Кіріспе

Пномпендегі көрнекті будда ғибадатханасы – Күмбез пагодасы. Ол Пномпендегі Чей Чумнеадағы Корольдік сарайдың оңтүстік жағында орналасқан. Ресми атауы – Уат Убасот Ратанарам, сонымен қатар Уат Преа Кё Моракот (кхмер: វត្តព្រះកែវមរកត, "Зөмірт Будда ғибадатханасы") деп те аталады, ол көбінесе кхмер тілінде Уат Преа Кё (кхмер: វត្តព្រះកែវ) деп қысқартылады. Вихарада көптеген ұлттық қазыналар, соның ішінде көптеген алтын және асыл тастармен әшекейленген Будда мүсіндері сақталған. Ең маңыздылары – кішкентай жасыл кристалл Будда ("Камбоджаның Зөмірт Буддасы" – кейбір дереккөздер оны 17 ғасырда Бакара кристалынан жасады деп санайды, бірақ бұл мүмкін емес, өйткені Бакара кристалы 18 ғасырға дейін болған жоқ, ал басқа дереккөздер оны 19 ғасырда Лалик жасаған дейді, ол 19-20 ғасырларда өмір сүрген шыны дизайнер болған), және патша Сисоваттың тапсырысымен жасалған, салмағы 90 кг, патшалық киіммен киіндірілген және 9584 бриллиантпен әшекейленген алтын Майтрея Буддасы. Ең ірі бриллианты 25 карат салмаққа ие, ол 1906 және 1907 жылдары сарай шеберханаларында жасалған. Камбоджа азамат соғысынан кейін алтын Майтрея Буддасы екі мың бриллиантының көп бөлігін жоғалтты. Король Нородом Сиануктың Қызыл кхмерлер билігінен бұрын Күмбез пагодасы 5329-дан астам күміс плиткалармен безенді, ал оның сыртқы жағы итальяндық мәрмәрмен қайта жаңартылды. Дегенмен, пагодаға кірген кезде көпшілік назарына тек плиткалардың шағын бөлігі ғана түседі. Құрылысты қоршап тұрған қабырғалар 1903-1904 жылдары Камбоджа суретшілерімен, Күмбез пагодасының сәулетшісі Окнах Теп Нимит Мактың басшылығымен, Реамкер суреттерімен жабылған. Преа Ко және Преа Кё жырлары екі мүсінмен бейнеленген. Бұл Пномпендегі танымал ват (будда ғибадатханасы), оның аумағы түрлі ұлттық және патшалық рәсімдерге пайдаланылады. Нородом Сиануктың күлдері ғибадатхана аумағындағы Канта Бофа ступасында жерленген.

Тарих

Преа Кёо Моракот ғибадатханасында монахтар жоқ, сондықтан король Нородом Сианук Преа Фнос құрылысы кезінде бір жыл бойы (жылдың екінші айының 14-ші күні) сол жерде тұруға барды. 2490 жылы 31 шілдеде монахқа өтім берілді және Преа Кёо Моракот ғибадатханасы буддалық Дхарманы күнделікті оқып-үйрену және оны ұстану орны ретінде қабылданды. Преа Кёо Моракот ғибадатханасында монархтың монах ретінде болуына байланысты, бұл ғибадатхана Ват Убаосот Преа Чин Рангсей Речеа Нородом Ратанарам деп аталды. Бұл ғибадатхана сондай-ақ орталық құрбандық тақтасында құрметтелетін сары түсті Будда мүсініне байланысты Преа Вихер Преа Кё Моракот деп те аталады. Шетелдік туристер бұл ғибадатхананы Ват Прак (Күміс пагодалар) деп атайды, себебі оның еденінің барлығы 5329 күміс плиткамен жабылған. Плиткалардың жалпы салмағы 1125 кг. Ғибадатханада 1650 артефакт қойылған, олардың көпшілігі алтын, күміс және қоладан жасалған, сондай-ақ алмас, рубин, сапфир және басқа да құнды тастармен әсемделген. Ең танымал нәрсе – 90 килограмм алтыннан жасалған және 9584 алмастан тұратын тұрған Майтрея Будда мүсіні, олардың ең ірісі 25 карат салмақты. Бұл құнды зат Лаос елінің Лан Шан әулетімен болған ортақ тарихты құрметтейді және пішіні Фра Банг мүсініне ұқсайды. Аңыз бойынша, бұл мүсін Камбоджа патшасы Тай патшасы Ангкорға (1352-1357) шабуыл жасаған кезде Лаос патшасы Фа Нгумға сыйлық ретінде берілген (патша Суриявонның тұсында). Майтрея Будда мүсіні 1906-1907 жылдары Камбоджа патшасы Сисоваттың тұсында сарай шеберханаларында жасалған. Ғимараттарды қоршаған қабырғалар 1903-1904 жылдары Wat Prak Oknha Tep Nimit Mak сәулетшісі басқаруымен камбоджалық суретшілер салған Reamker суреттерімен безендірілген. Преа Ко Преа Кёо туралы аңыз ғибадатхана аумағында орналасқан екі мүсін арқылы бейнеленген.

Ват қабырғасындағы кескіндеме

Ғибадатхананың қабырғаларында Римкердің тарихын басынан соңына дейін көрсететін суреттер бар. Бұл қабырғалық сурет 1903-1904 жылдары ғибадатхананың сәулетшісі Окнах Теп Нимиттің жетекшілігімен 40 классикалық білім алған кембұджалық суретшілермен салынған. Оның ұзындығы 642 метр, ал биіктігі 3 метрге жетеді. Зияратшылар сыртқы галереяларды аралап, Римкердің оқиғасын түсінуге мүмкіндік алады. Римкер галереясының төңірегіндегі ежелгі суреттерде Үндістанның Рамаянасынан толық көшірмелмеген немесе түсірілмеген ерекшеліктер бар, себебі Римкердегі оқиға біршама дәл емес көрінеді. Бүгінде бұл суреттер тозуға шалдығып, ауа райының, тас жейтін микроорганизмдердің және адамдардың жасаған қиратушылықтарының салдарынан бірте-бірте жоғалып барады. 1985 жылы Камбоджа үкіметі Польша үкіметімен бірлесіп суреттерді қорғау және қалпына келтіру жобасын іске қосты, бірақ жеткіліксіз және шектеулі қаржыландыруға байланысты бағдарлама бес жылға ғана созылды және толық аяқталуға жетпеді. 2015 жылы, Корольдік жарлық бойынша, жоба шетелдік және кембұджалық шеберлер тобының ынтымақтастығымен қайта жандандырылды, олар суреттерде бейнеленген көптеген тұлғалардың, ғимараттардың және өсімдіктердің бастапқы жарқырағын және айқындығын қалпына келтірді.