Баиннаунг: Бирма тарихындағы ең ірі империяны құрған Тунгу әулетінің патшасы (1550-1581). Шан мемлекеттерін біріктірген әкімшілік реформалары туралы біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тунгу әулетінің императоры (1550–81)
Emperor of the Toungoo Dynasty (r. 1550–81)
Байнаунг Кьявхтин Наврахта ( ; บุเรงนองกะยอดินนรธา, , португал тілінде: Braginoco; 16 қаңтар 1516 – 10 қазан 1581) – 1550 жылдан 1581 жылға дейін Мьянманың Тунгу әулетінің патшасы болған. 31 жылдық билік ету кезінде, "Бірмадағы адам энергиясының ең үлкен жарылысы" деп аталған Байнаунг Оңтүстік-Шығыс Азия тарихындағы ең үлкен империяны құрды, оған қазіргі Мьянманың көп бөлігі, Қытайдың Шан мемлекеттері, Лан На, Лан Шан, Манипур және Сиам кірді. Ол империя құруымен есіміне енсе де, Байнаунгтың ең үлкен мұрасы – Шан мемлекеттерін Иравади аңғарына негізделген патшалықтарға біріктіруі. 1557–1563 жылдары Шан мемлекеттерін жаулап алғаннан кейін патша мұрагерлік Шан саофаларының билігін азайтатын әкімшілік жүйе енгізді және Шан әдет-ғұрыптарын жазық жерлердегі нормалармен үйлестірді. Бұл 13 ғасырдың соңынан бері мазалап келген Үстіңгі Бирмаға Шан шабуылдарының қауіпін жойды. Оның Шан саясатын 1885 жылы британдықтардың билігіне өткенге дейін бірма патшалары сақтады. Тек 1724 жылы, патша қайтыс болғаннан кейін 143 жыл өткен соң, Таунггу әулетінің ресми хроникасы Маха Язавин оның тегін алғаш рет жариялады. Маха Язавиннің сөзіне сүйенсек, ол Ава патшалығының бұрынғы вассалдық мемлекеті болған Тунгу (Таунгу) қаласында ақсүйек отбасында дүниеге келген. Әкесінің жағынан Тунгу Тарабьяның (1440–1446) және Минхаунг I-нің (1446–1451) вице-корольдерінің ұрпағы болса, анасының жағынан Пиньяның Тихату патшасының (1310–1325) және оның бас патшайымы Ми Соу Удың (Паган әулетінен) ұрпағы еді. Сонымен қатар, Йе Хтут сол кездегі Тунгу билеушісі Минги Ньо және оның ұлы Табиншвехтимен ортақ атасы Тарабья I Пахан арқылы алыстан туысқан. Кейінгі жылнамалар Маха Язавиннің оқиғасын қайталайды. Әрине, жылнама мен ауызша дәстүрлер бір-бірін жоққа шығармайды, себебі пальма ағашына шығушы болу оның патшалық ата-бабаларының болуын жоққа шығармайды.
Bayinnaung Kyawhtin Nawrahta ( ; บุเรงนองกะยอดินนรธา, , Portuguese: Braginoco; 16 January 1516 – 10 October 1581) was king of the Toungoo Dynasty of Myanmar from 1550 to 1581. During his 31 year reign, which has been called the "greatest explosion of human energy ever seen in Burma", Bayinnaung assembled the largest empire in the history of Southeast Asia, which included much of modern day Myanmar, the Chinese Shan states, Lan Na, Lan Xang, Manipur and Siam. Although he is best remembered for his empire building, Bayinnaung's greatest legacy was his integration of the Shan states into the Irrawaddy Valley based kingdoms. After the conquest of the Shan states in 1557–1563, the king put in an administrative system that reduced the power of hereditary Shan saophas, and brought Shan customs in line with lowland norms. It eliminated the threat of Shan raids into Upper Burma, an overhanging concern since the late 13th century. His Shan policy was followed by Burmese kings right up to the final fall of the kingdom to the British in 1885. It was only in 1724, some 143 years after the king's death, that Maha Yazawin, the official chronicle of the Taungoo Dynasty, first proclaimed his genealogy. According to Maha Yazawin, he was born to a gentry family in Toungoo (Taungoo), then a former vassal state of the Ava Kingdom. He was descended from viceroys of Toungoo Tarabya (r. 1440–1446) and Minkhaung I (r. 1446–1451) on his father's side; and from King Thihathu of Pinya (r. 1310–1325) and his chief queen Mi Saw U of the Pagan Dynasty on his mother's side. Furthermore, Ye Htut was distantly related to then presiding ruler of Toungoo Mingyi Nyo and his son Tabinshwehti through their common ancestor, Tarabya I of Pakhan. Later chronicles simply repeat Maha Yazawin account. To be sure, the chronicle and oral traditions need not be mutually exclusive, since being a toddy tree climber does not preclude his having royal ancestors.
Балалық шағы мен білімі
Олардың тегі мен әлеуметтік жағдайы қандай болмасын, оның екі ата-анасы 1516 жылғы сәуір айында патша баласы Табиншвехтиге күтім жасау үшін таңдалған жеті адамдық құрамның бір бөлігі болды. Ехуттың анасы ханзада мен тақ мұрагеріне емшек беруші болып таңдалды. Олар Тунгуо сарайының ішкі аумағына көшіп келді, онда олардың тағы үш ұлы дүниеге келді, соңғысы жас кезінде қайтыс болды. Ехуттың үлкен әпкесі Кхин Хпоне Сое және үш кіші інісі болды: Минье Ситу, Тадо Дхамма Яза II және жас қайтыс болған кіші ұлы. Оның тағы екі туған ағасы болды: Минкаунг II және Тадо Минсау, олар оның әйелінің (анасының кіші қарындасы) және әкесінен туған. Ехут ханзадамен және патшаның басқа балаларымен, соның ішінде кейіннен оның бас ханымы болған ханшайым Такин Гымен бірге өсті. Ол ханзадамен және басқа балалармен бірге сарайда білім алды. Патша Мингй Ньо өз ұлының әскери өнерді үйренуін қалады. Табиншвехти, Ехут және сарайдағы басқа жас жігіттер жекпе-жек өнері, атқа міну, піл міну және әскери стратегияны үйренді. Ехут ханзаданың жақын серігіне айналды.
Whatever their origin and station in life may have been, both of his parents were chosen to be part of the seven person staff to take care of the royal baby Tabinshwehti in April 1516. Ye Htut's mother was chosen to be the wet nurse of the prince and heir apparent. The family moved into the Toungoo Palace precincts, where the couple had three more sons, the last of whom died young. Ye Htut had an elder sister Khin Hpone Soe, and three younger brothers: Minye Sithu, Thado Dhamma Yaza II, and the youngest who died young. He also had two half brothers, Minkhaung II and Thado Minsaw, who were born to his aunt (his mother's younger sister) and his father. Ye Htut grew up playing with the prince and the king's other children, including Princess Thakin Gyi, who would later become his chief queen. He was educated in the palace along with the prince and the other children. King Mingyi Nyo required his son to receive an education in military arts. Tabinshwehti along with Ye Htut and other young men at the palace received training in martial arts, horseback riding, elephant riding, and military strategy. Ye Htut became the prince's right hand man.
Билікке көтерілу
24 қараша 1530 жылы Минги Ньо қайтыс болды, ал Табиншвехти таққа отырды. 14 жастағы жаңа патша Е Хтуттың үлкен әпкесі Хин Хпоне Сойды өзінің екі басты патшайымының бірі етіп алды және балалық шағындағы қызметкерлері мен достарына патшалық атақтар мен лауазымдар сыйлады. Жаңа патшаның жақын серігі болған Е Хтут бірден патшалықтағы ықпалды тұлғаға айналды. Солтүстікте Шан мемлекеттерінің конфедерациясы Ава патшалығын үш жарым жыл бұрын бағындырған еді. Батыста конфедерацияның одақтасы Пром Корольдігі орналасқан. Оңтүстікте Паганнан кейінгі патшалықтардың ішіндегі ең бай және ең күшті Хантауди патшалығы жатты. Конфедерация 1532–1533 жылдары бұрынғы одақтасы Промды жеңгеннен кейін, қауіп одан да өршіді. Табиншвехти мен Тунгу басшылығы өздерінің патшалығының "конфедерация тарапынан жеңіліске ұшырауын болдырмау үшін дереу әрекет етуі керек" деген шешімге келді. Патшалықтың әскер жинау кезінде Е Хтут өзінің еңбегімен көзге түсіп, "батылдығы мен мінез-құлқының күшімен" назар аударды. 1532 жылы патша Е Хтуттың қасында болды, сол кезде патша және оның 500 ең шебер атты әскері Хантауди астанасы Пегудің шетіндегі Швемавдав пагодасына рұхсатсыз кіріп, патшаның құлағын тесу рәсімін өткізді. Бұл батыл әрекет Хантаудидің әлсіз билеушісі Такайутпи патша тарапынан жазасыз қалды. Е Хтут жас патшаның серігі және кеңесшісі болды. Бірма заңы бойынша, қарапайым адамның патшаның әпкесімен қарым-қатынасы мемлекетке қарсы қылмыс саналады. Е Хтут бүлікке шақыру ұсыныстарын қабылдамады және тұтқындалуға келісті. Табиншвехти министрлерімен ұзақ ақылдасып, ақырында Е Хтутқа өз қарындасын әйел етіп беру және Кяухтин Нуарахта деген князьдік атақ беру керек деген шешімге келді. Осы шешім арқылы Табиншвехти "Бірма тарихында теңдесі жоқ" жеңгесінің адалдығын жеңіп алды.
On 24 November 1530, Mingyi Nyo died and Tabinshwehti ascended the throne. The 14 year old new king took Ye Htut's elder sister Khin Hpone Soe as one of his two principal queens, and rewarded his childhood staff and friends with royal titles and positions. Ye Htut, already a close confidant of the new king, instantly became a powerful figure in the kingdom which was surrounded by increasingly hostile states. In the north, the Confederation of Shan States had conquered the Ava Kingdom just three and a half years earlier. To the west was the Confederation's ally the Prome Kingdom. To the south lay the Hanthawaddy Kingdom, the wealthiest and most powerful of all post Pagan kingdoms. The impending threat became more urgent after the Confederation defeated its former ally Prome in 1532–1533. Tabinshwehti and the Toungoo leadership concluded that their kingdom "had to act quickly if it wished to avoid being swallowed up" by the Confederation. It was during the kingdom's mobilizations that Ye Htut made his mark, and was noticed for "his deeds of valor and strength of character." Ye Htut was by the king's side in 1532 when the king and his 500 most skillful horsemen made an uninvited foray into the Shwemawdaw Pagoda at the outskirts of Pegu, the capital of Hanthawaddy, ostensibly for the king's ear piercing ceremony. The audacious intrusion went unpunished by Hanthawaddy's weak ruler, King Takayutpi. Ye Htut became the constant companion and adviser to the young king. The commoner's affair with the king's sister under Burmese law constituted an act of treason. Ye Htut spurned suggestions of mutiny and submitted to arrest. Tabinshwehti deliberated at length with his ministers, and finally came to the conclusion that Ye Htut should be given his sister in marriage, and a princely title of Kyawhtin Nawrahta. With this decision, Tabinshwehti won the loyalty of his brother in law "without parallel in Burmese history".
