Адамның өзін-өзі дамыту қажеттілігі

Кіріспе

Адамның эмоционалдық қажеттілігі

Маслоудың қажеттіліктер иерархиясында өзін-өзі іске асыру – негізгі физиологиялық және эго қажеттіліктері қанағаттандырылғаннан кейін жеке әлеуеті толыққанды жүзеге асырылатын психологиялық дамудың ең жоғары деңгейі. Маслоудың қажеттіліктер иерархиясындағы психологиялық дамудың ең жоғары деңгейі – өзін-өзі басып өту. Өзін-өзі іске асыру терминін организмдік теоретик Курт Голдштейн адамның толық әлеуетін іске асыруға деген ұмтылысын сипаттау үшін енгізді: «өзін мүмкіндігінше толыққанды іске асыруға бейімділік – өзін-өзі іске асырудың негізгі қозғаушы күші». Карл Роджерс осыған ұқсас пікір білдіріп, «психотерапияда адамның өзін-өзі іске асыруға, өзінің барлық қабілеттерін дамытуға және белсендіруге бейімділігінің емдік күші» туралы жазды.

Анықтама

Маслоу өзін-өзі іске асыруды "өзін-өзі толыққанды жүзеге асыру, яғни жеке адамның [индивидуалдың] өзінің әлеуетіне сай болуға ұмтылысы" деп анықтады. Бұл ұмтылысты адамның өзі қандай болса, сондай болуға, өзінің қабілеттілігінің шегіне жетуге деген құштарлық ретінде түсіндіруге болады. Ол бұл терминді адамның қабілеттерін іске асыруға итермелейтін күш емес, құштарлықты сипаттау үшін қолданды. Маслоу өзін-өзі іске асырудың адам өмірін анықтайтынына сенбеді; керісінше, ол адамға дамып келе жатқан амбицияларын іске асыруға ынта-жігер мен құштарлық сыйлайды деп ойлады. Маслоудың өзін-өзі іске асыру туралы идеясы көбінесе "өз әлеуетін толыққанды пайдалану" және "шынайы өзін" табу ретінде түсіндіріледі. Ол "көпшілігіміз өзін-өзі іске асыру деңгейінен төменгі деңгейде өмір сүреміз" дегенді қалыптылықтың психопатологиясы деп атады. Маслоудың бұл терминді қолдануы қазіргі психологияда гуманистік бағыттан тұлғаны талқылау кезінде кеңінен таралған.

Тұжырымдаманың тарихы мен дамуы

Маслоудың еңбегі гуманистік психологияның бір бөлігі болып саналады, ол психологияда жеке тұлғаны зерттеу, түсіну және бағалау үшін қолданылатын бірнеше құрылымдардың бірі болып табылады. Гуманистік тәсіл басқа тәсілдерге қарағанда дамыды, мысалы, Зигмунд Фрейд танытқан психодинамикалық тәсіл, денсаулығы нашар адамдар мен бұзылған мінез-құлықтарына назар аударды; Абрахам Маслоудың өзін-өзі іске асыру туралы алғашқы талқылауларының бірі оның 1943 жылғы «Адам мотивациясы туралы теория» мақаласында «Психологиялық шолу» 50-ші том, 370–396 беттерде жарияланды. Осы мақалада өзін-өзі іске асыру тұжырымдамасы алғаш рет Абрахам Маслоудың қажеттіліктер иерархиясы теориясының бөлігі ретінде танылды – бұл барлық негізгі және психологиялық қажеттіліктер толыққанда қанағаттандырылғанда және жеке әлеуеттің толыққанды «ақтуализациясы» орын алғанда қол жеткізілетін психологиялық дамудың соңғы деңгейі. Осы тұжырымда өзін-өзі іске асыру Маслоудың қажеттіліктер иерархиясының ең жоғары сатысында тұр және «толыққанды адам» болу, яғни жетілу немесе өзін-өзі іске асыру ретінде сипатталады. Маслоудың пікірінше, адамдарда төменгі деңгейдегі қажеттіліктер бар, олар, әдетте, жоғары деңгейдегі қажеттіліктерді қанағаттандыру үшін орындалуы керек: «физиологиялық, қауіпсіздік, қатысу, құрмет және, соңында, өзін-өзі іске асыру – бес түрлі қажеттілік». Абрахам Маслоу атап өткендей, адамның негізгі қажеттіліктері (мысалы, тамақ, баспана, жылу, қауіпсіздік, қатысу сезімі) қанағаттандырылмаса, адам өзін-өзі іске асыруға қол жеткізе алмайды. Алайда, Маслоу күнделікті қоғамда толыққанды өзін-өзі іске асыруға жетудің сирек кездесетінін айтты. Зерттеулер көрсеткендей, өз табиғаты мен қабілеттерінен өзгеше өмір сүретін адамдар, мақсаттары мен өмірі сәйкес келетін адамдарға қарағанда бақытты болуға аз мүмкіндік алады. Мысалы, өнер саласында немесе педагог ретінде дарынды болса да, егер адамның бар күші негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыруға жұмсалса, ол өзінің талантын іске асыра алмайды. Адам Маслоудың қажеттіліктер иерархиясымен жоғалаған сайын, ол өзін-өзі іске асырудың шыңына – өзін-өзі іске асыруға жете алады. Осы қажеттіліктер қанағаттандырылғаннан кейін, адам «қауіпсіздік қажеттіліктерін» қанағаттандыруға көше алады, онда ол қауіпсіздік, физикалық жайлылық, баспана, жұмыс және мүлік сезімін алуға тырысады.

