Кіріспе

238–244 жылдары Рим императоры Гордиан III (Марк Антоний Гордиан; 20 қаңтар 225 – ақпан 244) – 238–244 жылдары Рим императоры болды. Ол 13 жасында біртұтас Рим империясының ең жас жалғыз императоры атанды. Гордианның әкесі 238 жылы қайтыс болған Антония Гордиана мен Юний Балб болды. Антония Гордиана – император Гордиан I-нің қызы және император Гордиан II-нің кіші әпкесі. Оның билікке талап етуге дейінгі өмірі туралы көп мәлімет белгілі емес. Гордиан 238 жылы анасының әкесінің есімін қабылдады.

Билікке көтерілу

235 жылы император Александр Север Могунтиякумда (қазіргі Майнц) өлтірілгеннен кейін Максимин Тракс император деп жарияланды. Келесі жылдары Рим Сенатында және Рим халқының көп бөлігінде Максиминге қарсы оппозиция күшейді. 238 жылы Африка провинциясында көтеріліс болды, онда Гордианның әкесі мен ағасы Гордиан I мен II бірлескен императорлар деп жарияланды. Бұл көтерілісті бір ай ішінде Нумидияның губернаторы және Максимин Тракстың адал қолдаушысы Каппеллиан бастырып тастады. Сенат Гордиандарды қолдау арқылы Максиминге деген қарсылығын көрсетіп, Пупиен мен Балбинды бірлескен императорлар етіп сайлады. Бұл сенаторлар халыққа ұнамады, сондықтан Сенат Марк Антоний Гордианды Цезарь шеніне көтеруге шешім қабылдады. Максимин Сенаттың жаңадан сайланған императорларына шабуыл жасауға асықты, бірақ Альпі тауының қысқы жағдайында әскерін жылжыту қиын болды. Аквилеяға жеткенде, жетіспеушілікке тап болып, Максимин қалаға қоршау салды. Төрт аптадан кейін Максиминнің рухы құлаған әскері бүлік көтеріп, II Парфия легионы оны өлтірді. Максиминнің өліміне қарамастан, Пупиен мен Балбиннің жағдайы бастаудан-ақ нашар болды – халықтың наразылығы, әскерилердің көңілі толмауы және 238 жылдың маусымында Римді шарпыған зор өрт оларды күйретуге жеткізді. Келесі айда Пупиен мен Балбин преториандық гвардияның қолынан қаза тауып, Гордиан жалғыз император деп жарияланды.

Билік

Гордианның жасының салдарынан императорлық билік Рим істерін Сенат арқылы басқаратын аристократиялық отбасыларға жүктелді. 240 жылы Африка провинциясында Сабиниан көтеріліс ұйымдастырды, бірақ ол тез жеңіліске ұшырады. 241 жылы Гордиан, жаңа тағайындалған преториан префекті Таймизитейдің қызы Фурия Сабиния Транквиллинаға үйленді. Преториандық гвардияның басшысы және императордың қайын атасы болған Таймизитей, Рим империясының де-факто билеушісіне айналды. Гордианның билік кезеңінде қатты жер сілкіністері болды, олардың күші соншалықты зор болғандықтан, қалалар тұрғындарымен бірге жерге көміліп кетті. Осы жер сілкіністеріне жауап ретінде Гордиан Сивилла кітаптарына жүгінді. III ғасырға қарай, Римнің шекаралары Рейн мен Дунай арғы жағындағы герман тайпаларына қарсы әлсіреп, Евфраттың арғы жағындағы Сасанид империясы шабуылдарын күшейтті. Сасанидтердің Шапур I басқаруымен Месопотамияға жасаған шабуылы кезінде, жас император Рим тарихында соңғы рет Янус ғибадатханасының есіктерін ашып, шығысқа зор әскер жіберді. Сасанидтер Евфраттан кері шегінді және 243 жылы Резена шайқасында жеңіліске ұшырады. Науқан сәтті аяқталды, және армияға қосылған Гордиан жау территориясына шабуыл жоспарлап жатқанда, оның қайын атасы түсініксіз жағдайда қайтыс болды. Таймизитейсіз, науқан және императордың қауіпсіздігі қауіп төңкерілді. Науқанның сәтті аяқталуына байланысты Гордиан жеңіске жеткенін тойлап, Сенат алдында жетістіктерімен мақтанды. Осы сәтте Гай Юлий Приск, және кейіннен оның інісі Марк Юлий Филипп, сондай-ақ Араб Филипп деп танылған жаңа преториан префекттері пайда болды. Содан кейін Гордиан екінші науқанды бастады. 244 жылдың ақпан айында Сасанидтер, Римнің Ктесифонға қарай жылжуын тоқтату үшін қарсылық көрсетті. Гордианның шайқастан кейінгі тағдыры белгісіз. Римдік дереккөздер, әскерлер Филиппті Араб императоры деп жариялаған, ол Шапурмен "ұятты" шарттарда бейбітшілік орнатқан және Гордиан Рим әскерлері батысқа кеткен кезде қайтыс болған деседі. Зонарас Гордианның шайқаста атынан құлап қаза тапқанын айтады. Шапур орнатқан жазуда, қазіргі Фаллужа (Ирак) маңында (Мисихе шайқасы) шайқас болғаны, оның нәтижесінде римдіктер жеңіліске ұшырап, Гордиан III қаза тапқаны, ал Филипп 500 000 динарға бейбітшілік сатып алғаны жазылған. Бір пікір бойынша, Гордиан Зайтада, оның наразы әскерлерінің қолынан қаза тапты, ал Филиптің рөлі белгісіз. Ғалымдар Сасанидтердің нұсқасын "кемшіліктері болғанымен, римдік нұсқадан артық" деп санайды, себебі ол жеңіске жеткен Рим әскерінің неліктен қолайсыз шарттармен бейбітшілік орнатуға мәжбүр болғанын түсіндірмейді. Гордианның денесінің қайда жерленгені де даулы мәселе. Дэвид С. Поттердің сөзіне сәйкес, Филипп қайтыс болған императордың денесін Римге жеткізіп, оны қасиетті ету рәсімін өткізген. Эдуэлл, Доджон және Лью Филипптің Сасанидтерге қарсы науқан сәтсіз аяқталғаннан кейін Гордианды Зайтаға жерлегенін мәлімдейді.