Әскери басшылығы
Табиншвехтидің шешімі келесі жылдары зор пайда әкелер еді. 1534 және 1549 жылдар аралығында Тунгу барлық көршілеріне соғыс алып келді, соның нәтижесінде 1287 жылы Паган құлағаннан бері Бірмадағы ең ірі мемлекет құрылды. Йе Хтут патшасы үшін көптеген маңызды шайқастарда жеңіске жетіп, өсіп келе жатқан мемлекетті басқаруға көмектесті. Дегенмен, Табиншвехти мен Йе Хтут (кейін Кяухтин Наврахта атанды) алғашқыда сәтсіздіктерге ұшырады. Олардың алғашқы жылдық құрғақ маусымдық науқандары (1534–1537) Пегудың жақсы қаруланған, мықты бекітілген қорғанысына қарсы сәтсіз аяқталды. Бірақ әрбір келесі науқанда олардың жетістіктері артып, Хантавадди аумағына тереңірек еніп кірді. 1538–1539 жылдардағы науқанында олар, ақыры Пегуді басып алды. Кяухтин Наврахта өзінің есімін Наунъё шайқасында шығарды, онда оның жеңіл күштері Иравадди дельтасында Хантавадди күштерінен сан жағынан артық болғанымен жеңіске жетті. Бұл шайқас Бірма әскери тарихындағы ең танымал шайқастардың бірі болып саналады және ұлы Байиннауңның «алғашқы ерекше үлгісі» деп аталды. Шайқастан кейін, риза болған Табиншвехти күйеуінің інісіне «Байиннауң» («Патшаның үлкен інісі») атағын берді, осы атпен ол тарихқа іріккен еді. Тунгу 1541 жылдың ортасына дейін Хантаваддидің барлық жерін басып алды, Төменгі Бірманың еңбек ресурстарын толық бақылауға алып, оларға төлеу үшін шетелдік атыс қаруын және теңіз байлығын қол жеткізді. Ал Табиншвехти осы жаңа мүмкіндіктерді одан әрі кеңею үшін пайдаланды, соның ішінде Конфедерацияға қарсы Салин шайқасы (1544), Тунгуға орталық Бірманы Паганға (Баганға) дейін солтүстікке қарай басып алуға мүмкіндік берді. 1542 жылдың сәуір айында Байиннауң Аракан әскерін талқандағаннан кейін, Табиншвехти жеңіске қатты қуанды және Байиннауңды мемлекеттің мұрагері етіп тағайындады. Дегенмен, Араканға (1545–1547) және Сиамға (1547–1549) қарсы олардың келесі науқандары толыққанды нәтиже бермеді. Екі науқанда да Тунгу күштері барлық маңызды ашық шайқастарда жеңіске жетті және Мраук У және Аюттхая қалаларын қоршауға алды. Бірақ олар португалдық атыс қаруларымен жабдықталған мықты бекіністерге қарсы тиімді шаралар таба алмады және екі рет те кері шегінуге мәжбүр болды. Тунгудың португалдықтардан алған пушкалары екі астананың қабырғаларына көп әсер етпеді. Сонымен қатар, олар ұзақ мерзімді қоршау үшін жеткілікті күш-қуатқа ие болмады (Аракан және Сиам науқандарында тиісінше 19 000 және 12 000 әскер). Дегенмен, кері соққыларға қарамастан, 1549 жылға қарай Табиншвехти мен Байиннауң 1287 жылы Паган империясы құлағаннан бері Бірмадағы ең ірі мемлекетті құрды, ол солтүстікте Паганнан оңтүстікте Тавойға дейін созылды.
Tabinshwehti's decision would pay enormous dividends in the following years. Between 1534 and 1549, Toungoo would bring war to all its neighbors and in the process found the largest polity in Burma since the fall of Pagan in 1287. Ye Htut would win many key battles for his king, and help administer the growing kingdom. Tabinshwehti and Ye Htut (now styled as Kyawhtin Nawrahta) were to cut their teeth in failure however. Their maiden annual dry season campaigns (1534–1537) all failed against Pegu's well armed, heavily fortified defenses. But their performance got better with each successive campaign, penetrating deeper and deeper into Hanthawaddy territory. They finally broke through in their 1538–1539 campaign, and captured Pegu. Kyawhtin Nawrahta made his name in the Battle of Naungyo in which his light forces decisively defeated numerically superior Hanthawaddy forces in the Irrawaddy delta. The battle, one of the most famous in Burmese military history, has been called "the first characteristic touch" of the great Bayinnaung. After the battle, a grateful Tabinshwehti bestowed upon his brother in law the title of Bayinnaung ("King's Elder Brother"), the name by which he would be remembered. Toungoo went on to conquer all of Hanthawaddy by mid 1541, gaining complete control of Lower Burma's manpower, access to foreign firearms and maritime wealth to pay for them. And Tabinshwehti would use these new assets for further expansions. and the Battle of Salin (1544) against the Confederation, enabling Toungoo to take over central Burma as far north as Pagan (Bagan). After Bayinnaung crushed the Arakanese forces in April 1542, Tabinshwehti was so pleased with the victory that he made Bayinnaung the heir apparent of the kingdom. The duo's later campaigns against Arakan (1545–1547) and Siam (1547–1549), however, fell short. In both campaigns, Toungoo forces won all major open battles, and went on to lay siege to the capitals, Mrauk U and Ayutthaya respectively. But they still had no answer to heavily fortified defenses equipped with Portuguese firearms, and had to retreat both times. Toungoo's own Portuguese supplied cannon had little impact on the walls of both capitals. Nor did they have enough manpower (19,000 and 12,000 troops respectively in the Arakanese and Siamese campaigns) for long term sieges. Nonetheless, despite the setbacks, Tabinshwehti and Bayinnaung had by 1549 built up the largest polity in Burma since the fall of the Pagan Empire in 1287, stretching from Pagan in the north to Tavoy in the south.
Әкімшілік міндеттер
Байнаунг патшалықты басқаруға да сеніп тапсырылды. 1539 жылы Табиншвехти оны бас министр етіп тағайындады. Сол кездегі әкімшілік үлгіде премьер-министрдің рөлі жартылай тәуелсіз алымдарды, автономды вице-корольдерді және күнделікті басқару мен адам күшін нақты бақылайтын губернаторларды басқару және үйлестірумен шектелген. Смим Пайу және Сау Лагун Эйн сияқты сенімді жергілікті билеушілер патша тарапынан Байнаунгқа орталық басқаруға көмектесу үшін тағайындалды. 1549 жылы шарапқа әуес болған Табиншвехти барлық басқару міндеттерін Байнаунгқа жүктеді және көп уақытын астанадан алыс, ұзақ аң ауына жұмсады. Патшаның тұрақсыз мінез-құлқына алаңдаған сарайдағы министрлер Байнаунгты таққа отыруға көндіруге тырысты, бірақ ол "патшаны өзінің мемлекетіне деген бұрынғы жауапкершілік сезіміне қайтаруға тырысамын" деп бас тартты. Бірақ ол мұндайда сәтті болмады. Смим Хтаудың көтерілісіне қарамастан, патша 1550 жылдың қаңтарында Байнаунгтан көтерілісті басуды сұрады және тағы бірнеше айға аң ауына кетіп қалды.
Bayinnaung was also entrusted to administer the kingdom. Tabinshwehti appointed him chief minister in 1539. In the then prevailing administrative model, the role of the prime minister was limited to managing and coordinating semi independent tributaries, autonomous viceroys, and governors who actually had control over day to day administration and manpower. Trusted local rulers like Smim Payu and Saw Lagun Ein were appointed by the king to assist Bayinnaung with central administration. In 1549, Tabinshwehti, who had developed a liking to wine, gave up all administrative duties to Bayinnaung, and spent much of his time on long hunting trips away from the capital. Concerned by the king's erratic behavior, ministers at the court urged Bayinnaung to take over the throne but he declined, saying he would try to "win back the king to his old sense of duty to his own kingdom". He was unsuccessful. Even when faced with a serious rebellion by Smim Htaw, the king asked Bayinnaung in January 1550 to suppress the rebellion, and went on another months long hunting trip.
Тунгуо (1550-1551)
Көп ойланып, Байнаунг пен оның кеңесшілері қайта жаңғырту соғысын династияның алғашқы ошағы Тунгудан бастауға бекітті. Маусымның аяғында Байнаунг пен оның шағын, бірақ біріккен жауынгерлері Даладан Тунгуға аттанды. Олар солтүстікке қарай Хинтадаға жол тартты, содан кейін Пегудің солтүстігіндегі Баго Йоманың шығыс бетіне өтті. Смим Савтут, енді Пегудің "патшасы", оларды тоқтату үшін әскерімен шықты. Байнаунг, жылнамаларда жазылғандай, "арыстанның түлкіге қарағанындай" немқұрайлылық танытып, жолын жалғастырды. Савтут Байнаунгтың мақсаты Пегу емес екенін түсініп, шайқасқа түспеді. Байнаунг Тунгудан 50 шақырым жерде, Зеявадиде лагерь құрды. Оның құрлық және теңіз күштері 1550 жылдың 2 қыркүйегінде шабуылға көшіп, қаланы қоршады. Минхаунг төрт ай бойы қарсылық көрсетті, бірақ 1551 жылдың 11 қаңтарында тәслим болды. Таңқаларлық жайт, Байнаунг өзінің бауырласын кешірді. Сол күні ол уақытша сарайда патшалыққа отырды. Ол өзінің жауынгерлеріне жоғарырақ атақтар мен лауазымдар сыйлады. Оның үлкен ұлы Нанда мұрагер атанды.
