Кіріспе

Аушвицтегі өлтірулер туралы есеп Врба-Ветцлер баяндамасы – «Аушвиц хаттамалары» деп белгілі үш құжаттың бірі, сондай-ақ «Аушвиц баяндамасы» немесе «Аушвиц күнделігі» деп те аталады. Бұл Холокост кезінде Германия басып алған Польшадағы Аушвиц концлагерінің куәгерінің 33 беттік баяндамасы. 1944 жылдың 10 сәуірінде Аушвицтен қашқан екі словак еврейі – Рудольф Врба мен Альфред Ветцлер бұл есепті 25-27 сәуір аралығында Словакияның Жилина қаласында қолмен жазған немесе словак тілінде диктантпен түсірген. Словакиялық еврейлер кеңесінің өкілі Оскар Краснянский есепті теріп, бірден неміс тіліне аударған. Одақтастар 1942 жылдың қарашасынан бастап Аушвицте еврейлердің жаппай қырылып жатқанын білген. 1944 жылдың маусымында есептің бір бөлігі жарияланғаннан кейін, Венгрия регенті Миклош Хорти Венгрия еврейлерін Аушвицке депортациялауды тоқтатуға көндірілді, ол 1944 жылдың мамырынан бері күніне 12 000 адамға дейін жүргізіліп келген еді. Есептің толық ағылшын тіліндегі алғашқы аудармасы 1944 жылдың қарашасында АҚШ Соғыстан қашқандар жөніндегі кеңесі тарапынан жарияланды.

Аушвиц хаттамалары

Врба-Ветцлер баяндамасы кейде Аушвиц хаттамалары деп аталады, бірақ шындығында хаттамалар үш баяндамадан алынған ақпаратты қамтиды, соның ішінде Врба-Ветцлер баяндамасы. "Германияның Аушвиц және Биркенаудағы жойғы лагерлері" деген тақырыпта Брахам, баяндаманы Швейцарияға Берндегі Румыния елшілігінің Флориан Манолиу атты қызметкері алып келгенін, ал оны Женевадағы Сальвадор консулдығының бірінші хатшысы қызметін атқаратын Трансильваниялық еврей бизнесмені Джордж Мантеллоға тапсырғанын жазады. Брахамның сөзіне сәйкес, Мантеллоның арқасында баяндама швейцариялық баспасөзде алғаш рет кеңінен жарияланды. Дэвид Кранцлердің мәліметінше, Мантелло швейцариялық-венгр студенттер лигасынан Врба-Ветцлер және басқа Аушвиц баяндамаларының (Аушвиц хаттамалары) 50 данасын көшіруге көмек сұрады. Студенттер мыңдаған көшірме жасап, оларды басқа студенттер мен депутаттарға таратып берді. Швейцариялық баспасөздің жариялағандарының нәтижесінде 1944 жылдың 4 маусымында, Екінші дүниежүзілік соғыс әлі жалғасып жатқанда, "Нью-Йорк Таймс" газетінде толыққанды мақала жарияланды. BBC World Service 15 маусымда ақпаратты таратты, ал 20 маусымда "Нью-Йорк Таймс" газетінде тағы бір хабарлама жарияланды, онда 7000 еврей "Биркенау және Ошвицимдегі жаман атты неміс концлагерлерінде газ камераларына итерілді" деген 22 жолдық хабарлама келтірілді. 1944 жылдың 19 маусымында Мантеллодан баяндаманың көшірмесін алған Женевадағы еврей агенттігінің Ричард Лихтхайм, Иерусалимдегі еврей агенттігіне "не болғанын және қайда болғанын" білетіндерін хабарлады және Биркенауға келген еврейлердің 90 пайызы өлтіріліп жатқанын мәлімдеді. efn|Кранцлер Иерусалимге жіберілген телеграмманы 1944 жылдың 26 маусымында деп көрсетеді және Лихтхайм телеграммада Будапешттен күн сайын 12 000 еврей депортацияланып жатқаны туралы айтқанын жазады. Бауэрдің сөзіне сәйкес, Мартилотти келесі күні Швейцарияға сапар шешетінін айтқан. 25 маусымда Папа Пий Хортиге "көптеген бақытсыз адамдарды одан әрі қайғы мен азаптан құтқару үшін бар күшімен әрекет етуін" сұрап, ашық телеграмма жіберді. Басқа да әлемдік көшбасшылар оның үлгісін ұстанды. "Нью-Йорк Таймс" газетінің Женевадағы тілшісі Дэниел Бригам 3 шілдеде "Тергеу нацистік өлім лагерлерін растады" деген мақала жариялады, ал 6 шілдеде "Екі өлім лагері - қорқынышты орындар; швейцариялықтардың баяндауы бойынша, еврейлерді жаппай өлтіруге арналған неміс мекемелері" деген мақала жарияланды.