Maslow's work is considered to be part of humanistic psychology, which is one of several frameworks used in psychology for studying, understanding, and evaluating personality. The humanistic approach was developed because other approaches, such as the psychodynamic approach made famous by Sigmund Freud, focused on unhealthy individuals that exhibited disturbed behavior;

One of Abraham Maslow's earliest discussions of self actualization was in his 1943 article "A Theory of Human Motivation" in Psychological Review 50, pp. 370–396. Here, the concept of self actualization was first brought to prominence as part of Abraham Maslow's hierarchy of needs theory as the final level of psychological development that can be achieved when all basic and mental needs are essentially fulfilled and the "actualization" of the full personal potential takes place. In this treatment, self actualization is at the top of Maslow's hierarchy of needs, and is described as becoming "'fully human' maturity or self actualization." According to Maslow, people have lower order needs that in general must be fulfilled before high order needs can be satisfied: 'five sets of needs physiological, safety, belongingness, esteem, and finally self actualization'. As Abraham Maslow noted, the basic needs of humans must be met (e. g. food, shelter, warmth, security, sense of belonging) before a person can achieve self actualization. Yet, Maslow argued that reaching a state of true self actualization in everyday society was fairly rare. Research shows that when people live lives that are different from their true nature and capabilities, they are less likely to be happy than those whose goals and lives match. For example, someone who has inherent potential to be a great artist or teacher may never realize their talents if their energy is focused on attaining the basic needs of humans. As a person moves up Maslow's hierarchy of needs, they may eventually find themselves reaching the summit — self actualization. Once these needs have been met, a person can move on to fulfilling "the safety needs", where they will attempt to obtain a sense of security, physical comfort and shelter, employment, and property.

Маслоудың кейінгі мансабындағы идеялары

Кейінгі еңбектерінде Маслоу адамның өзін-өзі іске асыруға қол жеткізу үшін тағы екі кезеңнен өтуі керектігін ұсынды. Бұл – "танымдық қажеттіліктер", онда адам білімге және айналасындағы әлемді түсінуге құштар болады, және "эстетикалық қажеттіліктер", олар "симметрия, тәртіп және сұлулық" қажеттілігін қамтиды.