After much deliberation, Bayinnaung and his advisers decided that their war of restoration would begin at Toungoo, the original home of the dynasty. In late June, Bayinnaung and his small but cohesive unit of fighting men left Dala for Toungoo. They marched north to Hinthada, and then crossed over to the eastern side of Bago Yoma, north of Pegu. Smim Sawhtut, now "king" of Pegu, came out with his army to stop them. Bayinnaung, as recounted by the chronicles, paid "no more heed than a lion does to jackals", and marched on. Discovering that Bayinnaung's target was not Pegu, Sawhtut did not engage them. Bayinnaung set up camp at Zeyawaddy , 50 km (31 miles) outside of Toungoo. His land and naval forces began the attack on 2 September 1550, and laid siege to the city. Minkhaung resisted for four months but finally surrendered on 11 January 1551. Remarkably, Bayinnaung forgave his brother. On the same day, he was crowned king at the temporary palace. He rewarded his men with upgraded titles and positions. His eldest son Nanda was made the heir apparent.
Проме (1551)
Тунгу әскерлері келесі мақсат ретінде Промды таңдады. Байнаунгтың әскері (9000 сарбаз, 300 ат, 25 піл) қалаға шабуыл жасады. Бірақ қаладағы мылтық пен артиллерия атысы оларды үш айдан астам уақыт бойы тоқтатты. 1551 жылдың 19 маусымында ол шегінді және орталық Бирмадан (Миеде мен Сагуға дейін) келген күштермен қайта топтасты, солардың билеушілері енді жаңа өркендеп келе жатқан билікке бағынды. 1551 жылдың 21 тамызында тағы 9000 сарбаздық әскер қоршауды жаңартты және 30 тамызда қаланы басып алды. Байнаунг Пром билеушісі Тадо Дхамма Яза I-нің өлімін бұйырды, бірақ содан кейін бірден өкінді. Ол өзінің екінші үлкен інісін Тадо Дхамма Яза II атағымен Промның вице-патшасы етіп тағайындады. Содан кейін ол Аваға жорық жасады, патша Мобие Нарапати мен Сагаинг губернаторы Ситу Кяухтин арасындағы азаматтық соғыстың мүмкіндігін пайдалануға үміттенеді. Бірақ Пегу әскерлері Тунгуға қарай жылжуға кіріскенде, ол жылдам шегінуге мәжбүр болды. 1550 жылдың тамызында Пегуді басып алған Смим Хтау Байнаунгқа қарсы шығып, оны жеке дуэльге шақырды, ол оны қабылдады. Екі ер адам өздерінің соғыс пілдерінде шайқасты. Байнаунг жеңіске жетіп, Хтау мен оның пілін шайқас алаңынан ығыстырды. Хтаудың әскері өздерінің басшысының соңынан қашқан жолға түсті. Хтау мен оның шағын әскері Иравади дельтасына қайта шегінді. Тунгу әскерлері олардың соңынан қуды, наурыз айының соңына дейін шығыс дельтадағы қалаларды басып алды. Хтаудың әскері батыл шабуылмен Даланы қысқа мерзімге қайта басып алды, бірақ олар мамыр айының ортасында Бассейн (Патейн) маңында ақыры жеңілді. Оның барлық әскері, соның ішінде бас патшайымы мен қарындасының күйеуі тұтқынға алынды. Хтау мүшкілмен қашып құтылды. Ол 1553 жылдың наурыз айында тұтқындалып, өлім жазасына кесілгенге дейін қашқын ретінде жүре берді. 1552 жылдың ортасына қарай Байнаунг мон тілінде сөйлейтін үш аймақтың (Бассейн, Пегу және Мартабан) барлығын бақылауына алды. Ол өзінің үлкен інісі Минье Ситуды 1552 жылдың 6 маусымында Мартабанның вице-патшасы етіп тағайындады. Бірақ Аваның жаңа патшасы Ситу Кяухтин (Мохнин әулетінен) дайын болды. Ол бес одақтас Шан мемлекетінен (Мохнинь, Могаунг, Момеит, Онбаунг және Бхамо) және Му аңғары мен Кяуксе аудандарындағы өзінің қарастырылған мемлекеттерінен әскерлер жинады. Басып алынбас қорғанысқа қарсы тұрып, Нанда жорықты тоқтатты.
The Toungoo command selected Prome as their next target. Bayinnaung's army (9000 troops, 300 horses, 25 elephants) attacked the city. But the city's musket and artillery fire kept them at bay for over three months. He retreated on 19 June 1551, and regrouped with men from central Burma (up to Myede and Sagu) whose rulers now submitted to the new rising power. Another 9000 strong army resumed the siege on 21 August 1551, and took the city on 30 August 1551. Bayinnaung ordered the execution of Prome's ruler Thado Dhamma Yaza I but regretted the decision immediately afterwards. He appointed his second eldest younger brother as viceroy of Prome with the style of Thado Dhamma Yaza II. He then marched to Ava, hoping to take advantage of the civil war between King Mobye Narapati and Sithu Kyawhtin, governor of Sagaing. But he was forced to withdraw speedily as Pegu forces marched toward Toungoo. Smim Htaw, who had taken over Pegu in August 1550, came out and challenged Bayinnaung to single combat, which Bayinnaung accepted. The two men on their respective war elephants fought. Bayinnaung was victorious, driving Htaw and his elephant off the field. Htaw's men fled following their leader. Htaw and his small army fell back to the Irrawaddy delta. The Toungoo armies followed up, taking eastern delta towns by the end of March. Htaw's army briefly retook Dala in a daring attack but they were finally defeated near Bassein (Pathein) in mid May. His entire army, including his chief queen and father in law, were captured. Htaw barely escaped. He would be on the run as a fugitive until he was captured and executed in March 1553. By mid 1552, Bayinnaung had gained control of all three Mon speaking regions (Bassein, Pegu, and Martaban). He appointed his eldest younger brother Minye Sithu as viceroy of Martaban on 6 June 1552. But Ava's new king Sithu Kyawhtin (of the House of Mohnyin) was ready. He had enlisted troops from five allied Shan states (Mohnyin, Mogaung, Momeit, Onbaung, and Bhamo) and from his own vassal states throughout the Mu valley and Kyaukse districts. Arrayed against overwhelming defenses, Nanda called off the invasion.
Таққа отырғызу
Байниннанг өз табыстарын нығайтуға бел буды. 1553 жылғы 17 қарашада ол астанасы Пегу қаласында Канбауззаттади деп аталатын жаңа сарайдың құрылысын тапсырды. 1554 жылғы 12 қаңтарда ол ресми түрде "Thiri Thudhamma Yaza" атты тәжді патша болып тағайындалды. Оның бас патшайымы Такин Гы "Agga Mahethi" атты тәжді патшайым болып тағайындалды.
Bayinnaung decided to consolidate his gains instead. He commissioned a new palace, called Kanbawzathadi, in his capital Pegu on 17 November 1553. On 12 January 1554, he was formally crowned king with the reign name of Thiri Thudhamma Yaza His chief queen, Thakin Gyi, was crowned with the reign name of Agga Mahethi .
Қытайдың Шань мемлекеттері (15581559)
Лан Шанның жеңілісі Тунгу Бирманың Шан аймағындағы ең басты күш ретінде қалыптасуын бекітті. Қалған Салуиннің сол жағындағы Шан мемлекеттері де, бұрынғысынша Қытайға салық төлегенімен, олардың билігіне бағынды. Тинни алдын ала құрмет көрсетіп, сыйлық жіберді, ол 1558 жылдың 26 шілдесінде қабылданды. 1559 жылдың басында Моун, Каингма, Лата және Санда сияқты кіші қытай вассал мемлекеттері де құрмет көрсету үшін елшіліктер жіберді.
Lan Xang's defeat cemented Toungoo Burma's emergence as the premier power in the Shan country. The remaining cis Salween Shan states fell in line even if they probably continued paying tribute to China. Theinni sent preemptive tribute, received on 26 July 1558. It was followed by tributary missions by the smaller Chinese vassal states of Mowun, Kaingma, Latha and Sanda in early 1559.
Манипур (1560)
Байиннаунг жаңадан бағындырылған аумақтардан адам күшін дереу жұмылдырып, одан да көп аумақты жаулауға кірісті. 1559 жылғы 2 желтоқсанда ол Манипурға шабуыл жасауға бұйрық берді, бұл шабуылдың ресми себебі – Манипурдың Кале аумағына жасаған шабуылдары болды. Ол Чиангмайдан Бинья Даланы шақырып алып, оған шабуылға жетекшілік етуді тапсырды. Үш әскер (10 000 адам, 300 жылқы, 30 піл), көбінесе Кале, Мохнини, Могаунг, Момейк және Сандадан алынған сарбаздардан тұрды, минимал қарсылыққа тап болды. Манипур әкімі 1560 жылғы ақпан айында бағынды.
Bayinnaung immediately put manpower from the newly acquired territories to acquire yet more territory. On 2 December 1559, he ordered an invasion of Manipur, ostensibly to address the small kingdom's alleged transgressions into Kale's territory. He had recalled Binnya Dala from Chiang Mai to lead the invasion. The three armies (10,000 men, 300 horses, 30 elephants), mostly made up of conscripts from Kale, Mohnyin, Mogaung, Momeik and Sanda, faced minimal resistance. The Manipuri raja surrendered around February 1560.
Транс-Салвин Қытай Шан мемлекеттері (15621563)
Патша келесі екі жыл бойы Сиамға қарсы соғысқа дайындалды, оны өзінің аяқталмаған ісі деп есептеді. Ол 1562 жылдың 17 маусымында Тавой (Давей) қаласында гарнизон құрды. Бірақ, бұрын транс-Салвин-Шан мемлекеттерін өзіне бағындыруды қалады, мүмкін, одан көп әскер алу үшін, сондай-ақ, арт жағын қорғау үшін. Бірма жылнамалары оның 1562 жылдың шілдесіндегі көтеріліске ғана жауап бергенін айтады, транс-Салвин-Шан мемлекеттерінің көмегімен Салвиннің батыс жағындағы қытай Шан мемлекеттері көтеріліс ұйымдастырған. Алайда, Манипурдағыдай, бұл тек сылтау болған болуы мүмкін. Ол Нанда, Тадо Дхамма Яза II, Минкхаунг II және Тадо Минсау басқаратын төрт 12 000 сарбаздық әскерді жіберді. Кингтунның оңтүстік транс-Салвин мемлекеті 1562 жылдың 16 желтоқсанында шабуылға дейін бағынды. 1563 жылдың наурыз-сәуір айларында Тапинг аңғарына екі бағыттан шабуыл жасады. Әскерлер аз қарсылыққа тап болды және жергілікті саофалардың адалдығын қамтамасыз етті. Байнаунг енді Тапинг аңғарындағы Салвиннің батыс жағындағы қытай Шан мемлекеттерінен шығыстағы Кенгхунгқа (қазіргі Шишуанбанна Дай автономиялық префектурасы, Юньнань) дейін кем дегенде номиналды билікке ие болды.
