшін пайдалану мүмкіндігін күмәнді етеді. Eckblad & Chapman (1983) шизотипия үшін магиялық ойлауды танымдық сығақтың маңызды аспектісі деп анықтады. Олар Магиялық ойлауды оқиғалар арасындағы жалған себептік байланысқа сүйенген магиялық және шарбақты сенімдер деп анықтады. Осы анықтама бойынша, танымдық сығақ корреляцияланған немесе байланыссыз оқиғалар арасындағы қателіктік себептік байланыс ретінде көрінеді. Gooding, Tallent, And Hegyi (2001) танымдық сығақтың жоғары деңгейімен қатар, шизотипиялық адамдар жоғары деңгейлі танымдық функцияны бағауға арналған Висконсин картасын сұрыптау тестінде нашар нәтижелер көрсеткенін анықтады. Атап айтқанда, шизотипияның тек негативті симптомдарын көрсеткен адамдар, позитивті және негативті симптомдарды көрсеткен адамдарға қарағанда төмен деңгейдегі танымдық сығақ көрсеткенін анықтады. Шизотипиялық спектрдегі әртүрлі адамдарды ескере отырып, McCarthy (2015) симптомдардың ауырлығын және танымдық сығақ шкаласы сияқты өлшемдерді тиімді пайдалануды жақсарту үшін спектрдің әртүрлі нүктелеріндегі адамдарда одан әрі зерттеулер жүргізуге кеңес береді.

Шизоидты

Шизоидтық тұлғалық бұзылысы бар адамдарда когнитивтік қабылудың жоғалуы армандар, шығармашылық ойлар және еркін қауымдастыру сияқты жағдайларда туындайтын қауымдастыруларды бақылау мүмкін емеушілігі ретінде көрінеді. Бұл қабылудың жоғалуы нәтижесінде, маңыздырақ, беткі деңгейдегі қауымдастыруларды мақсатты түрде мойындау үшін бағынышты қауымдастыруларды жоюға келмейді. Мұндай адамдар тақырыптар арасында байланыс орнатуда ешқандай қиындыққа тап болмайды, бірақ қайсысы маңыздырақ екенін анықтап, тиісінше маңызды емес байланыстарды жоя алмайды.

Клиникалық емес психоздың

Пайдалану критерийлерімен қатар, формалды ойлау бұзылысының бір түрі ретінде танымдық сырғудың болуы психозға бейімділікпен байланысты деп есептеледі. Мартин мен Чэпман (1982) психозға ұшырау қаупі бар колледж студенттерінің референциялық коммуникация тапсырмасында танымдық сырғудың белгілерін көрсеткенін анықтады. Аллен, Чэпман және Чэпман (1987) психозға тән ойлау процестерін анықтауға арналған Per Mag шкаласында жоғары ұпал жинаған колледж студенттерін анықтады. Олар осы жоғары ұпал жинаған студенттердің көпшілігі екі өлшем бойынша танымдық сырғу белгілерін көрсеткенін тапты. Per Mag шкаласында өте жоғары ұпал жинаған студенттердің ішінде депрессия шкаласында орташа көрсеткіштен жоғары ұпал жинағандары танымдық сырғуды көрсетуге көбірек бейім болды. Сонымен қатар, Эделл (1987) субклиникалық психопатологиясы бар адамдар құрылымдалмаған тесттерде ойлаудың ауыр бұзылуын көрсеткенімен, олар танымның құрылымдалған өлшемдері бойынша салыстырмалы түрде қалыпты нәтижелер көрсетіп, жақсы жұмыс істейді деген пікірді нығайтты.

Ойлау бұзылуы және аутизм

Дайкенс, Волкман және Глик (1991) ойлау бұзылысы мен жоғары қабілетті ересектер аутизмі арасындағы байланысты объективті және проективті әдістерді қолдану арқылы зерттеді. Олар «Ойлау, тіл және коммуникация бұзылысы шкаласы» арқылы объективті деректерді, ал Роршах тестісі арқылы проективті деректерді жинады. «Когнитивтік тайып кету» терминін түсіндіргенде, олар бұл дисфункцияны «үйлесімсіз комбинациялар», «құрастырылған комбинациялар», «ауқымнан шығу жауаптары» және «қате логика» сияқты процестерге бөлді. Олардың нәтижелері аутизм спектріндегі адамдардың ойлауы қалыпты дамыған адамдарға қарағанда көбірек бұзылған екенін көрсетеді. Мұны түсіндіру үшін олар когнитивтік тайып кетудің күрделі қабылдау процесіндегі қиындықтарға байланысты екенін, ал бұл аутизмнің белгілі бір ерекшелігі екенін айтады. Тағы бір зерттеуде Аспергер синдромы бар адамдарды жоғары қабілетті аутизм спектріндегі адамдармен салыстыру үшін Роршах сиялы дақтары қолданылды. Олар Аспергер синдромы бар адамдардың жауаптарында қалыпты дамыған адамдарға қарағанда ойлаудың бұзылу және дезорганизация деңгейі жоғары екенін анықтады.

Тамақ ішудің бұзылуына қатысты

Когнитивтік дисфункциялардың тамақтану бұзылыстарының этиологиясымен байланысты екендігі туралы болжамдарға жауап ретінде, зерттеушілер Штраус және Райан (1988) тамақтану бұзылыстары бар адамдар мен олардың дені сау әріптестері арасында логикалық қателердің, когнитивтік қателердің және тұжырымдамалық күрделіліктің деңгейін салыстыру мақсатында зерттеу жүргізді. Олар 19 шектеулі анорексиямен ауыратын адамды, 14 тазартатын анорексиямен ауыратын адамды, 17 булимиямен ауыратын адамды, 15 субклиникалық тамақтану патологиясы бар адамды және 17 сау бақылау тобының мүшелерін бағалады. Олар анорексиялық топтар мен басқа топтар арасында логикалық қателер бойынша айырмашылықтарды анықтады, бірақ когнитивтік қателердің деңгейі бойынша ешбір топ арасында маңызды айырмашылықтар болған жоқ.

Сынақ қатерлі сезінуіне қатысты

Broadbent және басқалар. (1982) "танымдық қателер" сауалнамасын (CFQ) жасады, бұл өзіндік бағалау арқылы "танымдық сырғанаудың" болуын анықтауға арналған өлшем. Дегенмен, CFQ мақсаттары үшін олар бұл терминді назардың жоғалуына, ақпаратты өңдеудегі қиындықтарға, есте сақтау мәселелеріне, қабылдау проблемаларына және шешім қабылдаудағы қиындықтарға сілтеу үшін қолданды.