Талқылау

Маслоудың жазбалары шабыттандыратын ресурс ретінде қолданылады. Маслоудың еңбектерінің кілті – өзін-өзі іске асыруға жылдам жол жоқ екенін түсіну: бұл, ең алдымен, адамның төменгі қажеттіліктерін қанағаттандыруға байланысты. Адам өзін кемсінуші сезініп, соған сене бастағаннан кейін, ол өзінің кім екенін, яғни өзін-өзі іске асыруға қарай өсуге ұмтылады. Дегенмен, Маслоу (2011) және Карл Роджерс (1980) өзін-өзі іске асырудың алғы шарты ретінде адамда болуы тиіс қажетті көзқарас пен қасиеттерді бөліп көрсеткен. Олардың ішінде – өзінің кім екенін білуге, толыққанды адам болуға, өзін орындауға және толыққанды өмір сүруге деген шын ниет, сондай-ақ әрекеттерінің нәтижесіне жауапкершілік алуға және өзінің жағымсыз жақтарын ашып, олар арқылы өсуге және оларды қабылдауға дайындық (бұл Юнгтің жекелендіру тұжырымдамасына ұқсас). Олардың зерттеулері бастапқыда биологиялық тұрғыдан немесе қарапайым психологиялық өзіндік табиғатқа бағытталған болғанымен, соңғы 40 жылда түрлі рухани мектептер мен топтар (әсіресе Шығыс рухани жолдары) арасында көптеген ортақ белгілер мен сілтемелер кездеседі. Осы тұрғыдан алғанда, «өзін-өзі іске асыру» Эрик Берн сипаттаған «Өзін-өзі көрсету» ойынынан көп ерекшеленбейді, ол «Сезімдер жақсы» деген догмаға негізделген. Гуманистік психология шеңберіндегі өзін-өзі іске асыру тұжырымдамасына қатысты кең таралған сын – «актуализацияға баса назар аудару адам туралы өте оң көзқарасқа әкелуі мүмкін, бірақ ол өте жақын қарым-қатынассыз болып көрінеді». Фриц Перлс пікірінше, «өзін-өзі іске асыру мен өзін-өзі бейнелеуді іске асырудың құрсауына ілігу» қаупі де бар. «Өзін-өзі іске асырудың артығын айту мен оның нақтылығын шатастыру» салдарынан, соңғысы «жоғарғы иеге» тағы бір өлшем болып айналады: «Маған не істеу керектігін айтасың. Маған шынайы болуды айтасың. Маған өзімді-өзім іске асыруым керек дейсің – мен соншалықты жақсы болуым міндетті емес!» Барри Стивенс былай деп мәлімдейді: «Айб Маслоу көптеген адамдар оның «өзін-өзі іске асырған адамдар» туралы жазғандарын оқығаннан кейін олардың жағдайына риза болмады. Олар осы жазбаларды қалай түсіндіргені өте қызық болды. Мен «Мен өзімді-өзім іске асырған адаммын» деген көптеген хат алдым. Маслоу бірдеңе ұмытып кеткен болуы керек деді. Фриц (Перлс) оны орнына қойды. Ол көптеген адамдар өзін-өзі түсініп, оны іске асыратынын көрді. Бұл өзін-өзі іске асыру емес».

Maslow's writings are used as inspirational resources. The key to Maslow's writings is understanding that there are no quick routes to self actualization: rather it is predicated on the individual having their lower deficiency needs met. Once a person has moved through feeling and believing that they are deficient, they naturally seek to grow into who they are, i. e. self actualization. Elsewhere, however, Maslow (2011) and Carl Rogers (1980) both suggested necessary attitudes and/or attributes that need to be inside an individual as a pre requisite for self actualization. Among these are a real wish to be themselves, to be fully human, to fulfill themselves, and to be completely alive, as well as a willingness to risk being vulnerable and to uncover more "painful" aspects in order to learn about/grow through and integrate these parts of themselves (this has parallels with Jung's slightly similar concept of individuation). Although their studies were initially biologically centered (or focused around the more ordinary, psychological self nature), there have been many similarities and cross references between various spiritual schools or groups (particularly Eastern spiritual ways) in the past 40 years. In this sense, "self actualization" is little more than what Eric Berne described as the game of '"Self Expression" based on the dogma "Feelings are Good"'. Broader criticism from within humanistic psychology of the concept of self actualization includes the danger that 'emphasis on the actualizing tendency can lead to a highly positive view of the human being but one which is strangely non relational'. According to Fritz Perls there is also the risk of confusing "self actualizing and self image actualizing the curse of the ideal." By conflating "the virtue of self actualization and the reality of self actualization," the latter becomes merely another measuring rod for the "topdog" – the nagging conscience: "You tell me to do things. You tell me to be – real. You tell me to be self actualized I don't have to be that good!" Barry Stevens remarks: "Abe Maslow was unhappy with what happened with many people when they read what he wrote about 'self actualizing people'. What they did with it was very strange. I have received a fair number of letters saying 'I am a self actualized person'. Maslow said that he must have left something out. Fritz (Perls) put it in. He saw that most people actualized a self concept. This is not self actualizing."

Курт Голдштейннің тұжырымдамасы

"Өзін-өзі іске асыру" терминін алғаш рет неміс психиатры Курт Голдштейн қолданды. Маслоу 1943 жылғы түпкілікті мақаласында бұл терминнің авторлығын Голдштейнге жатқызды.

