Кіріспе

Түркияның ұлттық қауіпсіздік және сыртқы саясаттан жауапты мемлекеттік агенттігі – Ұлттық қауіпсіздік кеңесі (Milli Güvenlik Kurulu, MGK). Бұл кеңес Түркия Президентінің (Бас қолбасшы) ұлттық қауіпсіздік, әскери және сыртқы саясат мәселелерін жоғары деңгейдегі ұлттық қауіпсіздік шенеуніктерімен талқылауы және осы саясатты әртүрлі мемлекеттік органдар арасында үйлестіруі үшін негізгі құрал болып табылады. Басқа елдердің ұлттық қауіпсіздік кеңестері сияқты, МГК ұлттық қауіпсіздік саясатын әзірлейді. Бұл саясат Ұлттық қауіпсіздік саясатының құжатында жазылады, ол көбінесе "Қызыл кітап" деп аталады. "Қызыл кітап" кейде Түркиядағы "ең құпия" құжат ретінде танылады және он жылда бір-екі рет жаңартылады.

Тарих

МГК құрылуы 1960 жылғы әскери төңкерістің салдары болды және 1961 жылдан бері конституцияның құрамына енді. Осылайша, 1961 жылғы конституция түрік ғалымы Сакаллиоглу атап көрсеткендей, "екі басшылықты саяси жүйені" құрды: атқару билігі деңгейінде азаматтық министрлер кеңесі мен Ұлттық қауіпсіздік кеңесі бірге жұмыс істеді, сонымен қатар әскери сот жүйесі азаматтық сот жүйесінен тәуелсіз түрде қызмет етті". 1992 жылы Бас штабтың бастығы, генерал Доған Гүреш сеніммен "Түркия – әскери мемлекет" екенін жариялады.

Түркия саясатындағы әскерилердің рөлі

МГК Түркия әскерінің саясатқа ықпалын институционалдық деңгейде бекіту ретінде кеңінен танылады. 1923 жылы Мустафа Кемал Ататүрік Түркияның қазіргі заманғы зайырлы республикасын құрғаннан бері, түрік әскері өзін ресми мемлекеттік идеология – Кемализмнің қорғаушысы деп санады, тіпті Ататүрік өзі әскерді саясаттан бөлуді қадағалағанмен. Метин Хепердің сөзіне сәйкес, әскерилердің көзқарасы тұрақты болғанымен, азаматтық үкіметтердің әскерилерге қатысты ұстанымы өзгере түсті: «Түркияда ұзақ жылдар бойы азаматтық үкіметтердің әскерилермен қарым-қатынасында екі ерекше үлгі байқалды: олар әскерді екінші орынға ысыруға тырысты немесе оларға тым көп автономия берді». Азаматтық үкімет экономикалық мәселелерді және ішкі дауларды шешуде табысқа жеткенде және «басымдыққа ие болғанда», кейде 1950-ші жылдардағыдай, азаматтық үкімет «әскердің барлық билігінен айыруға тырысты» және үкімет пен әскери шенеуніктер «жауласып, қарсыласты». Осы қарым-қатынастағы ауытқулар нәтижесінде 1960 және 1980 жылдары екі тікелей төңкеріс, 1971 жылы меморандум арқылы жасалған төңкеріс және кейіннен «постмодерн төңкеріс» деп аталған оқиға болды. 1997 жылы әскери қысымның күшеюінен кейін ислами көзқарасты «Благоденствие» партиясынан премьер-министр Нечметтин Ербақан қызметтен кетті. Қайшылыққа толы жағдай, әскер Түркияның үздіксіз батыстануына ықпал еткен маңызды күш болғанымен, сонымен бірге Түркияның Еуроодаққа қосылу ниетіне де кедергі келтірді. Сонымен қатар, әскер халық арасында жоғары деңгейдегі беделге ие, жүйелі сауалнамалар көрсетіп тұрғандай, түрік халқы әскерге ең көп сенетін мемлекеттік институт санайды.

Соңғы реформалар

Түркия Еуроодақтың мүшелік келіссөздерін бастау үшін қойған саяси талаптары мен Копенгаген критерийлерін орындау мақсатында әскерилерге азаматтық бақылауды күшейтуге бағытталған бірқатар реформалар қабылдады. Бұл реформалар негізінен Әскери кеңеске (МГК), оның міндеттеріне, жұмыс істеу тәртібіне және құрамына бағытталды. 2003 жылғы 23 шілдеде Түркия Ұлы Ұлттық Мәжілісі «жетінші реформа пакетін» қабылдады, оның мақсаты МГК реформалары арқылы әскерилердің рөлін шектеу болды. Financial Times газетінің редакциялық мақаласында жетінші реформа пакеті «тыныш революция» деп сипатталды. Біріншіден, МГК консультативтік орган екені, қазіргі кезде азаматтық өкілдердің басымдығы бар екені атап өтілді. 7-ші реформа пакеті МГК-ның азаматтық бас хатшысын тағайындауға мүмкіндік берді, бұл 2004 жылдың тамызында алғаш рет іске асырылды. Кеңес енді кеңейтілген атқарушылық және бақылау өкілеттіктеріне ие емес, мысалы, президент пен премьер-министр атынан МГК «ұсынымдарының» іске асырылуын қадағалау құқығынан айырылды. Сонымен қатар, МГК енді барлық азаматтық институттарға шектеусіз қол жеткізе алмайды. МГК енді Кино, бейне және музыканы бақылау кеңесінде өкілдігі жоқ. Дегенмен, ол Радио және теледидар жоғары кеңесі (RTÜK) және Жоғары білім беру комиссиясы (YÖK) сияқты азаматтық институттарда өкілдік етті, бірақ 2003 жылғы Еуропалық комиссияның есебіндегі сыннан кейін 2004 жылы екі институттан да өкілдігі алынып тасталды. Құрылымдық өзгерістерге қарамастан, 2004 жылғы Еуропалық комиссияның баяндамасында «Еуроодақпен азаматтық-әскери қатынастарды үйлестіру процесі жүріп жатқандықтан, Түркияның Қарулы күштері бірқатар бейресми арналар арқылы әсер етуді жалғастыруда» деген қорытынды жасалды. Келесі жылғы Комиссия есебінде: «Азаматтық-әскери қатынастарға қатысты реформалар жалғасты, бірақ қарулы күштер саяси оқиғалар мен үкімет саясатына қатысты жария мәлімдемелер жасау арқылы әлі де маңызды ықпалға ие» делінген. Реформалардан бұрын МГК өзінің Қоғаммен байланыс басқармасы (Toplumla İlişkiler Başkanlığı) арқылы қоғамдық пікірге жасырын түрде ықпал еткен. Бұл басқарма таратылды.