Кіріспе
Аушвицтегі өлтірулер туралы есеп Врба-Ветцлер баяндамасы – «Аушвиц хаттамалары» деп белгілі үш құжаттың бірі, сондай-ақ «Аушвиц баяндамасы» немесе «Аушвиц күнделігі» деп те аталады. Бұл Холокост кезінде Германия басып алған Польшадағы Аушвиц концлагерінің куәгерінің 33 беттік баяндамасы. 1944 жылдың 10 сәуірінде Аушвицтен қашқан екі словак еврейі – Рудольф Врба мен Альфред Ветцлер бұл есепті 25-27 сәуір аралығында Словакияның Жилина қаласында қолмен жазған немесе словак тілінде диктантпен түсірген. Словакиялық еврейлер кеңесінің өкілі Оскар Краснянский есепті теріп, бірден неміс тіліне аударған. Одақтастар 1942 жылдың қарашасынан бастап Аушвицте еврейлердің жаппай қырылып жатқанын білген. 1944 жылдың маусымында есептің бір бөлігі жарияланғаннан кейін, Венгрия регенті Миклош Хорти Венгрия еврейлерін Аушвицке депортациялауды тоқтатуға көндірілді, ол 1944 жылдың мамырынан бері күніне 12 000 адамға дейін жүргізіліп келген еді. Есептің толық ағылшын тіліндегі алғашқы аудармасы 1944 жылдың қарашасында АҚШ Соғыстан қашқандар жөніндегі кеңесі тарапынан жарияланды.
The Vrba–Wetzler report is one of three documents that comprise what is known as the Auschwitz Protocols, otherwise known as the Auschwitz Report or the Auschwitz notebook. It is a 33 page eye witness account of the Auschwitz concentration camp in German occupied Poland during the Holocaust. Rudolf Vrba and Alfréd Wetzler, two Slovak Jews who escaped from Auschwitz on 10 April 1944, wrote the report by hand or dictated it, in Slovak, between 25 and 27 April, in Žilina, Slovakia. Oscar Krasniansky of the Slovak Jewish Council typed up the report and simultaneously translated it into German. The Allies had known since November 1942 that Jews were being killed en masse in Auschwitz. > The publication of parts of the report in June 1944 is credited with helping to persuade the Hungarian regent, Miklós Horthy, to halt the deportation of Hungary's Jews to Auschwitz, which had been proceeding at a rate of 12,000 a day since May 1944. The first full English translation of the report was published in November 1944 by the United States War Refugee Board.
Аушвиц хаттамалары
Врба-Ветцлер баяндамасы кейде Аушвиц хаттамалары деп аталады, бірақ шындығында хаттамалар үш баяндамадан алынған ақпаратты қамтиды, соның ішінде Врба-Ветцлер баяндамасы. "Германияның Аушвиц және Биркенаудағы жойғы лагерлері" деген тақырыпта Брахам, баяндаманы Швейцарияға Берндегі Румыния елшілігінің Флориан Манолиу атты қызметкері алып келгенін, ал оны Женевадағы Сальвадор консулдығының бірінші хатшысы қызметін атқаратын Трансильваниялық еврей бизнесмені Джордж Мантеллоға тапсырғанын жазады. Брахамның сөзіне сәйкес, Мантеллоның арқасында баяндама швейцариялық баспасөзде алғаш рет кеңінен жарияланды. Дэвид Кранцлердің мәліметінше, Мантелло швейцариялық-венгр студенттер лигасынан Врба-Ветцлер және басқа Аушвиц баяндамаларының (Аушвиц хаттамалары) 50 данасын көшіруге көмек сұрады. Студенттер мыңдаған көшірме жасап, оларды басқа студенттер мен депутаттарға таратып берді. Швейцариялық баспасөздің жариялағандарының нәтижесінде 1944 жылдың 4 маусымында, Екінші дүниежүзілік соғыс әлі жалғасып жатқанда, "Нью-Йорк Таймс" газетінде толыққанды мақала жарияланды. BBC World Service 15 маусымда ақпаратты таратты, ал 20 маусымда "Нью-Йорк Таймс" газетінде тағы бір хабарлама жарияланды, онда 7000 еврей "Биркенау және Ошвицимдегі жаман атты неміс концлагерлерінде газ камераларына итерілді" деген 22 жолдық хабарлама келтірілді. 1944 жылдың 19 маусымында Мантеллодан баяндаманың көшірмесін алған Женевадағы еврей агенттігінің Ричард Лихтхайм, Иерусалимдегі еврей агенттігіне "не болғанын және қайда болғанын" білетіндерін хабарлады және Биркенауға келген еврейлердің 90 пайызы өлтіріліп жатқанын мәлімдеді. efn|Кранцлер Иерусалимге жіберілген телеграмманы 1944 жылдың 26 маусымында деп көрсетеді және Лихтхайм телеграммада Будапешттен күн сайын 12 000 еврей депортацияланып жатқаны туралы айтқанын жазады. Бауэрдің сөзіне сәйкес, Мартилотти келесі күні Швейцарияға сапар шешетінін айтқан. 25 маусымда Папа Пий Хортиге "көптеген бақытсыз адамдарды одан әрі қайғы мен азаптан құтқару үшін бар күшімен әрекет етуін" сұрап, ашық телеграмма жіберді. Басқа да әлемдік көшбасшылар оның үлгісін ұстанды. "Нью-Йорк Таймс" газетінің Женевадағы тілшісі Дэниел Бригам 3 шілдеде "Тергеу нацистік өлім лагерлерін растады" деген мақала жариялады, ал 6 шілдеде "Екі өлім лагері - қорқынышты орындар; швейцариялықтардың баяндауы бойынша, еврейлерді жаппай өлтіруге арналған неміс мекемелері" деген мақала жарияланды.