Тұжырымдама

Курт Голдштейн алғаш рет "организмді тұтас ретінде" деген ұғымды енгізді, ол "әрбір жеке адам, өсімдік, жануар өзін болғанындай толыққанды іске асыруға бір ғана туа біткен мақсаты бар" деген қағидаға негізделген. Курт Голдштейннің "Организм: адамдағы патологиялық деректерден туындаған биологияға холистикалық көзқарас" (1939) атты кітабында өзін-өзі іске асыру "[организмнің] жеке қабілеттерін мүмкіндігінше толыққанды пайдалануға бейімділік" ретінде көрсетілген. Өзін-өзі іске асыруға тарту – "организмнің өмірін анықтайтын жалғыз күш". Дегенмен, Голдштейн үшін өзін-өзі іске асыру болашақта қол жеткізілетін мақсат емес. Кез келген сәтте организм өзінің барлық қабілеттерін және әлеуетін, сол сәттегі нақты жағдайлар бойынша толыққанды іске асыруға негізгі бейімділікке ие.

Талқылау

Голдштейннің жұмысы классикалық адлерийлік психотерапия аясында болды, ол да негізгі қажеттіліктерді шынайы түрде қанағаттандыру үшін 12 сатылы терапиялық модельдің негізін пайдалану арқылы психологиялық дамудың осы деңгейін дамытуға көмектеседі. Бұл, өз кезегінде, "метатерапияның" жоғары деңгейіне, шығармашылық өмір сүруге және өзінің, басқалардың және міндеттердің іске асырылуына алып келеді. Голдштейннің жұмысы гештальт-терапия аясында да қарастырылады. Голдштейн қолданған неміс термині, "өзін-өзі іске асыру" деп аударылатын, "Selbstverwirklichung" болып табылады. "Өзін-өзі тану" "Организм" аудармасында қолданылатын "өзін-өзі іске асырудан" гөрі тиімдірек аударма болуы мүмкін. Голдштейн өзін-өзі іске асыру ұғымын "өзін-өзі сақтау" (Selbsterhaltung) ұғымына қарсы қояды. Голдштейн үшін "өзін-өзі іске асыру" – адамның "мәнінің", жекелігінің, өзін сезінуінің түсінігіне жақын нәрсе; нәтижесінде, адам өзінің "мәнін" сақтау үшін, өзінің кім екенін сезінетін адамның "мәнін" іске асыру үшін өмірін тәуекелге баруға дайын болуы мүмкін.

Карл Роджерстің тұжырымдамасы

Карл Роджерс «өзін-өзі іске асыру» терминін Маслоу ұсынған түсінікпен салыстырғанда ерекше нәрсені сипаттау үшін қолданды: жеке тұлғаның «өзі» сезімін іске асыру. Роджерстің адамға бағытталған терапия теориясында өзін-өзі іске асыру – жеке адамның өзін-өзі қабылдауын сақтау және күшейтудің үздіксіз процесі болып табылады. Бұл процесте тәжірибелерді зерделеу, қайта бағалау арқылы жеке тұлғаның қалпына келуіне, дамуына, өзгеруіне және өсуіне жағдай жасалады. Өзін-өзі іске асыру – организмнің жалпы даму тенденциясының бір бөлігі және нәресте «өзін» және «басқаны» өзінің «толық қабылдау алаңында» ажырата білуді үйренуімен басталады, осылайша оның толыққанды өзін-өзі тануы біртіндеп қалыптасады. Роджерстің теориясында өзін-өзі іске асыру – соңғы мақсат емес, процестің өзі. Бұл процесс, тиімді жағдайларда (әсіресе позитивті өзіне қатысты көзқарас пен басқаларды түсіну қабілеті болғанда) жеке тұлғаны «толыққанды жұмыс істеуге» жеткізе алады.

Сын

Маслоу ерте кезде "импульсивтілік, кез келген құштарлықтың шексіз білінуі, тек жеке ләззат пен әлеуметтік емес "қуаныш" іздеу жиі өзін-өзі іске асыру деп жаңылыс түсіндіріледі" деген ойын айтқан. Пол Вицке сәйкес, бұл "Роджерс пен Маслоу екеуі де өзін-өзі іске асыруды сипаттамалық ұғымнан моральдық нормаға айналдырды" деген айыптамамен байланысты болуы мүмкін. Дегенмен, егер бұл олардың айтқанынша шын мәнінде жақсы болса, онда олардың сөйлеуіндегі белгілі бір құлшыныс түсінікті. Жалпы, жиырма бірінші ғасырдың басында "өзіндік сана мен өзін-өзі іске асыру ұғымдарының пайдалылығы талқылаулар мен пікірталастарды қозғай береді". Бұл ұғым соңғы жылдары батысқа қарай ыңғайлылығы үшін сынға ұшырады, себебі ол жекелей дамуды жоғары бағаламайтын көптеген мәдениеттердің құндылықтарын көрсете алмайды.