Кіріспе
Химиялық қосылыс
Buphenyl саудалық атауымен және басқаларымен сатылатын натрий фенилбутираты – ароматты май қышқылының тұзы, 4-фенилбутират (4 PBA) немесе 4-фенилбутир қышқылы. Натрий фенилбутираты гистон деацетилазасының ингибиторы және химиялық шаперон болып табылады, осының нәтижесінде ол қатерлі ісікке қарсы препарат ретінде және кистоздық фиброз сияқты ақуыздың қате бүктелуімен байланысты ауруларды зерттеуге мүмкіндік береді.
Құрылымы мен қасиеттері
Натрий фенилбутираты – ароматты май қышқылының натрий тұзы, ароматты сақина мен май қышқылынан құралған. Натрий фенилбутиратының химиялық атауы – 4-фенилбутир қышқылының натрий тұзы. Ол суда еритін, ақ түсті кристаллдар түзеді.
Медициналық қолданыстар
Натрий фенилбутиратты таблетка немесе ұнтақ түрінде ауыз арқылы немесе назогастральді интубация арқылы қабылдайды және оның дәмі өте тұзды және ащы болады. Ол мочевина циклінің бұзылуларын, азоттық қалдықтардың аммиак-глутамин түрінде (гипераммонемия деп аталатын жағдай) қан плазмасында жиналуына себеп болатын карбамоил-фосфат синтетаза I, орнитин транскарбамилаза немесе аргининосукцинат синтетаза ферменттерінің жетіспеушілігімен байланысты генетикалық ауруларды емдейді.
Жағымсыз әсерлер
Әйелдердің шамамен 1/4 бөлігі аменореяның немесе етеккір циклінің бұзылуының салдарына тап болуы мүмкін. 1982 және 1984 жылдары зерттеушілер бензоат пен аргининнің уреа циклінің бұзылуларында қолданылуы туралы деректерді NEJM журналында жариялады. Натрий фенилбутираты 1990 жылдардың басында енгізілді, себебі оның фенил ацетаттың иісі болмайды.
Химиялық шаперон
Цистикалық фиброзда цистикалық фиброз трансмембраналық өткізгіштік реттеуші протеинінің ΔF508 CFTR нүктелік мутациясы оны тұрақсыз етуге және дұрыс бүгілмеуге себеп болады, соның салдарынан эндоплазмалық торда қалып қойып, жасуша мембранасына жете алмайды. Жасуша мембранасындағы CFTR-дың жетіспеуі хлоридтердің тасымалының бұзылуына және цистикалық фиброз симптомдарына әкеледі. Натрий фенилбутираты химиялық шаперон ретінде әрекет ете алады, эндоплазмалық тордағы мутантты CFTR-ды тұрақтандырып, оның жасуша бетіне жетуіне жағдай жасайды.
Гистон диацетилазасының ингибиторы
Гистон деацетилазасының ингибиторы ретіндегі әрекетінен туындаған натрий фенилбутираты қатерлі глиома және жедел миелоидты лейкемияда дифференциацияны ынталандыратын потенциалды агент ретінде қолдануға зерттелуде. Шағын көлемді зерттеулер жүріп жатқанмен, қазіргі күнгі таңға дейін бұл қосылысты қатерлі ісіктерді клиникалық емдеуде қолдануды растайтын жарияланған деректер жоқ, және зерттеулері әлі де шектеулі қамтылымда жүзеге асырылуда. Натрий фенилбутираты Хантингтон ауруын емдеудің терапиялық мүмкіндігі ретінде де зерттелуде.
Басқа
Фенилбутират Drosophila-ның ұзақ өмір сүруімен байланысты. Колорадо университетінің зерттеушілері Курт Фрид пен Вэнбо Чжоу фенилбутираттың ДЖ1 аталатын генді қосу арқылы Паркинсон ауруының мидағы прогрессирлеуін тоқтататынын көрсетті, бұл ген мидың орталық бөлігіндегі дофаминергиялық нейрондарды өлуден қорғайды. 2011 жылдың 1 шілдесіне дейін олар фенилбутиратты адамдарда Паркинсон ауруын емдеу үшін сынап көруді жоспарлап отыр.
Фармакология
Фенилбутират - пропрепарат. Адам организмінде ол бірінші кезекте фенилбутирил-КоА-ға айналады, содан кейін митохондриялық бета-тотығу арқылы, негізінен бауыр және бүйректерде, белсенді түрі – фенил ацетатына метаболизденеді. Фенил ацетат глютаминмен бірігіп фенил ацетилглютамин құрайды, ол зәрмен шығарылады. Оның құрамындағы азот мөлшері уреямен тең, бұл оны азотты шығару үшін уреяның орнына қолдануға мүмкіндік береді. Ауызға алынған натрий фенилбутираты қанда он бес минут ішінде анықталады және бір сағаттың ішінде қан ағынындағы ең жоғары концентрацияға жетеді. Ол жарты сағат ішінде фенил ацетатына айналады.