Кіріспе

Балаш (орта парсы: 𐭥𐭥𐭣𐭠𐭧𐭱𐭩) – 484-488 жылдар аралығында Иранның Сасани әулетінің шахшаһы болған. Ол Перроз I-нің інісі және оның соңынан патшалыққа отырған ағасы, Перроз I Хефталиттер әскерімен жеңіліп қаза тапқан болатын.

Атауы

Балаш (بلاش) – орта персиялық Вардахш/Валахштің (жазу жазбалары пахлави: wrdʾḥšy; кейінгі кітап пахлави формалары gwlḥš Гулакш және Гулаш) жаңа парсыша түрі. Атаудың этимологиясы нақты емес, алайда Фердинанд Джасти атаудың ең алғашқы түрі Валагаш, «күш» (varəda) және «сұлу» (gaš немесе geš қазіргі парсы тілінде) сөздерінен құралған деп ұсынады. Оның атының грекше нұсқалары Блас (Βλάσης) және Балас (Βάλας).

Билік

484 жылы Пероз I Балх маңында Хефталиттер әскерінен жеңіліп, қаза тапты. Оның әскері толығымен қырылып, денесі табылған жоқ. Оның төрт ұлы мен бауырлары да көз жұмды. Шығыс аймақтағы Сасанидтердің маңызды қалалары – Хорасан-Нишапур, Герат және Мару Хефталиттердің билігіне көшті. Парфяндық Карен әулетінен, Иранның жеті ұлы әулетінің бірінен шыққан Сухра жылдамдап жаңа әскер жинап, Хефталиттердің одан әрі сәттілікке жете алмайтынын қамтамасыз етті. Пероздың бауыры Балаш Иранның ықпалды тұлғалары, әсіресе Сухра мен Михранид генералы Шапур Михран тарапынан шах сайланды. Таққа отырғаннан кейін Балаш Хефталиттермен бейбітшілік орнатуға тырысты, бірақ бұл Сасанидтерге ауыр салық төлеуге әкеп соқты. Балаш туралы көп мәлімет жоқ, алайда шығыс деректерінде ол жайлы, төзімді және әділ билеуші ретінде айтылады. Ол христиан дініне өте құрметпен қарады, бұл оған христиан авторлары арасында жақсы бедел әкелді, олар оны мейірімді және жомарт монарх деп сипаттады. Дегенмен, Балаш тек биліктегі Сухраның марионеткасы болғандай көрінеді. Пероздың қазасы туралы хабар жеткен соң, Сасанид Армениясының ирандық ақсүйектері, соның ішінде көрнекті Шапур Михран, жаңа билеушіні сайлау үшін Сасанидтердің астанасы Ктесифонға баруға ынта білдірді. Бұл Вахан Мамиконян басқаруымен армян халқына Сасанидтерден тәуелсіздік жариялауға мүмкіндік берді. Иранның әлсіздігін ескере отырып, Балаш көтерілісшілерге қарсы әскер жібермеді, бұл оны армяндармен бейбіт келісімге келуге мәжбүр етті. Бейбіт келісімнің шарттары: Армениядағы барлық от алтарьдары жойылсын және жаңалары салынып жатпасын; Армениядағы христиандардың дін тану еркіндігі болсын және зороастризмге өту тоқтатылсын; зороастризмге өткен адамдарға жер берілмесін; Иран шахы жеке өзі немесе әкімдер мен өкілдер арқылы Арменияны басқарсын. 485 жылы Балаш Вахан Мамиконянды Арменияның марзбаны етіп тағайындады. Бірнеше айдан кейін Пероздың ұлы Зарер бүлік көтерді. Балаш армяндардың көмегімен бүлікті басып, оны тұтқынға алып, өлім жазасын іске асырды. 488 жылы Балаш, ақсүйектер мен дін қызметкерлері арасында беделсіз болғандықтан, төрт жылдық биліктен кейін тақтан алынды. Сухра Балашты тақтан алуда басты рөл атқарды және Пероздың ұлы Кавадты Иранның жаңа шахы етіп тағайындады.