The king spent the next two years preparing for war against Siam, which he considered his unfinished business. He set up a garrison at Tavoy (Dawei) on 17 June 1562. But he first wanted to bring the trans Salween Shan states into his fold, probably to get more manpower as well as to secure the rear. The Burmese chronicles states that he was merely responding to a July 1562 rebellion by his cis Salween Chinese Shan states with support from trans Salween Shan states. However, as with Manipur, it may just have been a pretext. He sent four 12,000 strong armies, led respectively by Nanda, Thado Dhamma Yaza II, Minkhaung II and Thado Minsaw. The southernmost trans Salween state of Kengtung submitted prior to the invasion on 16 December 1562. The armies launched a two pronged invasion of the Taping valley in March/April 1563. The armies faced minimal resistance, and secured the allegiance of the local saophas. Bayinnaung now had at least nominal suzerainty over the Chinese Shan states from the cis Salween states in the Taping valley to Kenghung (present day Xishuangbanna Dai Autonomous Prefecture, Yunnan) in the east.
Сиам (15631564)
Батыстық материктік Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігі оның бақылауында болғандықтан, Байиннаунг Сиамға қарсы күресуге дайын екенін сезінді. Ол Сиамнан артық әскер күшіне ие болуы керек болды, себебі ішкі Шан мемлекеттерінен өзгеше, Сиамды оның португалдық оттық қаруларының күшімен ғана жеңу мүмкін емес еді. Сиам өзінің дамыған жағалау державасы болды және оның әскерлерінде португалдық оттық қарулар, кемелер мен жалдамалы әскерлер болды. 16 шілдеде 1563 жылы ол Сиамға елші жіберіп, Сиам патшасының иелігіндегі төрт ақ пілдің біреуін сыйлық ретінде талап етті. Күткендей, Маха Чаккрафат патша бұл талаптан бас тартты. 1563 жылдың 1 қарашасында бес әскер (60 000 адам, 2400 жылқы және 360 піл) Пегу қаласынан жорыққа шықты. Ланнадан қосымша әскер келуі тиіс еді, бірақ Ланна патшасы Мекути көтеріліс жасады. Басқындық жолы Сиамның орталық аймағы арқылы жүрді. Әскерлер 1563 жылдың 4 желтоқсанында маңызды орталық қала Кампаенг-Фетті басып алды. Содан кейін үш әскер Сиамның маңызды орталық қалалары Сухотай, Фицанулок және Саванхалокты жаулау үшін таралып кетті. Фицанулоктағы бес күндік шайқастың өзінен басқа, әскерлер аз ғана қарсылыққа тап болды. Үш қаланың билеушілері және Фихит билеушісі бағынып, өз лауазымдарына қайта тағайындалды. Содан кейін әскерлер Аюттаяға бет алды. Олар бірнеше апта бойы Сиамдық бекініс, портта тұрған үш португалдық соғыс кемесі және артиллериялық батареялардың көмегімен ұсталып тұрды. 1564 жылдың 7 ақпанында басып алушылар португалдық кемелерді және батареяларды жаулап алды, содан кейін бекініс жылдам құлады. Сиам патшасы 1564 жылдың 18 ақпанында бағынды. Байиннаунг төрт ақ пілді және басқа да олжаларды алып, жеңілген патшаны Пегуге жіберді. Ол жеңілген патшаның ұлы Махинтратиратты Сиамның қарастырылған патшасы етіп тағайындады және 3000 сарбаздық гарнизон қалдырды.
With much of western mainland Southeast Asia under his control, Bayinnaung now felt ready to take on Siam. He needed an overwhelming advantage in manpower over Siam because unlike interior Shan states, Siam could not be overwhelmed by the strength of his Portuguese firearms alone. Siam was a prosperous coastal power in its own right, and its forces included Portuguese firearms, ships and mercenaries. On 16 July 1563, he sent an embassy to Siam, demanding one of the four white elephants in possession of the Siamese king as tribute. As expected, King Maha Chakkraphat duly refused. On 1 November 1563, five armies (60,000 men, 2400 horses and 360 elephants) left Pegu to start the campaign. Another army from Lan Na was supposed to come down but King Mekuti of Lan Na had revolted. The invasion route was via central Siam. The armies took the key central town of Kamphaeng Phet on 4 December 1563. Three of the armies then fanned out to acquire the key central Siam cities of Sukhothai, Phitsanulok, and Sawankhalok. Aside from a five day battle at Phitsanulok, the armies faced minimal opposition. The rulers of the three cities as well as the ruler of Phichit submitted, and were reappointed to their positions. The armies then marched down to Ayutthaya. There, they were kept at bay for weeks by the Siamese fort, aided by three Portuguese warships and artillery batteries at the harbor. The invaders finally captured the Portuguese ships and batteries on 7 February 1564, after which the fort promptly fell. The Siamese king surrendered on 18 February 1564. Bayinnaung took all four white elephants, among other loot, and sent the fallen king to Pegu. He appointed Mahinthrathirat, a son of the fallen king, vassal king of Siam, and left a garrison of 3000.
Лан На мен Лан Шан (1564-1565)
Ол Сиамды басып алғанмен, Тайдың орталық аймағымен мәселені шешуі қажет болды. Лан На патшасы Мекути өзінің ескі қарсыласы Лан Шанның Сеттхатират патшасымен одақтасты. 1564 жылдың 23 қазанында Байнаннан жеке өзі бес үлкен әскерді (64 000 адам, 3600 жылқы, 330 піл) бастап, Лан Наға екі бағыттан шабуыл жасады. Әскерлер империяның түкпір-түкпірінен жиналды, соның ішінде Сиамнан, олардың сапын Сиамның бұрынғы тәж мұрагері Рамсуан басқарды. Осындай күш көрсету тиімді болды. 1564 жылдың 25 қарашасында Чианг Майдан оңтүстікке қарай 20 шақырым жердегі Ламфунға төрт оңтүстік әскері келгенде, Чианг Майді қорғаған қолбасшылар қаладан қашып кетті. Бірақ Лан Шан бұдан гөрі қиын міндет болып шықты. Тәж мұрагері бастаған үш әскер Лан Шанға басып кірді және 1565 жылдың 2 қаңтарында Вьентьянды оңай басып алды. Алайда Сеттхатират қашып үлкерді. Келесі бірнеше ай бойы бірмалық әскерлер оны және оның шағын тобын Лаос ауылдарында жеміссіз қуды. Көптеген сарбаздар аштықтан және аурудан көз жұмды. Бірма басшылығы ақыры бас иді және әскерлер 1565 жылдың 1 тамызында Вьентьяннан кетуге мәжбүр болды. Олар Сеттхатираттың күйеу баласын марионетка патша ретінде орнатты. Сонымен қатар, Лан Шан әулетінің көптеген мүшелерін, соның ішінде Сеттхатираттың 18 жасар інісі Маха Упаратты да өздерімен бірге алып кетті. Лан На Байнаннан билік еткен кезеңнің соңына дейін бейбіт өмір сүрді. Ал Вьентьян қаласында марионетка патшаның билігі бірма гарнизонының қолдауымен тек астанаға ғана шектелді. Сеттхатират ауылда белсенді болып, 1567 жылдың соңында Вьентьянға қайта оралды.
Although he had finally conquered Siam, he still needed to deal with the middle Tai country. King Mekuti of Lan Na had allied himself with his old rival Setthathirath of Lan Xang. On 23 October 1564, Bayinnaung himself led five massive armies (64,000 men, 3600 horses, 330 elephants) and began a two pronged invasion of Lan Na. The levies hailed from all over the empire, including Siam whose troops were led by Ramesuan, the former crown prince of Siam. The massive show of force worked. When four southern armies showed up at Lamphun, 20 km south of Chiang Mai, on 25 November 1564, the commanders leading Chiang Mai's defenses simply fled the city. Lan Xang proved a much more difficult project however. Three armies led by the crown prince himself invaded Lan Xang, and easily captured Vientiane on 2 January 1565. But King Setthathirath escaped. For the next several months, the Burmese troops fruitlessly chased him and his small band of men around the Laotian countryside. Many troops died of starvation and disease. The Burmese command finally gave up, and the armies left Vientiane on 1 August 1565. They had installed a son in law of Setthathirath as vassal king. They also brought back many members of the Lan Xang royalty, including Setthathirath's 18 year old brother, Maha Ouparat. Lan Na was to be at peace for the rest of Bayinnaung's reign. At Vientiane, however, the vassal king's authority did not extend much beyond the capital, backed by the Burmese garrison. Setthathirath remained active in the countryside, and would return to Vientiane in late 1567.
Империяны сақтау
Лан-Сан жорығынан кейін Байнаунг Манипурдан солтүстік-батысқа, шығыста Лан-Санға дейін, солтүстікте Қытай Шан мемлекеттерінен оңтүстікте Малай түбегіне дейінгі аймақтарды, кем дегенде, номиналды түрде бақылауына алды. Ұзаққа соқпай, ол империяны тұтас ұстауға шамамен он жыл (1568–1576) жұмсады.
After the Lan Xang campaign, Bayinnaung had at least nominal control over the lands stretching from Manipur in the northwest to Lan Xang in the east; and from the Chinese Shan states in the north to the central Malay peninsula in the south. After a brief lull, he was to spend nearly a decade (1568–1576) keeping the empire intact.