Braham writes that the report was taken to Switzerland by Florian Manoliu of the Romanian Legation in Bern, and given to George Mantello, a Jewish businessman from Transylvania who was working as the first secretary of the El Salvador consulate in Geneva. It was thanks to Mantello, according to Braham, that the report received, in the Swiss press, its first wide coverage. According to David Kranzler, Mantello asked for the help of the Swiss Hungarian Students' League to make around 50 mimeographed copies of the Vrba–Wetzler and other Auschwitz reports (the Auschwitz Protocols), which by 23 June he had distributed to the Swiss government and Jewish groups. The students went on to make thousands of other copies, which were passed to other students and MPs. As a result of the Swiss press coverage, details were published in The New York Times on 4 June 1944 while World War II was still in progress,. Details were disseminated by the BBC World Service on 15 June, with a second report in The New York Times on 20 June, which carried a 22 line story that 7,000 Jews had been "dragged to gas chambers in the notorious German concentration camps at Birkenau and Oświęcim [Auschwitz]". On 19 June 1944, Richard Lichtheim of the Jewish Agency in Geneva, who had received a copy of the report from Mantello, wrote to the Jewish Agency in Jerusalem to say that they knew "what has happened and where it has happened", and reported the Vrba–Wetzler figure that 90 percent of Jews arriving at Birkenau were being killed. efn|Kranzler places the cable to Jerusalem on 26 June 1944, and writes that Lichtheim referred in the cable to 12,000 Jews being deported daily from Budapest. According to Bauer, Martilotti said he was travelling to Switzerland the next day. On 25 June Pope Pius sent a public cable to Horthy, asking that he "do everything in [his] power to save as many unfortunate people from further pain and sorrow". Other world leaders followed suit. Daniel Brigham, New York Times correspondent in Geneva, published a longer story on 3 July, "Inquiry Confirms Nazi Death Camps", and on 6 July a second, "Two Death Camps Places of Horror; German Establishments for Mass Killings of Jews Described by Swiss".
Депортация тоқтатылды
Аушвиц II Биркенау 2012 жылы. 26 маусымда Женевадағы еврей агенттігінің өкілі Ричард Лихтхайм Англияға телеграмма жіберіп, одақтастарды Венгрия үкіметінің мүшелерін өлтірулерге жеке жауапты деп тануға шақырды. Бұл телеграмма Венгрия үкіметі тарапынан ұсталды және премьер-министр Доме Стойжайға көрсетілді, ол оны Хортиге жеткізді. Хорти 7 шілдеде депортацияларды тоқтатуға бұйрық берді, және олар екі күннен кейін тоқтатылды. Гитлер Венгриядағы нацистік өкілі Эдмунд Визенмайерге Хортиге ашулы хабар жеткізуді тапсырды. Хорти Гитлердің қаулыларына қарсы тұрды, нәтижесінде Будапешттегі 200 000–260 000 еврей уақытша депортациядан құтылды, бірақ 1944 жылдың 15 қазанындағы төңкеріс арқылы нацистік идеологияны қолдайтын Жебелі крест партиясы билікке келгеннен кейін депортациялар қайта басталды. Алайда, Будапешттегі швед, швейцариялық, испан және португал елшіліктерінің, сондай-ақ папалық нунций Анджело Роттаның дипломатиялық араласуының арқасында 1945 жылдың қаңтарында Будапештке Қызыл Армия келгенге дейін ондаған мың адам құтқарылды. Швейцариялық дипломат Карл Латц, Моше Крауштің (сол кезде Будапешттегі еврей агенттігінің Палестина кеңсесінің директоры) және сионистік жастар ұйымының көмегімен ондаған мың еврейді құтқарды (Яд Вашем мұражайының мәліметінше, шамамен 50 000 адам). Рауль Валленберг және швед делегациясының басқа өкілдері де ондаған мың еврейді құтқарды (кейбір деректер бойынша, 70 000-нан 100 000-ға дейін). Күтілгендей, құтқарылған еврейлердің саны туралы әртүрлі бағалаулар бар.
