Кіріспе

Сасанидтер Иранының патшалары 293–303 жылдары аралығында. Нәрсех (кейде Нәрсес немесе Нәрсей деп те жазылады) – 293–303 жылдары аралығында Иранның жетінші сасанид патшасы. Шапур I-нің кіші ұлы Нәрсех әкесінің тұсында Сакастан, Хинд және Туранның әкімі болды. Шапур I-нің орнына бір жыл билік етіп қайтыс болған ұлы Хормизд I келді. Шапур I-нің үлкен ұлы Бахрам I, әкесі оны таққа мұрагер деп санамаған, қуатты зороастрий діни қызметкері Картирдің көмегімен таққа отырды. Ол содан кейін Нәрсехпен келісім жасап, Рим мен Сасани империясы арасындағы соғыстың себебі болған маңызды шекаралық Армения провинциясының әкімі болу үшін таққа құқығынан бас тартты. Нәрсех Вазург Шах Арминан (“Арменияның Ұлы патшасы”) атағын алды, бұл атақ сасанидтер дәуірінің басында таққа мұрагерлер қолданған. Дегенмен, Нәрсе Бахрам I-ді узурпатор деп қарады. Бахрам I-нің ұлы Бахрам II-нің билікке келуі ешқандай қиындықсыз өтті. 293 жылы Бахрам II қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Бахрам III-ті Вахнам есімді ақсүйек адам өз еркімен таққа отырғызды. Ақсүйектердің қалғаны Бахрам III-тің патшалығын қолдамады және оның орнына Нәрсехті билік етуге шақырды. Ақырында Бахрам III шахтығынан бас тартты, ал Вахнам өлімге кесілді. Нәрсех – таққа мұрагер хан ретінде келмеген алғашқы сасанид шахы. Оның билікке келуінің жағдайлары Пайкули жазуында егжей-тегжейлі сипатталған, ол өзінің Res Gestae Divi Augusti ретінде және өзінің билігін заңды ету үшін жасаған. Нәрсех патша болғаннан кейін үш жыл өткен соң, сасанилер мен римдіктер арасында қайтадан соғыс басталды. 296 немесе 297 жылы Нәрсех әскері Карре шайқасында Галерий әскерін жеңді. Бірақ келесі жылы Нәрсе Сатала шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады; оның әйелдері, балалары және көптеген ирандық ақсүйектер тұтқынға алынды. Осы арсыз жеңіліс салдарынан Нәрсех римдіктермен жасалған бейбіт келісімді қабылдауға мәжбүр болды, оларға сасанид-рим шекарасындағы бірнеше аймақтарды берді. Нәрсех әкесінің діни төзімділік саясатын қайта жаңғыртқандығымен ерекшеленеді.

Атауы

Нарсех есімінің түбірі ежегі ирандық діни есім *naryasa(n)ha-дан шыққан, ол "адамдардың мақтауы" деген мағынаны білдіреді. Нарсехтің аты Пайкули жазуында және Нақш-ы Рустамда орта парсы тілінде nrshy, парфян тілінде nryshw деп тіркелген. Оның есімінің грек тіліндегі нұсқасы да жазуларда Нарсайес немесе Нарсайос деп көрсетілген. Дегенмен, басқа грек деректерінде оның есімі көбінесе Нарсес деп жазылады. Нарсехтің аты басқа тілдерде де белгілі: Нарсей; сирийлік ܢܪܣܝ Nrsy; نرسي Нарси; армян Нерсех; копт Нарсаф, сондай-ақ Нарсеос.

Ерте өмір және губернаторлық

Нарсех І Шапурдың кенже ұлы болған секілді, ол 228 және 233 жылдар аралығында әкесі Ардашир І билік құрған кезде дүниеге келген. Нарсехтің әкесі Шапур І жазған жазуда ол шығыс Сасани провинциялары – Хин, Сакастан және Туранның губернаторы ретінде көрсетілген. Губернатор болып қызмет еткен кезеңінде, ол империяның шығыс бөлігінің істерінде маңызды рөл атқарғаны айтылады. Шапур І 270 жылы қайтыс болды, оның орнын Хормизд І басты, бірақ оның билігі өлімге байланысты бір жыл ғана созылды. Нарсехтің ағасы Бахрам І, әкесінің таққа мұрагер деп санамағаны, мүмкін анасының қарапайым тегі болғандықтан, қуатты зороастрий діни қызметкері Картирдің көмегімен таққа отырды. Содан кейін ол Нарсехпен келісім жасап, Рим және Сасани империялары арасындағы соғыстың себебі болған маңызды шекаралық Армения провинциясының губернаторы болу үшін таққа құқығынан бас тартты. Нарсех Вазург Шах Арминан (“Арменияның Ұлы Падишасы”) атағын алды, бұл атақ таққа мұрагерге берілетін. Дегенмен, Нарсех Бахрам І-ді әлі де билікті басып алған адам деп қарады. Бахрам І-нің билігі алайда қысқа болды және 274 жылдың қыркүйегінде оның өлімімен аяқталды. Оның ұлы Бахрам II оның орнына шаһ болды, ешқандай қиындықсыз; ол Нарсехтің таққа көтерілуіне кедерлес болу үшін Картирдің көмегін алған болуы мүмкін. Бұл, әрине, Нарсехтің бірнеше рет мұрагерлікке ие болу мүмкіндігінен айырылуына наразылық тудырды.

