Кіріспе
Футуна-Анива – Вануатудың Тафеа провинциясындағы Футуна және Анива аралдарында сөйленетін полинезия тілі. Бұл тілде шамамен 1500 адам сөйлейді. Оны кейде Уоллис және Футунадағы Футуна және Алофи аралдарында сөйленетін Шығыс Футунадан ажырату үшін Батыс Футуна деп атайды.
Futuna Aniwa is a language spoken in the Tafea Province of Vanuatu on the outlier islands of Futuna and Aniwa. The language has approximately 1,500 speakers. It is occasionally called West Futunan to distinguish it from East Futunan spoken on the islands of Futuna and Alofi in Wallis and Futuna.
Зат есім және тұлға белгілері
Футуна анива тіліндегі есімдіктер төрт санмен (жекеше, жұптық, үштік және көпше) және бірінші (қоса және бөлек), екінші және үшінші тұлғалармен ажыратылады (Дагерти, 1983). Полинезия тілінде үштік және көпше сандардың ажыратылуы Футуна анива тілінің ерекше ерекшелігі болып табылады (Капелл, 1984). Футуна анива тілінде негізінен бес түрлі есімдік формасы бар: жеке, меншік, сұрау, күшейтпелі және көрсету. Кейбір жағдайларда, осы есімдік формаларына есімдік жұрнақтар қосылады. (Dougherty, 1983) Есімдіктер жынысқа қарай өзгермейді, бірақ көлбеу жағдай (i арқылы) және, қалау бойынша, бастауыш жағдай (e арқылы) арқылы белгіленуі мүмкін. (Дагерти, 1983)
Pronouns are not inflected for gender, but can be marked for oblique case (marked by i) and, optionally, subjective case (marked by e). (Dougherty, 1983)
Өтілқұрылысы
Айта кетерлігі, Футуна Анива тіліндегі есімдіктерді белгілі бір морфологиялық құрамдас бөліктерге оңай жіктеуге болады. Мысалы, екінші жаққа қатысты, көп емес, жұптық есімдік akorua (төменде қараңыз) жеке мақала префиксі a, көп емес, екінші жаққа қатысты, есімдік назарын белгілейтін инфікс –ko және жұптық жұрнақ –(r)ua қосылуы арқылы жасалады. (Dougherty, 1983) Бұл ережеден жалғыз ерекшелік – сұрау есімдіктері, олардың морфологиялық құрылымы күрделірек және өзгергіш.
The only exception to this are interrogative pronouns, whose morphological construction is more complex and variable.
Жекелік алмастырушылар
Жеке есімдер Футуна Анива тілінде міндетті емес және контекст рұқсат еткен жағдайда жіберілуі мүмкін, бұл 1-мысалда көрініп тұр. + Белгіленбеген жеке есімдер (Dougherty, 1983, 33-бет) Дара Екілік Үштік Көптік 1-жақ avau, au akitaua akitatou akitea akimaua akimatou akimea 2-жақ akoe akorua akoutou akoua 3-жақ aia, eia akiraua akiratou akirea
Мүліктілік сын есімдер
Футуна-Анива тіліндегі есімдіктер жеке тұлғаларға ғана тән, бөліне алмайтын иелікті көрсету үшін қолданылады. Олар бөліне алмайтын бас сөздің алдына тікелей қойылады. (Dougherty, 1983)
+ Inalienable Possessive Pronouns(Dougherty, 1983, p. 73) Person Singular Dual Trial Plural 1st person singular tuku ruoku takoku oku 2nd person singular tou ruou takou ou 3rd person singular tano, tan ruano takano ano
There is also an equivalent “paradigm of personal pronoun suffixes” (Dougherty, 1983, p. 33) that occur in possessive constructions, suffixing onto nouns to indicate possession. Note that example (3) below can also be expressed using the above equivalent inalienable possessive pronouns. + Personal Pronoun Possessive Suffixes(Dougherty, 1983, p. 34) Singular Dual Trial Plural 1st person ku taua tatou tea maua matou mea2nd person u rua utou ua3rd person na, no raua ratou rea
+ Бөліне алмайтын иелік есімдіктері (Dougherty, 1983, 73-бет) Сан Бірлік Екілік Үштік Көптік 1-ші тұлға бірлік tuku ruoku takoku oku 2-ші тұлға бірлік tou ruou takou ou 3-ші тұлға бірлік tano, tan ruano takano ano
+ Inalienable Possessive Pronouns(Dougherty, 1983, p. 73) Person Singular Dual Trial Plural 1st person singular tuku ruoku takoku oku 2nd person singular tou ruou takou ou 3rd person singular tano, tan ruano takano ano
There is also an equivalent “paradigm of personal pronoun suffixes” (Dougherty, 1983, p. 33) that occur in possessive constructions, suffixing onto nouns to indicate possession. Note that example (3) below can also be expressed using the above equivalent inalienable possessive pronouns. + Personal Pronoun Possessive Suffixes(Dougherty, 1983, p. 34) Singular Dual Trial Plural 1st person ku taua tatou tea maua matou mea2nd person u rua utou ua3rd person na, no raua ratou rea
Иелену конструкцияларында қолданылатын, иелікті білдіру үшін есімдерге қосылатын жеке есім жұрнақтарының да үлгісі бар (Dougherty, 1983, 33-бет). Төмендегі (3) мысал да жоғарыдағы бөліне алмайтын иелік есімдіктері арқылы берілуі мүмкін.