Лан Шан және Сиам (15681569)
Ол жаңа сарайға ғаламат билеуші ретінде кіргенде, Лан-Шанда дау-дамай басталып кетті. Айдан ертерек оған Сеттхираттың әскерлері Вьентьянды қайтарып алғанын, сондай-ақ Сиамның орталық және Лан Наның шығыс аймақтарына шабуыл жасап жатқанын хабарлады. Оған жауап ретінде ол Шан және Жоғарғы Бирма мемлекеттерінен әскерлерді шекараға жіберді. Жаман жаңалықтар жиналды. 1568 жылдың 12 мамырында ол Оңтүстік Сиамның (Аюттая) да көтеріліс жасағанын, Лан Шанмен одақ құрғанын білді. Көтеріліске Сиамның қуылған патшасы Маха Чаккрафат бастамашылық етті, оған Байиннаунг құрмет көрсетіп, Аюттаяға монах ретінде қажылық сапарына рұқсат берген еді. Аюттаяға келген соң, ол монах киімін шешіп, тәуелсіздік жариялады. Бірақ әлі үміт қалды. Орталық Сиамның (Фицанулок) билеушісі Маха Тхаммарахатхират оған адал болды. 1568 жылдың 29 мамырында Байиннаунг Фицанулокты нығайту үшін 6000 сарбаз жіберді. Соғыс маусымда басталды. Чао Пхрая аңғарының құрғақ маусымға дейін бекітілуін қалаған Аюттая мен Лан Шанның біріккен күштері, жаңбырлы маусымның қиын жағдайларына қарамастан, Фицанулокты қоршауға алды. Бірақ Фицанулоктың нығайтылған қорғанысы тұрып берді. Қазан айының соңы мен қараша айының басында қоршау сақшылары алдағы шабуылға дайындалып, өз қалаларына қайтып кетті. Байиннаунгтың бес әскері (54 600 адам, 5300 жылқы, 530 піл) 1568 жылдың 27 қарашасында Фицанулокқа келді. Фицанулокта нығайтылған 70 000 сарбаз Чао-Фрайя бойымен Аюттаяға қарай жорықтап, 1568 жылдың желтоқсанында қаланы қоршауға алды. Бірақ бірма әскерлері, зор шығынға ұшырағанына қарамастан, бірнеше ай бойы бұзып өте алмады. Сеттхират әскерімен қалаға көмекке келгенде, Байиннаунг Бинья Даланы қоршауға басшылық етуге қалдырды және жаумен кездесу үшін күшінің жартысымен кетті. 1569 жылдың 8 мамырында ол қаланың солтүстік-шығысында Сеттхиратты жеңіп, содан кейін Лан Шан қоршау операцияларына алаңдамайтын болды. Осы уақытта Маха Чаккрафат қайтыс болды, ал оның ұлы Махинтратират шартты түрде берілуді ұсынды. Одан бас тартты. Байиннаунг толыққанды берілуді талап етті. Байиннаунг 1569 жылдың 29 қыркүйегінде Маха Тхаммарахатхиратты Сиам патшасы етіп тағайындады.
Even as he triumphantly entered the new palace as the universal ruler, or cakkavatti, trouble was already brewing in Lan Xang. About a month earlier, he had been informed that Setthathirath's forces not only had retaken Vientiane but were also raiding eastern districts of central Siam and Lan Na. In response, he had rushed down troops from the Shan states and Upper Burma to the border. More bad news piled up. He learned on 12 May 1568 that southern Siam (Ayutthaya) too had revolted, and entered into an alliance with Lan Xang. The rebellion was led by Maha Chakkraphat, the deposed king of Siam whom Bayinnaung had just showered with honors and permitted to return to Ayutthaya on pilgrimage as a monk. No sooner had the monk arrived at Ayutthaya than he flung off the robe, and declared independence. But all was not lost. The ruler of central Siam (Phitsanulok), Maha Thammarachathirat, remained loyal to him. On 29 May 1568, a dismayed Bayinnaung sent an army of 6000 to reinforce Phitsanulok. The war began in June. Desperate to consolidate the Chao Phraya valley before the expected dry season invasion, combined Ayutthaya and Lan Xang forces braved unforgiving rainy season conditions and laid siege to Phitsanulok. But Phitsanulok's reinforced defenses held. In late October/early November, the besiegers retreated to their respective cities before the upcoming invasion. Bayinnaung's five armies (54,600 men, 5300 horses, 530 elephants) arrived at Phitsanulok on 27 November 1568. Reinforced at Phitsanulok, combined armies of 70,000 marched down along the Chao Phraya to Ayutthaya, and laid siege to the city in December 1568. But the Burmese armies, despite taking immense losses, could not break through for months. When Setthathirath and his army approached to relieve the city, Bayinnaung left Binnya Dala in command of the siege, and left with half his force to meet the enemy. On 8 May 1569, he decisively defeated Setthathirath northeast of the city, after which Lan Xang ceased to be of concern to the siege operations. Meanwhile, Maha Chakkraphat had died, and his son Mahinthrathirat made an offer of conditional surrender. It was refused. Bayinnaung demanded an unconditional surrender. Bayinnaung appointed Maha Thammarachathirat king of Siam on 29 September 1569.
Шалғайдағы аймақтар
Байнаунг аймақтағы ең күшті қарсыласы Сиамды шешуші түрде жеңгенімен, оның ең үлкен сынағы империясының ең шалқар бұрыштарындағы қашық таулы мемлекеттерді бақылауда ұстау болып шықты. Шағын көтерілісшілер армияларының партизандық соғысы, қиын жер бедері және аштық патша әскерлеріне Сиам әскерлерінен гөрі көбірек қиындықтар туғызды.
While Bayinnaung had decisively defeated Siam, his most powerful rival in the region, his greatest challenge would turn out to be keeping remote, mountainous states in the farthest corners of his empire in check. Guerrilla warfare by small rebel armies combined with difficult terrain and starvation caused more problems for the king's armies than the armies of Siam ever did.
Лан Шан (1569-1570)
Алыс таулы Лан-Шан ең қиын болып шықты. Ол 1569 жылғы қазан айында Лан-Шанға екі бағыттан жасалған шабуылға жеке басшылық етті. Сеттхират Вьентьян қаласында бірнеше ай қарсылық көрсеткен соң, 1570 жылғы ақпан айында джунглиге шегініп, өзінің сынақтан өткен партизандық соғысын жүргізе бастады. Байнаннанг пен оның әскері келесі екі айды Лаос аймағын аралап іздеумен өткізді. Сеттхиратты таба алмады, ал көптеген бірмалық әскерлер аштықтан және ұзақ жорыстардан қаза тапты. Байнаннанг 1570 жылғы сәуір айында іздеуді тоқтатып, үйіне қайтты. Патша Пегуға келгенде, бастапқы армиядан өте аз ғана сарбаз өз елдеріне аман-есен жеткен еді.
The remote hilly Lan Xang proved most troublesome. He personally led the two pronged invasion of Lan Xang in October 1569. Setthathirath made a stand at Vientiane for a few months before retreating into the jungle in February 1570 to conduct his tried and true guerrilla warfare. Bayinnaung and his men spent the next two months combing the Lao countryside. Setthathirath was nowhere to be found but many Burmese troops died of starvation and from long marches. Bayinnaung finally called off the search in April 1570, and returned home. When the king arrived back at Pegu, very few men of the original army had survived to reach their own country.
Лан Шан (15721573)
Осы арада Сеттхатхираттың әскерлері Вьентьяндағы бірмалық гарнизонды тонады. Бірмалықтардың сәтіне орай, немесе олар солай ойлаған, Лан Шан патшасы 1572 жылдың ортасына дейін қаза тапты, ал билікке Сень Соулинта есімді жоғары лауазымды министр мен генерал келді. (Лаос тарихында бұл оқиға бір жыл бұрын болған. Сеттхатхират 1570–1571 жылдарғы құрғақ маусымда Вьентьянды қайта басып алды және 1571 жылы қайтыс болды.) Оның үлкен таңғалысына, Соулинта Байиннаунгтың бағыну туралы талабын қабылдамады. Сенбеген Байиннаунг Бинья Даланы 6000 сарбаздық шағын әскермен басып кіруге жіберді, олардың көп бөлігі Лан На мен Сиамнан келген. Бірақ ол және Тунгу сарайы қарсылықтың күшін дұрыс бағаламады. Лан Шанның күші Сеттхатхираттан асып түсті, ал Соулинта қарсы тұруға қабілетті еді. Шағын бірма әскері партизандық шабуылдарға ұшырады және 1573 жылдың басында шегінуге мәжбүр болды. Пегуде патша, бұрынғы ең сенімді кеңесшісі және сүйікті генералы Бинья Далаға ашуланды, оған жұмыс істеуге жеткілікті мүмкіндік бермегеніне қарамастан. Ол Бинья Даланы Сиамның орталық аймағындағы "денсіз жерге" жер аударды, онда көптеген шайқастарда жеңіске жеткен генерал алты айдан кейін аурудан қайтыс болды.
Meanwhile, Setthathirath's forces sacked the Burmese garrison at Vientiane. Fortunately for the Burmese, so it seemed, the Lan Xang king was killed shortly after—sometime before mid 1572, and a senior minister and general named Sen Soulintha seized the throne. (In Laotian history, the events took place a year earlier. Setthathirath retook Vientiane in the dry season of 1570–1571, and died in 1571.) Much to his surprise, Soulintha refused Bayinnaung's ultimatum to submit. Incredulous, Bayinnaung sent Binnya Dala to lead an invasion with a small army of 6000, with the majority of troops coming from Lan Na and Siam. But he and the Toungoo court had underestimated the opposition. Lan Xang's strength was more than Setthathirath, and Soulintha proved no pushover. The small Burmese army suffered from guerrilla attacks, and had to retreat in early 1573. At Pegu, the king was furious at Binnya Dala, hitherto his most trusted adviser and favorite general, despite the fact that he had given the general little to work with. He sent Binnya Dala into exile "to a sickly place" in central Siam, where the general who had won him many a battle died from illness six months later.
Лан Шан және солтүстік Шан мемлекеттері (15741577)
Ол дереу 1573-1574 жылдардағы құрғақ маусымда Лан Шанға жорық жасау үшін салық жинауды бұйырды. Бірақ мемлекет үнемі жорық күйінде болды, және оның жыл сайынғы салық талаптары вассалдарының шыдауынан асып, оларды қиын жағдайға жеткізді. Тіпті оның жоғары лауазымды кеңесшілері де ашық түрде наразылық білдірді, және король жорықты бір жылға кейінге шегеруге мәжбүр болды. Осы уақыт аралығында әлсіреген вассалдардың қатарын толықтыруға көп көмек болмады. 1574 жылы салық жинау науқаны басталғанда, Мохнинь және Могаунгтың солтүстік аймақтары бас тартты және көтеріліс ұйымдастырды. Армиялар 60 күндік сапардан кейін Вьентьянға келді. 1574 жылдың 6 желтоқсанында король және оның зор армиясы ешқандай қарсылықсыз Вьентьянға кірді, өйткені Соулинта бұрыннан-ақ елден шығып кеткен еді. Бірма корольінің сәтіне орай, Соулинтаны оның өзінің офицерлері билікті басып алған деп есептеді, олар оны тұтқындап, жеңімпазға ұсынды. Бірма корольі Сеттхатхираттың кіші інісі Маха Упахатты (Чао Та Хьюа) Лан Шанның патшасы етіп тағайындады, ол Воравонгса I деген атпен таққа отырды және 1575 жылдың 16 сәуірінде Пегуға оралды. Ол Лан Шанның жоғары текті әулетінен болғандықтан, халық оны Сеттхатхираттың заңды мұрагері ретінде қабылдады. Лан Шан ақыры бақылауға алынды. Мохнинь мен Могаунгтағы ұсақ көтеріліс Байиннаунг үшін мазасыздық тудыратын мәселе болып қала берді. Көтерілісшілердің басшылары армия келген кезде жай ғана ормандарға қашып, армия кеткен соң қайта оралатын. Корольге әсіресе ренжігені – көтерілістің жетекшісі, Могаунгтың жас саофасы Пегу сарайында тәрбиеленгені және оны 1572 жылы өзі осы лауазымға тағайындағаны еді. 1575 жылдың соңында ол жеке өзі солтүстікке аттанды және бірнеше батальонды ормандарды шолып қарауға жіберді. Бір батальон көтерілісшілерге таудың тереңдігінде кездесіп, Мохнинь саофасын өлтірді. Бірақ Могаунг саофасы қашып құтылып, тағы бір жарым жыл бойы із-түзсіз жүрді. Көтерілісші саофа ақыры тұтқындалып, 1577 жылдың 30 қыркүйегінде корольдің алдына әкелінгенде, король жас басшыны Пегудің жиырма қақпасының әрқайсысында бір апта бойы тізгінмен ұстап көрсетуге және онымен бірге оның жақтастарын да құл ретінде сатуға бұйырды.