Көтеріліңіз

293 жылы Баһрам II қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Баһрам III Парста Вахнам бастаған және Мешанның әкімі Адурфарробай қолдаған ақсүйектер тобы тарапынан әрекетсіз жарияланды. Дегенмен, Баһрам III басқа ақсүйектер тарапынан әлсіз билеуші деп есептелді, олар Шапурдың соңғы баласы Нарсеге адал болуға шешім қабылдады, оны күшті көшбасшы деп санады және Иранға даңқ әкеле алады деп үміттенді. Баһрам III билік құрғаннан кейін төрт ай өткен соң, көптеген ирандық ақсүйектердің өтініші бойынша Нарсе Месопотамияға шақырылды. Ол Гармекан провинциясындағы Пайкули жолында олармен кездесті, онда ол бекітілді және, мүмкін, алғаш рет шаһ деп жарияланды. Ақсүйектердің Нарсені жақтауының себептері оның әкім ретіндегі құзыретіне, зороастризм дінінің жақтаушысы және империяның келісім мен гүлденуін қамтамасыз етуші ретіндегі беделіне байланысты болуы мүмкін. Оның ерте Сасанид әулетінен шыққан тегі де әсер еткен болуы мүмкін. Қан төгуді болдырмау үшін Нарсе Баһрам III және Вахнам екеуімен де бейбітшілік орнатуды ұсынды. Екеуі де келіскен сияқты, себебі шайқастар туралы ешқандай мәлімет жоқ. Баһрам III және Вахнамның бейбітшілікке жылдам келісуінің себебі Баһрам III-нің көптеген әскерлерінің дезертирлеуі болуы мүмкін. Баһрам III шаһтықтан бас тартты және, мүмкін, өмірі сақталды, ал Вахнам Нарсе Сасанид астанасы Ктесифонға кірген кезде жазаланды. Нарсе аристократтарды патшалық референдумға қатысуға шақырды, бұл рәсім алғашқы Сасанид шахы Ардашир I заманынан бері қолданылып келді, және Нарсе енді оны өзінің заңды билеуші ретінде аристократияның қолдауын алу үшін пайдаланды, басып алушы емес. Нарсе көпшілік дауыспен шешімді түрде мақұлданды және "Құдайлардың көмегімен, олардың және ата-бабаларымыздың атынан әкеміз бен ата-бабаларымыздың тағына отыруға" кепілдік алды. Нарсені қолдаған ақсүйектердің арасында жетекші рухани тұлға Картир де болды, бұл Пайкули жазуында куәландырылған.

Өмірбаян

Нарсе патшалық таққа отырған кезде Месопотамияның шығыс бөлігі (244 жылдан бастап) және бүкіл Армения (252 жылдан бастап) Иран билігінде болды. Арменияның батыс бөлігі Арсакид князі Тиридат III-ге берілген деген дәстүрлі пікір күмәнді. Тарихшы Урсула Вебердің сөзіне қарағанда, III ғасырда бүкіл Армения Сасанид империясының құрамында қала берген, ал кейін 298/9 жылы Нисибис бейбіт шартынан кейін римдіктерге өткізілгені "күмәндан тыс". Нарсехтің Сапур I-нің экспансионистік саясатын ұстанғаны Пайкули жазуындағы оның мәлімдемесімен үйлеспейді: "Цезарь мен римдіктер бізге ризашылық танытып, бейбітшілік пен достық орнатты (?)". Бірақ, мәлімдемеге қарамастан, екі империя көп ұзамай – 296 жылы қақтығысқа түсті. Римдіктердің пікірінше, Ардашир I және Шапур I-нің агрессивті және экспансионистік саясаты Иранмен қарым-қатынасты шиеленістірді. Дегенмен, римдіктердің шабуылдарының басты себебі, мүмкін, олардың аумақтық шығындары және 240-250 жылдары Месопотамиядағы армян жерлерінде билік пен ықпал аймағының қолайсыз өзгеруі болды.