+ Inalienable Possessive Pronouns(Dougherty, 1983, p. 73) Person Singular Dual Trial Plural 1st person singular tuku ruoku takoku oku 2nd person singular tou ruou takou ou 3rd person singular tano, tan ruano takano ano
There is also an equivalent “paradigm of personal pronoun suffixes” (Dougherty, 1983, p. 33) that occur in possessive constructions, suffixing onto nouns to indicate possession. Note that example (3) below can also be expressed using the above equivalent inalienable possessive pronouns. + Personal Pronoun Possessive Suffixes(Dougherty, 1983, p. 34) Singular Dual Trial Plural 1st person ku taua tatou tea maua matou mea2nd person u rua utou ua3rd person na, no raua ratou rea
+ Жеке есімнің иелік жұрнақтары (Dougherty, 1983, 34-бет) Сан Бірлік Екілік Үштік Көптік 1-ші тұлға ku taua tatou tea maua matou mea 2-ші тұлға u rua utou ua 3-ші тұлға na, no raua ratou rea
+ Inalienable Possessive Pronouns(Dougherty, 1983, p. 73) Person Singular Dual Trial Plural 1st person singular tuku ruoku takoku oku 2nd person singular tou ruou takou ou 3rd person singular tano, tan ruano takano ano
There is also an equivalent “paradigm of personal pronoun suffixes” (Dougherty, 1983, p. 33) that occur in possessive constructions, suffixing onto nouns to indicate possession. Note that example (3) below can also be expressed using the above equivalent inalienable possessive pronouns. + Personal Pronoun Possessive Suffixes(Dougherty, 1983, p. 34) Singular Dual Trial Plural 1st person ku taua tatou tea maua matou mea2nd person u rua utou ua3rd person na, no raua ratou rea
Сұрау етістіктері
Футуна-Анива тілінде 14 түрлі сұрау есімдігінің түрі бар. Футуна-Анива тілінде барлық сұрау есімдігі құрылымдарында жекеше және жекеше емес формалар ажыратылады. (Dougherty, 1983) Жекеше емес сұрау есімдігі екілік, үштік және көпше түрінде қолданылады. (Capell, 1984)
+ Сұрау есімдіктері (Dougherty, 1983, 84-87 беттер)
Сұрау есімдігі – Ағылшын тіліндегі мағынасы – Түсініктеме
akai – who – Жекеше
akaima – who – Жекеше емес
akai, okai – whose – Жекеше
akaima, okaima – whose – Жекеше емес
taha – what – Жекеше, нақты
aha – what – Жекеше емес, нақты
saha – what – Нақты емес
jiaha – what – Кішімдеу
tefe, tehe – which – Жекеше
efe, ehe – which – Жекеше емес
Ерекше етістіктер
Футуна анива тіліндегі баса назарды білдіретін есімдіктер сөйлемде көрсетілген нысанның жалғыз нысан екенін көрсетеді. (Dougherty, 1983) + Баса назарды білдіретін есімдіктер (Dougherty, 1983, 38-бет) Жеке Екілік Үштік Көптік 1-ші тұлға соковау сокитауа сокитатоу сокитеа сокимауа сокиматоу сокимеа 2-ші тұлға сокое сокоруа сокоутоу сокоуа 3-ші тұлға сокоиа сокирауа сокиратоу сокиреа
+ Emphatic Pronouns(Dougherty, 1983, p. 38) Singular Dual Trial Plural 1st person sokovau sokitaua sokitatou sokitea sokimaua sokimatou sokimea 2nd person sokoe sokorua sokoutou sokoua 3rd person sokoia sokiraua sokiratou sokirea
Көрсеткіш сын есімдер
Футуна Анива тіліндегі көрсету есімдері үш позицияны ажыратады: сөйлеушіге жақын позиция, тыңдаушыға жақын позиция және алыс позиция. Олар, мәні бойынша, негізгі көрсету формасы мен Футуна Анива артикльдер жүйесінің үйлесімі болып табылады (Dougherty, 1983). Бұл төмендегі «Көрсету есімдері» бөлімінде толығырақ түсіндіріледі. + Көрсету есімдері (Dougherty, 1983, 28-бет) Позиция Дара Екілік Үштік Көптік Сөйлеушіге жақын те неи ру неи така неи е неи, а геней Тыңдаушыға жақын те на ру на така на е на, а гана Алысқа те ра ру ра така ра е ра, а гара