He immediately ordered the levy to be raised to invade Lan Xang in the following dry season of 1573–1574. But the kingdom had been in constant campaign mode, and his annual demands of more levies were pushing his vassals to the breaking point. Even his senior advisers murmured loudly, and the king reluctantly agreed to postpone the expedition for a year. The respite did little to restore the ranks of depleted vassals. When the conscription drive came in 1574, the northernmost states of Mohnyin and Mogaung refused, and revolted. The armies arrived before Vientiane after 60 days marching. On 6 December 1574, the king and his massive armies faced no opposition entering Vientiane, as Soulintha had already evacuated to the countryside. Fortunately for the Burmese king, Soulintha was viewed as a usurper by his own officers, who arrested him and presented him to the conqueror. The Burmese king appointed a younger brother of Setthathirath, Maha Oupahat (Chao Tha Heua), king of Lan Xang with the regnal name Voravongsa I, and returned to Pegu on 16 April 1575. Since he was a true high Lan Xang royal he was accepted by the populace as the rightful successor to Setthathirath. Lan Xang was finally under control. The low grade rebellion in Mohnyin and Mogaung remained a pesky thorn in Bayinnaung's side. The rebel chiefs simply retreated to the jungle when the army showed up, returning right after the army left. The king was particularly annoyed that the leader of the rebellion, the young saopha of Mogaung, had been raised at the Pegu palace, and that he himself had appointed him to the office in 1572. He personally marched north in late 1575, and sent several battalions to comb the jungles. One battalion ran into the rebels deep in the hills, and killed the saopha of Mohnyin. But the saopha of Mogaung escaped and remained at large for another year and a half. When the renegade saopha was finally captured, and brought before the king on 30 September 1577, the king ordered that the young chief be exhibited in fetters for a week at each of the twenty gates of Pegu, and that he and his followers be sold as slaves in India.
Сейлон
1576 жылға қарай Байиннауңның билігіне күшпен қарсы тұратын ешкім қалмады, ал оның билігінің қалған бөлігі салыстырмалы түрде тыныш өтті. Аймақтағы басқа мемлекеттер, әсіресе, қарсылас Цейлон корольдіктері оның қолдауына үміттенеді. Байиннауң өзін Тхеравада буддизмінің қорғаушысы деп санады және Цейлондағы дінді насихаттау мен қорғауға ұзақ уақыттан бері тырысып келді. Осыдан екі он жыл бұрын, 1555 жылдың қараша айында ол Кенди тісіне құнды сыйлықтар жіберіп, киелі жерде шам жанып тұруы үшін жер сатып алды. Оның шеберлері ғибадатхананы әшекейлеп, оны өзінің және бас ханымының шашынан тоқылған сыпырғышпен тазалады. 1560 жылы португалдықтар тіс реликвиясын тартып алып, Гоаға әкеткенін естігенде, ол 800 000 күміс кьят (41 000 фунт стерлинг) және қажет болғанда Малаккадағы португал гарнизонын азықтандыру үшін жүктелген күрішпен бірге реликвияны қайтару үшін елшілерді жіберді. Вице-король Константино де Браганса қызығушылық танытты, бірақ Гоа архиепископы Гаспар де Леао Перейра, вице-корольді инквизиция стиліндегі сот процесімен қорқытып, оның шешімін жоққа шығарды. 1561 жылы «бірмелік елшілер үрейлі үнсіздікте қарайтын болса, архиепископ тісті диірменге салып, ұнтақтап, отпен жағып, күлін өзенге лақтырып жіберді». Алайда, Г.Э. Харвидің сөзіне сүйенсек, Котте королінің әрекеті ерікті болған жоқ: бірмелік король астрологтарының болжамын орындау үшін ханшайымды талап еткен, ал қызы жоқ Дхармапала, өзінің қызындай көріп өсірген шаңарашы қызын жіберді. Қалай болғанда да, католицизмге өткен Дхармапала, үлкен буддалық корольдің қорғауында сақталады деп мәлімдеп, нақты тіс реликвиясы деп санайтын нәрсені жіберіп, оның құрметін табуын жалғастырды. Оның миссиясының басты мақсаты – бүлікке қарсы әскери көмек сұрау болды. Тіс 1576 жылдың 14 шілдесінде қабылданды. Байиннауң реликвияның шынайылығына сенгені белгісіз, бірақ миллиондаған қарапайым халқы сенген қасиетті тіске ие болу ең маңызды мәселе болды. Корольдің ең жақсы әскерлері бүлікшілерді оңай жеңіп, аралдағы қалған үш билеуші осы жайтты байқады. Тарихи жазбаларда айтылғандай, бірмелік генералдар Коломбода Цейлонның төрт корольдігінің билеушілерін қабылдап, дінді қорғауға бұйрық берді. Кенди королі Каралиадде Бандара өз қызын және нақты тіс реликвиясы деп санайтын нәрсені ұсынды. Бірақ король, істі қайта ашуға себеп жоқ деп есептеп, күмәнданушылармен дауласпады және оларды алғыс айтып жіберді.
By 1576, almost no one wanted to challenge Bayinnaung's rule, and the rest of his reign was to be relatively quiet. Other states in the region—in particular, rival Ceylonese kingdoms—were keen to receive his support. For his part, Bayinnaung viewed himself as the protector of Theravada Buddhism, and had long tried to promote and protect the religion in Ceylon. Two decades earlier, in November 1555, he sent rich presents to the Tooth of Kandy, and bought land there to keep lights continually burning at the shrine. His craftsmen beautified the temple and swept it with the broom made of his and his chief queen's hair. In 1560, upon hearing that the Portuguese had seized and taken the tooth relic to Goa, he sent envoys to secure the relic for 800,000 silver kyats (41,000 pounds sterling) and shiploads of rice, whenever needed, to provision the Portuguese garrison at Malacca. Viceroy Constantino de Bragança was interested but the Archbishop of Goa, Gaspar de Leão Pereira, overruled him by threatening the viceroy with an Inquisition style trial. In 1561, "while the Burmese envoys gazed in frozen horror, the archbishop placed the Tooth in a mortar, grounded it to powder, burned it in a brazier, and cast the ashes into the river." According to G. E. Harvey, however, the Kotte king's action was not voluntary: the Burmese king had demanded a princess to fulfill a prophecy given by his astrologers, and Dharmapala, who had no daughters, complied by sending the daughter of a chamberlain, whom he had treated as his own. At any rate, Dharmapala, who had converted to Catholicism, continued to curry favor by sending what he claimed was the real Tooth relic, ostensibly to be safeguarded under the protection of the great Buddhist king. The main purpose of his mission was to seek military help against a rebellion. The Tooth was received on 14 July 1576. While it is unclear whether Bayinnaung actually believed in the authenticity of the relic, the possession of a holy Tooth, which many millions of subjects believed in, was of the highest importance. The king's best troops easily defeated the rebellion, which was noticed by the other three rulers on the island. Chronicles say that the Burmese generals then received the rulers of the four kingdoms of Ceylon in Colombo, and instructed them to safeguard the religion. King Karaliyadde Bandara of Kandy, offered a daughter and what he claimed was the real Tooth. But His Majesty, seeing no reason to reopen the case, would not enter into controversy with skeptics and dismissed them with thanks.
Лан На және Лан Шан (1579)
1579 жылы 2 қаңтарда Лан На патшайымы Висуддхадеви, 13 жылдан астам тай елін тыныш сақтап, қайтыс болғанда ешқандай мәселе туындамады. Байнаунг таңдаған ұлы Нуарахта Минсау Лан На тағына отыруда еш қиындыққа ұшырамады. Лан Шанда тұрақсыздық болғанда, ол ешқандай тәуекелге бармады. 17 қазан күні 1579 жылы ол үлкен әскерді (22 000 адам, 1200 жылқы, 120 піл) жіберді, оған ешқандай қарсылық болмады. Лаос тарихына сәйкес, Лан Шанның вассал патшасы Маха Упарат 1580 жылы қайтыс болды, ал Байнаунг 1574 жылдан бері Пегуде ұстап келген Сен Солинтаны мұрагер етіп тағайындады. Бірма жылнамаларында патшаның билігінің қалған уақытында ешқандай өзгеріс жазылмаған. Жылнамадағы 1579 жылдан кейінгі Лан Шан туралы жалғыз жазбада 1581 жылдың 2 қыркүйегінде король Лан Шанда буддалық пагода салдырғаны айтылады. Жылнамада патша 1588 жылдың қыркүйек-қазан айларында қайтыс болғаны көрсетілген.
No troubles arose when Queen Visuddhadevi of Lan Na, who had successfully kept the middle Tai country quiet for over 13 years, died on 2 January 1579. Bayinnaung's choice Nawrahta Minsaw, one of his sons, faced no problems taking over the Lan Na throne. When instabilities arose in Lan Xang, he took no chances. On 17 October 1579, he sent a sizable army (22,000 men, 1200 horses, 120 elephants), which faced no opposition. According to Laotian history, the vassal king of Lan Xang Maha Ouparat died in 1580, and Bayinnaung installed Sen Soulintha, the usurper whom he had kept in Pegu since 1574, as the successor. The Burmese chronicles make no mention of any change for the rest of the king's reign. The Chronicles' lone post 1579 entry on Lan Xang during his reign simply states that on 2 September 1581, the king commissioned a Buddhist pagoda in Lan Xang. The Chronicles say that the vassal king died in September/October 1588.