Соғыс

Император Диоклетианның қол астындағы Галлерий Месопотамияға шабуыл жасады, Нарсех бұл аймақты басып алып, оның ілгерілеуін тоқтатуды үміттенеді. Одан кейін үш шайқас болды, алғашқы екеуі шешілмей қалды. Үшінші шайқас Каллиникте өтті, онда Галлерий толық жеңіліске ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды. Галлерий Евфрат өзенін кешіп, Сириядағы Антиохияға, қайын атасы Диоклетианға барды. Антиохияға келген соң, Диоклетиан Галлерийді Нарсех қолынан келген ұятты жеңілісі үшін айыптады. Кек алуға ант берген Галлерий 297 жылғы қыс бойы дайындық жасап, 25 000 әскермен Арменияға шабуыл жасады. Армениялықтардың қолдауымен Галлерий Сатала шайқасында Нарсехтің лагеріне күтпеген шабуыл жасап, оған ауыр жеңіліс сыйлады, осыдан Нарсех асығыс қашуға мәжбүр болды. Оның әйелі, тұтқындары, қарындастары және көптеген балалары, сондай-ақ оның зор әскери қазынасы қолға түсті. Римдіктер Шығыс Месопотамияны қайта басып алды және Тиридат Арменияның монархы ретінде қайта орнатылды.

Ақша шығару

Нарсехтің атын оның монеталарында дәстүрлі Mazdēsn bay Narsē šāhān šāh Ērān ud Anērān kēčihr az yazdān ("Маздаға табынушы, құдайлық Нарсех, Иран және Иран еместердің патшаларының патшасы, оның келбеті/нұры құдайлардан") деп көрсетілген. Нарсехтің монеталарының иконографиясын үш кезеңге жіктеуге болады. Бірінші және екінші кезеңдерде ол екі түрлі шаш үлгісімен, бірақ пальметті тәж киген күйінде бейнеленген. Үшінші кезеңде ол ламинарлы тәж және басқаша шаш үлгісімен бейнеленген.

Пайкули жазуы

Қазіргі Ирак Курдистанындағы Пайкули жазуы – Бахрам III билігі мен Нарсехтің таққа отыруын баяндайтын жалғыз дереккөз. Шапур I-нің Кааба-и Зартоштағы жазуынан өзгеше, Пайкули жазуы грек тілін пайдаланбаса да, парфян және орта парсы тілдерін қолданады. Дегенмен, бұл парфян тілінің Сасанид әулетінің патшалық жазбаларында соңғы рет қолданылғанын көрсетеді. Осы жазу, Шапур I-нің жазуымен бірге, Сасанид империясының алғашқы ұйымдасқан құрылымының оның алдыңғысы – Парфян империясынан көп ерекшеленбегенін көрсетеді. Парфян монархтары сияқты, Сасанид монархтары да «Шаханшах» («Патшалардың патшасы») атағын қолданды және Адиабен патшасы секілді, басқа кіші патшалардың билеушісі ретінде тақ отырды.

Тау-кен рельефі

Иран патшасы болған кезінде Нарсех Нақш-э-Ростамда, Әхеменид патшалары Дарий Ұлы мен Ксеркс І-нің қабірлері арасында жартасқа рельеф салдырған. Рельефте Нарсех ламелльді тәж киіп, отбасымен бірге бейнеленген. Нарсех патшалық сақинасын әйел тұлғадан алып тұр, ол көбінесе Анахита құдайы деп есептеледі. Дегенмен, кейбір ғалымдар бұл оның патшайымы Шапурдухтак болуы мүмкін деп санайды. Нарсехтің артында тұрған тұлға, әдетте, Сасани әулетінің мұрагерлері киетін жануар басының бейнесі бар шапанына байланысты, ханзада Хормизд болуы мүмкін.

Атаулары

Өмір бойы Нарсехтің бірнеше атағы болғандығы белгілі, олар заманауи жылнамаларда, төрт жазуда (ŠKZ, NVŠ, NPi, ŠṬBn I) және оның монеталарында куәландырылған. Хинд, Сақастан және Туранның әкімі ретінде; ēr mazdēsn Narseh, šāh Hind, Sagestān ud Turestān tā drayā damb ("Ирандық, Маздаға табынушы Нарсех, Хинд(естан) патшасы, Сагестан және Туран теңіз жағалауына дейін"). Арменияның әкімі ретінде: šāh Armenān ("Арменияның патшасы"). Иран патшасы болған кезінде ол өзінің ізашарларының атақтарын қабылдады: ptkly ZNH mzdysn bgy nlsḥy MLKʾn MLKʾ ʾyrʾn W ʾnyrʾn MNW ctry MN yzdʾn, "Бұл – Мазда құдайға табынушы Нәрсехтің бейнесі, Эран мен Анеран патшаларының патшасы, оның ұрпақтары құдайлардан" деген жазуда оның інісі Бахрам I өзгертіп жазған. Нарсех ī Abzūdxwarrah ("Нарсех, оның хуарраһы гүлдейтін") атағын Нарсех Пайкулидегі жиынға келгенде қолдаушыларынан алған болуы мүмкін.