Прономиналдық клитикалар
Футуна Анива тіліндегі кейбір құрылымдарда прономиналдық клитикалар есімдіктермен бірге қолданылады. Прономиналдық клитикалар тек жеке тұлғалармен ғана кездеседі және етістіктің тәуелдік жалғауының рөлін атқарады. Прономиналдық клитика әдетте уақыт немесе көңіл күй көрсеткіштеріне, сөз алдындағы теріс түйіршіктерге немесе инфинитивке (Dougherty, 1983) қосылады. Прономиналдық клитикалар Футуна Анива тілінде көбінесе өтімді құрылымдарда кездеседі, бірақ бұл ғана емес (Dougherty, 1983). Бұл төмендегі (8) мысалдың (өтімді құрылым) және (9) мысалдың (өтпесіз құрылым) салыстыруы арқылы көрінеді. (9)-да прономиналдық клитика жоқ, ал (8)-де ол сөз алдындағы теріс түйіршікке қосылған. Ескерту: (8)-дегі бастапқы мысалда бірінші жеке тұлға алынып тасталған еді. Түсініктілік үшін ол қосылды.
Көрсеткіштер
Футуна Анива тіліндегі көрсеткіштер (демонстративтер) сөйлеушіге қатысты орналасуымен ерекшеленеді, салыстырмалы қашықтық бойынша үш санат бар: сөйлеушіге жақын, сөйлес әріптесіне жақын және екеуінен де алыс. Күнделікті сөйлеуде тыңдаушыға жақын және алыс заттардың арасындағы айырма кейде жоғалып, әрқайсысының сәйкес көрсеткіштері әңгіме барысында бірін-бірі алмастырып қолданылуы мүмкін. Футуна Анива тіліндегі көптеген сөйлемдер үш көрсеткіштің жиынтығын пайдаланады: nei – сөйлеушіге жақын орнды білдіреді, na – сөйлес әріптесіне жақын орнды білдіреді, ал ra – алыс орнды білдіреді. (Dougherty, 1983, 27-бет). Бұл көрсеткіштер прото-океан тіліндегі *ne, *ta және *wa-ға (Crowley, Lynch and Ross, 2013) дейін жетеді. Прото-полинезия тілінде *eni ("осы, бұл") бар, ол прото-ядролық полинезия тілінде *teenei ("осы") және *(ee)nei ("бұл") түрінде көрінеді. Бұл прото-океан тіліндегі *ne-ден прото-полинезия тіліндегі *eni-ге, содан кейін прото-ядролық полинезия тіліндегі *teenei және *(ee)nei-ге эволюциялағанын көрсетеді, одан кейін Футуна Анива тілінде *nei болып өзгерді. Дегенмен, прото-полинезия тілінде *ni деген де белгі бар, ол уақыт немесе кеңістікте сөйлеушіге жақын орнды білдіреді; прото-ядролық полинезия тілінде ол *nei болып айналды. Догерти (1983) осы екеуін де Футуна Анива тіліндегі *nei-дің бастау тегі ретінде көрсетеді. Олардың мағыналық ұқсастығы осы түсінікті толықтырады.
These demonstratives can be traced back to Proto Oceanic *ne, *ta and *wa (Crowley, Lynch and Ross, 2013). Proto Polynesian has *eni ('this, these'), which has the reflex *teenei ('this') and *(ee)nei ('these') in Proto Nucelar Polynesian. This implies an evolution from *ne in Proto Oceanic, to *eni in Proto Polynesian, to *teenei and *(ee)nei in PNP, which then became *nei in Futuna Aniwa. However, Proto Polynesian also has the marker *ni, referring to location close to the speaker in either time or space; in Proto Nuclear Polynesian, this became *nei. Dougherty (1983) lists both of these as origins of Futuna Aniwa *nei. Their lexical similarity in meaning complements this understanding.