Кіріспе
Санскрит тіліндегі үнді драматургі Бхаса – Калидасадан бұрынғы, санскрит тіліндегі ең ерте драматургтердің бірі. Оның өркендеген кезеңі б.з.д. 4 ғасырға дейін жетеді.
Bhāsa is one of the earliest Indian playwrights in Sanskrit, predating Kālidasa. Estimates of his floruit range from the 4th century BCE
Күні
Бхасаның туған күні белгісіз: ол Ашвагхошадан (б.з. I-II ғасырлары) кейін өмір сүрген болуы мүмкін, өйткені оның «Пратижна Яугандхараяна» туындысының бір шумағы Ашвагхошаның «Будда Чарита» шығармасынан алынған болуы ықтимал. Ол, сөзсіз, Калидасадан (б.з. IV-V ғасырлары) бұрын өмір сүрген, өйткені Калидаса оның белгілі бір дәрежедегі ақын екенін білген. Бхасаның тілі Ашвагхошаға қарағанда Калидасаға жақын. Британдық ғалым Ричард Стоунменнің пікірінше, Бхаса ең ерте Маурья дәуірінің соңына жататын болса, б.з.б. I ғасырға дейін де белгілі болған. Стоунмен Бхасаға жатқызылатын он үш пьесаның көбінесе біздің заманымыздың I-II ғасырларына жақын мерзімде жазылғанын айтады. Бхасаның өркендеу кезеңі туралы басқа ғылыми бағалаулар біздің заманымыздың II ғасырының соңынан IV ғасырына дейін ауқымды. Бхасаның туындылары «Натья-шастраның» барлық талаптарын толық орындамайды. Бұл олардың ежелгілігінің куәсі ретінде қарастырылады, өйткені Калидасадан кейінгі ешбір пьеса «Натья-шастраның» ережелерін бұзған жоқ. Бхасаның пьесаларындағы көріністерде, мысалы, «Урубхангам» пьесасындағыдай, сахнада физикалық зорлық-зомбылық белгілері байқалады. «Натья-шастра» мұндай көріністерге қатаң тыйым салады. Дегенмен, осы фактілер ғана хронологияны нақты анықтауға жеткіліксіз. Инду Шехар былай дейді: «Натья-шастраның нақты жазылған мерзімі қандай болмасын, оның VII ғасырға дейін тікелей есімдерін атамауы маңызды», осыдан кейін ол көптеген ақындардың, жазушылардың және теориялық ойшылдардың назарына ілікті.
Пьесаларын ашу
1912 жылы Махамахопадьяя Т. Ганапати Шастри Кудиятам қойылымдарында қолданылған 13 санскрит пьесасын тапты. Алғашқы табылған он толық қолжазба (Свапнавасавадаттам, Пратижнаяугандхараяна, Панчаратра, Чарудатта, Дутагатоткача, Авимарка, Балачарита, Мадхьямавяйога, Карнабхара және Урубханга) және біреуінің үзінділері табылды. Кейіннен ол тағы екеуін тапты: Абишека және Пратиманака. Соңында, ол Дүүтавакьямның толық қолжазбасын тапты, осылай барлығы Бхасаның авторлығына жатқызылған он үш пьеса жиналды. Басқа классикалық пьесалардан өзгеше, олардың ешқайсысында автор аты көрсетілмеген, тек Свапнавасавадатта пьесасында автор туралы мәлімет бар. Осы пьесалардағы жазу стилін және қолданылған әдістерді салыстырып, Свапнавасавадаттаның Бхасаның туындысы екенін ескере отырып, барлығы оған жатқызылды. Кейбір ғалымдар Бхасаның барлық пьесаның авторы екенін дауласа да, жылдар өте келе пьесалар көбінесе Бхасаға тиесілі деп есептеледі.
Қазіргі жаңғыру
Бхасаны қазіргі үнді театрында қайта жаңғыртқан алғашқы адам – Ұлттық драма мектебінің ежелгі үнді драмасы профессоры және театр режиссері Шанта Ганди болды. Ол алғаш рет хинди тілінде «Мадхьямавяйога» (1966) («Ортасы») және «Урубханга» («Сынған жамбас») қойылымдарын сахналады. Он жыл өткен соң, оның туындыларына драматург Кавалама Нараян Паниккар мен театр режиссері Ратан Тхиям, манипури биі мен театр дәстүрлерін, сондай-ақ «Тханг Та» дәстүрлі жартылай әскери өнерін пайдаланып, жақындады. Олар 1976 жылы алғаш рет «Карна бхара» («Карнаның салмағы») және кейін «Урубханга» қойылымдарын көрсетті. Ваман Кендре «Мадхьяма Вьяйога» туындысын үш тілде бейімдеді: ағылшын тілінде «О, менің жаным», хинди тілінде «Мохе Пия» және маратхи тілінде «Пия Бавари». Аңызға айналған «Натьяшастра» ғалымы және «Кудиятам» шебері Гуру Мани Мадхава Чакяр «Кудиятам» тарихында алғаш рет «Свапнавасадатта» мен «Панчаратра» хореографиясын жасап, орындауды бастады.