On 26 June, Richard Lichtheim of the Jewish Agency in Geneva sent a telegram to England calling on the Allies to hold members of the Hungarian government personally responsible for the killings. The cable was intercepted by the Hungarian government and shown to Prime Minister Döme Sztójay, who passed it to Horthy. Horthy ordered an end to the deportations on 7 July, and they stopped two days later. Hitler instructed the Nazi representative to Hungary, Edmund Veesenmayer, to relay an angry message to Horthy. Horthy resisted Hitler's threats, and Budapest's 200,000–260,000 Jews were temporarily spared from deportation, until the pro Nazi Arrow Cross Party seized power in Hungary in a coup on 15 October 1944. Henceforth, the deportations resumed, but by then, the diplomatic involvement of the Swedish, Swiss, Spanish, and Portuguese embassies in Budapest, as well as that of the papal nuncio, Angelo Rotta, saved tens of thousands until the arrival of the Red Army in Budapest in January 1945. Swiss diplomat Carl Lutz rescued tens of thousands of Jews (according to the Yad Vashem museum display, in the order of 50,000) with help of Moshe Krausz (then Director of the Jewish Agency’s Palestine Office in Budapest) and the Zionist Youth Underground. Raoul Wallenberg and others in the Swedish delegation also saved tens of thousands of Jews (according to some, between 70,000 and 100,000). As can be expected, there are varying estimates of the number of Jews rescued.
Пайдаланылған әдебиеттер
Бауэр, Йехуда (1994). Сатуға арналған яһудилер ме? Нацистердің еврейлермен келіссөздері 1933–1945 ж. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы. (2002). Холокостты қайта қарастыру. Йель университетінің баспасы. Брам, Рэндольф Л. (2000). Геноцид саясаты: Венгриядағы Холокост. Уэйн штатының университетінің баспасы; алғаш рет 1981 жылы екі томдық болып жарық көрді. (2011). «Венгрия: Холокост тарихындағы даулы тарау», Рэндольф Л. Брам және Уильям ван ден Хьювел (ред.). Аушвиц есебі және Венгриядағы Холокост. Нью-Йорк: Колумбия университетінің баспасы. Конвей, Джон (2002). «Врба-Ветцлер есебінің Аушвиц-Биркенауға қатысты маңызы», Врба, Рудольф. Мен Аушвицтен қашып шықтым. Баррикада кітаптары. (1997). «Аушвиц туралы алғашқы есеп», Толеранттылық мұражайы, Саймон Визенталь орталығы, 1-том, 7-тарау. Дворк, Дебора және Ван Пелт, Роберт Ян (2002). Холокост: Тарих. W. W. Norton & Company. Флеминг, Майкл (2014a). «Аушвиц туралы одақтастардың білуі: «Жасырындылық» туралы айтылған сөздерге қарсы келу», *Холокост және геноцид зерттеулері*, 28 (1), 1 сәуір, 31–57. Флеминг, Майкл (2014b). Аушвиц, одақтастар және Холокосттың цензурасы. Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. Гилберт, Мартин (1989). «Аушвицті бомбалау мәселесі», Майкл Роберт Маррус (ред.). Нацистік Холокост: Холокосттың аяқталуы. 9-бөлім. Walter de Gruyter. Хилберг, Рауль (2003). Еуропалық яһудилердің қырылуы. Йель университетінің баспасы; алғаш рет 1961 жылы жарық көрді. Карни, Мирослав (1998). «Врба мен Ветцлер есебі», Беренбаум және Гутман, сілтеме келтірілген еңбек. Клейн, Джордж (2011). «Холокостқа бетпе-бет кездесу: Көзімен көргеннің әңгімесі», Брам және ван ден Хьювел, сілтеме келтірілген еңбек. Кранцлер, Дэвид (2000). Аушвицке пойыз тоқтатушы адам: Джордж Мантелло, Сальвадор және Швейцарияның тамаша сәті. Сиракуза университетінің баспасы. Левай, Женё (1987). Айхман Венгрияда: Құжаттар. Howard Fertig. Файер, Майкл (2000). Католик шіркеуі және Холокост, 1930–1965, Блумингтон: Индиана университетінің баспасы. Пресак, Жан Клод (1989). Аушвиц: Газ камераларының техникасы және жұмыс істеуі. The Beate Klarsfeld Foundation. Риз, Лоренс (2006). Аушвиц: Жаңа тарих. PublicAffairs. Свьебоцкий, Генрих (ред.) (1997). Лондон хабардар болды. Аушвицтен қашып шыққандардың есебі. Аушвиц-Биркенау мемлекеттік мұражайы. Сзабо, Золтан Тибори (2011). «Аушвиц есебі: Оларды кім және қашан алды?», Рэндольф Л. Брам және Уильям ван ден Хьювел. Аушвиц және Венгриядағы Холокост туралы есептер. Колумбия университетінің баспасы. Ван Пелт, Роберт Ян (2002). Аушвиц ісі: Ирвинг ісі бойынша дәлелдер. Блумингтон: Индиана университетінің баспасы. (2011). «Перде екіге бөлінген кезде», Рэндольф Л. Брам және Уильям ван ден Хьювел, сілтеме келтірілген еңбек. Врба, Рудольф (2002). Мен Аушвицтен қашып шықтым. Баррикада кітаптары, 2002. Алғаш рет «Мен кешіре алмаймын» деген атпен Sidgwick and Jackson, Grove Press, 1963 (сондай-ақ «Аушвицтен қашу» деген атпен жарияланды).