Әкімшілік реформалар
Ол әкімшілік реформаларды тек сыртқы жағынан ғана енгізді. Көбінесе ол өзінің туған жері Тунгу сияқты шағын мемлекеттерде тиімсіз болған, аймақтағы ең ірі мемлекетке бейімделген орталықтандырылмаған басқару жүйесін қолданды. Шындығында, бұл жүйе Ава, Хантавади, Лан На және Сиам сияқты орташа өлшемді патшалықтар үшін де жарамсыз болды. (Ава әрдайым Проме және Тунгуомен күресіп тұруға мәжбүр болды; Пегу – Мартабанмен және Бассейнмен; Чианг Май – Чианг Саенмен және Нанмен; Аюттхая – Фицанулокпен және т.б.) Империяның аумағының үлкендігіне байланысты жүйе одан да орталықтандырылмаған және одан да әлсіз болды. Дегенмен, Тунгу патшалары осы жүйеден басқа білмеді, сондықтан олардың "басқа амалы қалмады". Оның саясаты – 13-шы ғасырдың соңынан бері Жоғарғы Бирмаға үздіксіз шабуыл жасап келген Шан мемлекеттерін басқару болды. Патша саофаларға олардың патшалық белгілерін және рәсімдерін, сондай-ақ өз халқына феодалдық құқықтарды сақтауға рұқсат берді. Саофа лауазымы мұрагерлік болып қалды. Бірақ патша, саофаның өзінің отбасынан шыққан мүшесін таңдау құқығына ие болса да, саофаның қызметіндегі өрескел бұзушылықтар үшін оны қызметтен шеттетуге құқылы болды. Ең маңызды жаңалық – ол өзінің қарастырылған билеушілерінің ұлдарын өзінің сарайында жеке қызметкерлер ретінде тұруға міндеттеді. Олар екі мақсатқа қызмет етті: әкелерінің адал болуын қамтамасыз ету үшін кепіл ретінде және Мьянма сарайының тұрмысын үйрену үшін. Оның Шан саясатын 1885 жылы британдықтардың билікке келгеніне дейін барлық бірмалық патшалар сақтады. Бірақ олар оның қайтыс болғаннан кейін империясының келесі екі онжылдықта күйреуіне жол бермеу үшін жеткілікті түрде бекітілмеді. Ол сондай-ақ бүкіл елде қолданылатын салмақтар мен өлшемдерді – шынтақ, тикал, себеттерді стандартизациялады. Ол 1470-жылдардың соңында патша Дхаммазеди бастаған діни реформаларды жандандырды. Өзін "үлгілі буддалық патша" деп есептеген патша, діни кітаптардың көшірмелерін таратып, монахтарды тамақтандырып, Жоғарғы Бирмадан бастап Шан мемлекеттеріне, Лан На мен Сиамға дейін жаулап алынған әрбір мемлекетте пагодалар салдырды. Кейбір пагодалар әлі де сақталған, және кейінірек бірмалықтар оларды осы елдерді билеуге деген құқықтарының дәлелі ретінде көрсетті. Ол 1560 жылы португалдық шабуылшылардан Кандидің тіс реликвиясын босатуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Кейін 1570 жылдары Сейлонның ішкі істеріне араласып, ондағы Будда Сасананы қорғауды мақсат етті.
He introduced administrative reforms only at the margins. By and large, he simply grafted the prevailing decentralized administration system, which barely worked for petty states like his native Toungoo, to the largest polity ever in the region. Indeed, it did not work for mid size kingdoms like Ava, Hanthawaddy, Lan Na, and Siam. (Ava had always had to contend with Prome and Toungoo; Pegu with Martaban and Bassein; Chiang Mai with Chiang Saen and Nan; Ayutthaya with Phitsanulok; etc.) Now, because of the sheer size of the empire, the system was even more decentralized and stretched thinner still. At any rate, it was the only system the Toungoo kings knew, and they "had no choice but to retain it." It was his policy to administer the Shan states, which had constantly raided Upper Burma since the late 13th century. The king permitted the saophas of the states to retain their royal regalia and ceremonies, and feudal rights over their subjects. The office of the saopha remained hereditary. But the incumbent saopha could now be removed by the king for gross misconduct although the king's choice of successor was limited to members of the saopha's own family. The key innovation was that he required sons of his vassal rulers to reside in his palace as pages, who served a dual purpose: they were hostages for good conduct of their fathers and they received valuable training in Burmese court life. His Shan policy was followed by all Burmese kings right up to the final fall of the kingdom to the British in 1885. But they had not sufficiently taken root by his death to prevent his "overheated" empire from rapidly collapsing in the next two decades. He also standardized the weights and measurements such as the cubit, tical, basket throughout the realm. He propagated the religious reforms begun by King Dhammazedi in the late 1470s. Viewing himself as the "model Buddhist king," the king distributed copies of the scriptures, fed monks, and built pagodas at every new conquered state from Upper Burma and the Shan states to Lan Na and Siam. Some of the pagodas are still to be seen, and in later ages the Burmese would point to them as proof of their claim to rule those countries still. He tried but failed to secure the release of the Tooth Relic of Kandy from the Portuguese invaders in 1560. He later interfered with the internal affairs of Ceylon in the 1570s, ostensibly to protect the Buddha Sasana there.
Экономика
Оның патшалығы негізінен бірнеше бай теңіз сауда порты бар аграрлық мемлекет болды. Басты порттар – Сириам (Танлинь), Дала және Мартабан. Патшалық күріш және қымбат тастар сияқты тауарлар экспорттады. Пегу қаласында шетелдік сауда патша тағайындаған сегіз дүркіреушінің (брокер) қолында болды. Олардың алымы – екі процент. Олардың адалдығы мен іскерлік әдістері еуропалық саудагерлердің құрметіне бөенді. Әулет байлығы астанада көрінетін. Замандас еуропалық саяхатшылар «Пэгуді – крокодилдерге толы ұзын орнымен, қабырғаларымен, қарау мұнараларымен, сұлу сарайларымен, пілдер мен паланкинмен, жарқыраған киім киген салтанатты тұлғалардың ұлы шерулерімен, алтын мен асыл тастармен безенген құдайларға арналған ғибадатханаларымен, қарулы әскерлердің көптігімен және ұлы патшаның өзінің келісімімен сипаттаудан ешқашан жалықпайтын» еді. Патша сауда кемелерін қадағалау үшін шенеуніктерді тағайындап, коммерциялық сапарларға кемелер жіберді.
His kingdom was mainly an agrarian state with a few wealthy maritime trading ports. The main ports were Syriam (Thanlyin), Dala, and Martaban. The kingdom exported commodities such as rice and jewels. At Pegu, overseas trade was in the hands of eight brokers appointed by the king. Their fee was two percent. Their honesty and businesslike methods won the esteem of European merchants. The wealth was seen at the capital. Contemporary European travelers would "never tire of describing Pegu—the long moat full of crocodiles, the walls, the watch towers, the gorgeous palace, the great processions with elephants and palanquins and grandees in shining robes, the shrines filled with images of massy gold and gems, the unending hosts of armed men, and the apparition of the great king himself." The king appointed officials to supervise merchant shipping and sent out ships to undertake commercial voyages.
Әскери
Байнаунг "таңғажайып" әскери жеңістердің арқасында Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең ірі империяны құрды. Оның табысы "әскери қабілеті жоғары Toungoo дәстүріне", португалдық оттық қаруларға, шетелдік жалдамалы әскерлерге және үлкен әскер күштеріне байланысты болды. Біріншіден, ол Аваның бұрынғы вассалы болған Тоунгуоның өнімдерінің бірі еді, онда ол жас кезінде сарайда бала күнінен бастап әскери білім алды. Жергілікті жаяу әскер мен пілдер де қару қолдана бастады, кейбір 16-шы ғасырдың соңындағы науқандарда әскердің 20–33 пайызы осылай жарақтандырылды. Оның толық тақ аты – "Тири Три Бава Надитра Павара Пандита Тхудхамма Яза Маха Дипади". Оның үлкен ұлы және мұрагері Нанда патшалық тақты еш қиындықсыз иеленді. Бірақ Байнаунг әскери жаулап алулар арқылы құрған және әскери күш пен вассал билеушілермен жеке қарым-қатынас арқылы сақталған империя, көп ұзамай құлдырады. Алғашқы жарық 1582 жылдың қыркүйек айында алыс солтүстікте, Санда мен Тхангтут қытайлық Шань мемлекеттері көтеріліс жасаған кезде пайда болды. Көтеріліс 1583 жылдың наурыз айында басылды. Одан да ауыр жарықтар одан кейін болды. 1583 жылдың қазанында Ава (Жоғарғы Бирма) көтеріліске шықты, ал көтеріліс 1584 жылдың 24 сәуірінде басылды. Сиам 1584 жылдың 3 мамырында көтерілді. Нанда өзінің билігінің қалған бөлігін Сиам және басқа да бұрынғы вассалдармен күреске жұмсады және 1599 жылға қарай бүкіл империяны жоғалтты.
Bayinnaung built the largest empire in Southeast Asia on the back of "breathtaking" military conquests. His success has been attributed to a "more martial Toungoo tradition", Portuguese firearms, foreign mercenaries, and larger forces. First, he was a product of Toungoo, a rebellion prone former vassal of Ava, where he as a young man at the palace received a military style education since childhood. Indigenous infantry and elephant units also began using guns, with 20–33% of the troops so equipped on some late 16th century campaigns. His full reign name at death was "Thiri Tri Bawa Naditra Pawara Pandita Thudhamma Yaza Maha Dipadi." His eldest son and heir apparent Nanda took over the throne without incident. But the empire, which Bayinnaung had built on military conquests and maintained by both military power and personal relationships with the vassal rulers, was to crumble soon after. The first crack appeared in the far north in September 1582 when the Chinese Shan states of Sanda and Thaungthut revolted. The rebellion was put down in March 1583. Much more serious cracks followed. Ava (Upper Burma) revolted in October 1583, and the rebellion was put down on 24 April 1584. Siam revolted on 3 May 1584. Nanda would spend the rest of his reign fighting Siam and other former vassals and would lose the entire empire in the process by 1599.
Отбасы
Патшаның үш басты ханымы және 50-ден астам кіші ханымы болған. Барлығы ол 97 бала қалдырды. Төмендегі тізімде белгілі патшайымдар мен олардың ұрпақтары келтірілген.