Депортация тоқтатылды

Аушвиц II Биркенау 2012 жылы. 26 маусымда Женевадағы еврей агенттігінің өкілі Ричард Лихтхайм Англияға телеграмма жіберіп, одақтастарды Венгрия үкіметінің мүшелерін өлтірулерге жеке жауапты деп тануға шақырды. Бұл телеграмма Венгрия үкіметі тарапынан ұсталды және премьер-министр Доме Стойжайға көрсетілді, ол оны Хортиге жеткізді. Хорти 7 шілдеде депортацияларды тоқтатуға бұйрық берді, және олар екі күннен кейін тоқтатылды. Гитлер Венгриядағы нацистік өкілі Эдмунд Визенмайерге Хортиге ашулы хабар жеткізуді тапсырды. Хорти Гитлердің қаулыларына қарсы тұрды, нәтижесінде Будапешттегі 200 000–260 000 еврей уақытша депортациядан құтылды, бірақ 1944 жылдың 15 қазанындағы төңкеріс арқылы нацистік идеологияны қолдайтын Жебелі крест партиясы билікке келгеннен кейін депортациялар қайта басталды. Алайда, Будапешттегі швед, швейцариялық, испан және португал елшіліктерінің, сондай-ақ папалық нунций Анджело Роттаның дипломатиялық араласуының арқасында 1945 жылдың қаңтарында Будапештке Қызыл Армия келгенге дейін ондаған мың адам құтқарылды. Швейцариялық дипломат Карл Латц, Моше Крауштің (сол кезде Будапешттегі еврей агенттігінің Палестина кеңсесінің директоры) және сионистік жастар ұйымының көмегімен ондаған мың еврейді құтқарды (Яд Вашем мұражайының мәліметінше, шамамен 50 000 адам). Рауль Валленберг және швед делегациясының басқа өкілдері де ондаған мың еврейді құтқарды (кейбір деректер бойынша, 70 000-нан 100 000-ға дейін). Күтілгендей, құтқарылған еврейлердің саны туралы әртүрлі бағалаулар бар.

Пайдаланылған әдебиеттер

Бауэр, Йехуда (1994). Сатуға арналған яһудилер ме? Нацистердің еврейлермен келіссөздері 1933–1945 ж. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы. (2002). Холокостты қайта қарастыру. Йель университетінің баспасы. Брам, Рэндольф Л. (2000). Геноцид саясаты: Венгриядағы Холокост. Уэйн штатының университетінің баспасы; алғаш рет 1981 жылы екі томдық болып жарық көрді. (2011). «Венгрия: Холокост тарихындағы даулы тарау», Рэндольф Л. Брам және Уильям ван ден Хьювел (ред.). Аушвиц есебі және Венгриядағы Холокост. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы. Конвей, Джон (2002). «Врба-Ветцлер есебінің Аушвиц-Биркенауға қатысты маңызы», Врба, Рудольф. Мен Аушвицтен қашып шықтым. Баррикада кітаптары. (1997). «Аушвиц туралы алғашқы есеп», Толеранттылық мұражайы, Саймон Визенталь орталығы, 1-том, 7-тарау. Дворк, Дебора және Ван Пелт, Роберт Ян (2002). Холокост: Тарих. W. W. Norton & Company. Флеминг, Майкл (2014a). «Аушвиц туралы одақтастардың білуі: «Жасырындылық» туралы айтылған сөздерге қарсы келу», *Холокост және геноцид зерттеулері*, 28 (1), 1 сәуір, 31–57. Флеминг, Майкл (2014b). Аушвиц, одақтастар және Холокосттың цензурасы. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. Гилберт, Мартин (1989). «Аушвицті бомбалау мәселесі», Майкл Роберт Маррус (ред.). Нацистік Холокост: Холокосттың аяқталуы. 9-бөлім. Walter de Gruyter. Хилберг, Рауль (2003). Еуропалық яһудилердің қырылуы. Йель университетінің баспасы; алғаш рет 1961 жылы жарық көрді. Карни, Мирослав (1998). «Врба мен Ветцлер есебі», Беренбаум және Гутман, сілтеме келтірілген еңбек. Клейн, Джордж (2011). «Холокостқа бетпе-бет кездесу: Көзімен көргеннің әңгімесі», Брам және ван ден Хьювел, сілтеме келтірілген еңбек. Кранцлер, Дэвид (2000). Аушвицке пойыз тоқтатушы адам: Джордж Мантелло, Сальвадор және Швейцарияның тамаша сәті. Сиракуза университетінің баспасы. Левай, Женё (1987). Айхман Венгрияда: Құжаттар. Howard Fertig. Файер, Майкл (2000). Католик шіркеуі және Холокост, 1930–1965, Блумингтон: Индиана университетінің баспасы. Пресак, Жан Клод (1989). Аушвиц: Газ камераларының техникасы және жұмыс істеуі. The Beate Klarsfeld Foundation. Риз, Лоренс (2006). Аушвиц: Жаңа тарих. PublicAffairs. Свьебоцкий, Генрих (ред.) (1997). Лондон хабардар болды. Аушвицтен қашып шыққандардың есебі. Аушвиц-Биркенау мемлекеттік мұражайы. Сзабо, Золтан Тибори (2011). «Аушвиц есебі: Оларды кім және қашан алды?», Рэндольф Л. Брам және Уильям ван ден Хьювел. Аушвиц және Венгриядағы Холокост туралы есептер. Колумбия университетінің баспасы. Ван Пелт, Роберт Ян (2002). Аушвиц ісі: Ирвинг ісі бойынша дәлелдер. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы. (2011). «Перде екіге бөлінген кезде», Рэндольф Л. Брам және Уильям ван ден Хьювел, сілтеме келтірілген еңбек. Врба, Рудольф (2002). Мен Аушвицтен қашып шықтым. Баррикада кітаптары, 2002. Алғаш рет «Мен кешіре алмаймын» деген атпен Sidgwick and Jackson, Grove Press, 1963 (сондай-ақ «Аушвицтен қашу» деген атпен жарияланды).