The king had three principal queens consort and over 50 other junior queens. In all, he left 97 children. The following is a list of notable queens and their issue. Queen Rank Issue Atula Thiri Maha Yaza Dewi (အတုလသီရိ မဟာရာဇဒေဝီ) Chief Queen Inwa Mibaya, Queen consort of Ava (r. 1555–84) Nanda, King of Burma (r. 1581–99) Sanda Dewi (စန္ဒာဒေဝီ) Senior Queen (r. 1553–68) Chief queen (r. 1568–81) Min Khin Saw, Queen consort of Toungoo (r. 1584–1609) Yaza Dewi (ရာဇဒေဝီ) Senior Queen Nawrahta Minsaw, King of Lan Na (r. 1579–1607/08) Yaza Datu Kalaya, Crown Princess of Burma (1586–93) Thiri Thudhamma Yaza, Viceroy of Martaban (r. 1581–1584) Khin Pyezon (ခင်ပြည့်စုံ) Junior queen Shin Ubote, Governor of Nyaungyan (r. 1573–81) Nyaungyan, King of Burma (r. 1599–1605)
A notable queen of Bayinnaung in Thai history is Suphankanlaya, daughter of King Maha Thammarachathirat of Siam.
Патшайым дәрежесі Ұрпақтары
The king had three principal queens consort and over 50 other junior queens. In all, he left 97 children. The following is a list of notable queens and their issue. Queen Rank Issue Atula Thiri Maha Yaza Dewi (အတုလသီရိ မဟာရာဇဒေဝီ) Chief Queen Inwa Mibaya, Queen consort of Ava (r. 1555–84) Nanda, King of Burma (r. 1581–99) Sanda Dewi (စန္ဒာဒေဝီ) Senior Queen (r. 1553–68) Chief queen (r. 1568–81) Min Khin Saw, Queen consort of Toungoo (r. 1584–1609) Yaza Dewi (ရာဇဒေဝီ) Senior Queen Nawrahta Minsaw, King of Lan Na (r. 1579–1607/08) Yaza Datu Kalaya, Crown Princess of Burma (1586–93) Thiri Thudhamma Yaza, Viceroy of Martaban (r. 1581–1584) Khin Pyezon (ခင်ပြည့်စုံ) Junior queen Shin Ubote, Governor of Nyaungyan (r. 1573–81) Nyaungyan, King of Burma (r. 1599–1605)
A notable queen of Bayinnaung in Thai history is Suphankanlaya, daughter of King Maha Thammarachathirat of Siam.
Атула Тири Маха Яза Дэви (အတုလသီရိ မဟာရာဇဒေဝီ) Басты патшайым Инва Мибая, Ава патшайымы (1555–84 ж. билеген)
Нанда, Бірма патшасы (1581–99 ж. билеген)
Санда Дэви (စန္ဒာဒေဝီ) Аға патшайым (1553–68 ж. билеген)
Басты патшайым (1568–81 ж. билеген)
Мин Кхин Сау, Тунгу патшайымы (1584–1609 ж. билеген)
Яза Дэви (ရာဇဒေဝီ) Аға патшайым
Наврахта Минсау, Лан На патшасы (1579–1607/08 ж. билеген)
Яза Дату Калая, Бірма ханшайымы (1586–93 ж.)
Тири Тудхамма Яза, Мартабан вице-королі (1581–1584 ж. билеген)
Кхин Пьезон (ခင်ပြည့်စုံ) Кіші патшайым
Шин Уботе, Ньяунгьян губернаторы (1573–81 ж. билеген)
Ньяунгьян, Бірма патшасы (1599–1605 ж. билеген)
The king had three principal queens consort and over 50 other junior queens. In all, he left 97 children. The following is a list of notable queens and their issue. Queen Rank Issue Atula Thiri Maha Yaza Dewi (အတုလသီရိ မဟာရာဇဒေဝီ) Chief Queen Inwa Mibaya, Queen consort of Ava (r. 1555–84) Nanda, King of Burma (r. 1581–99) Sanda Dewi (စန္ဒာဒေဝီ) Senior Queen (r. 1553–68) Chief queen (r. 1568–81) Min Khin Saw, Queen consort of Toungoo (r. 1584–1609) Yaza Dewi (ရာဇဒေဝီ) Senior Queen Nawrahta Minsaw, King of Lan Na (r. 1579–1607/08) Yaza Datu Kalaya, Crown Princess of Burma (1586–93) Thiri Thudhamma Yaza, Viceroy of Martaban (r. 1581–1584) Khin Pyezon (ခင်ပြည့်စုံ) Junior queen Shin Ubote, Governor of Nyaungyan (r. 1573–81) Nyaungyan, King of Burma (r. 1599–1605)
A notable queen of Bayinnaung in Thai history is Suphankanlaya, daughter of King Maha Thammarachathirat of Siam.
Таи тарихында Байиннаунгтың танымал патшайымы – Сиам патшасы Маха Таммарачатираттың қызы Суфанканлая.
The king had three principal queens consort and over 50 other junior queens. In all, he left 97 children. The following is a list of notable queens and their issue. Queen Rank Issue Atula Thiri Maha Yaza Dewi (အတုလသီရိ မဟာရာဇဒေဝီ) Chief Queen Inwa Mibaya, Queen consort of Ava (r. 1555–84) Nanda, King of Burma (r. 1581–99) Sanda Dewi (စန္ဒာဒေဝီ) Senior Queen (r. 1553–68) Chief queen (r. 1568–81) Min Khin Saw, Queen consort of Toungoo (r. 1584–1609) Yaza Dewi (ရာဇဒေဝီ) Senior Queen Nawrahta Minsaw, King of Lan Na (r. 1579–1607/08) Yaza Datu Kalaya, Crown Princess of Burma (1586–93) Thiri Thudhamma Yaza, Viceroy of Martaban (r. 1581–1584) Khin Pyezon (ခင်ပြည့်စုံ) Junior queen Shin Ubote, Governor of Nyaungyan (r. 1573–81) Nyaungyan, King of Burma (r. 1599–1605)
A notable queen of Bayinnaung in Thai history is Suphankanlaya, daughter of King Maha Thammarachathirat of Siam.
Мұра
Байнаунг, бірінші және үшінші Мьянма империясын құрған Анаврахта мен Алангпаямен қатар, ең ұлы үш мьянма патшасының бірі саналады. Патша Мьянма ғана емес, Таиланд пен Лаоста да әскери жеңістерімен еске алынады. Оның билеуі «Бірмадағы адам күшінің ең зор жарылысы» деп аталды. Мьянмада бұл әскери патша қазіргі мьянма генералдарының сүйікті патшасы саналады. Тхант Мьинт Удың сөзінше, генералдар көбінесе өздерін «сол жаулармен және сол жерлерде, сол қалың ормандардан өте, қалаларды өртеуге немесе ауыл тұрғындарын жұмылдыруға дайындалып жатқан әскерлерімен бірге күресіп жатыр» деп есептейді. «Өткен жақын, салыстыруға болады, қазіргі іс-қимылды ақтаудың жолы. Оның мүсіндерінің себебі – ұлтты күшпен біріктірудің қиындығы тарихқа ғана жата қоймайды». Таиландта ол Чоте Праэпанның (โชติ แพร่พันธุ์) 1931 жылғы «Он бағыттың жеңімпазы» (ผู้ชนะสิบทิศ) романынан белгілі болған «Он бағыттың жеңімпазы» (พระเจ้าชนะสิบทิศ) ретінде танымал. Ол тай тарихындағы мьянма патшаларының теріс бейнесінен қашып құтылған. Сиамға географиялық орталықтанған империяның негізін қалаушы ретінде тай халқына жақсы таныс және әлі де құрметпен қарастырылады. Лаоста патша Сеттхатхират империяға қарсылық көрсеткені үшін мақтан тұтады. Ол империя құрумен танымал болғанымен, ең маңызды мұрасы – Шан мемлекеттерін біріктіруі, ол 13-шы ғасырдың соңынан бері Жоғарғы Бирмаға Шан шабуылдарының қаупін жойды. Оның Шан саясаты, кейінгі Тунгу патшаларымен күшейтілді, мұрагерлік саофалардың билігін азайтты және төбедегі әдет-ғұрыптарды жазық жерлердегі нормалармен үйлестірді. Бұл саясат 1885 жылы британдықтардың билігіне дейін барлық мьянма патшалары қолданды.
Bayinnaung is considered one of the three greatest Burmese kings, alongside Anawrahta and Alaungpaya, the founders of the First and Third Burmese Empires, respectively. The king is mostly remembered for his military conquests, not just in Myanmar but also in Thailand and Laos. His reign has been called "the greatest explosion of human energy ever seen in Burma." In Myanmar, the soldier king is considered the favorite king of the present day Burmese generals. According to Thant Myint U, the generals often see themselves "as fighting the same enemies and in the same places their soldiers slugging their way through the same thick jungle, preparing to torch a town or press gang villagers. The past closer, more comparable, a way to justify present action. His statues are there because the ordeal of welding a nation together by force is not just history." In Thailand, he is well known as the "Conqueror of the Ten Directions" (พระเจ้าชนะสิบทิศ), from the 1931 novel Phu Chana Sip Thit (ผู้ชนะสิบทิศ, "Conqueror of the Ten Directions") by Chote Praepan (โชติ แพร่พันธุ์). He has thus far escaped the increasingly negative portrayals of Burmese kings in Thai history books. As the founder of an empire geographically centered in Siam, he is well known by the Thai people, and often still treated with respect. In Laos, King Setthathirath is lionized for his pesky resistance to the empire. Though he is best known for empire building, his greatest legacy was his integration of the Shan states, which eliminated the threat of Shan raids into Upper Burma, an overhanging concern to Upper Burma since the late 13th century. His Shan policy, greatly enhanced by later Toungoo kings, reduced the power of hereditary saophas, and brought hill customs in line with low land norms. This policy was followed by Burmese kings right up to the final fall of the kingdom to the British in 1885.
Танымал мәдениетте
Байиннаунг – Xbox Game Studios шығарған 2016 жылғы Age of Empires II HD: Rise of the Rajas видео ойынының басты кейіпкері. 2007 жылғы «Нарсуан патша» фильмінің бірінші бөлімінде Байиннаунг – бірмалық басып алушы және жас ханзада Нарсуанға әкелік қамқор.
Bayinnaung is a main character in the 2016 video game Age of Empires II HD: Rise of the Rajas published by Xbox Game Studios. In Part 1 of the 2007 King Naresuan film series, Bayinnaung is a Burmese conqueror and a father figure for the young prince Naresuan.