Испания басқыншылығына дейінгі Мексиканың орталық аймағындағы қоғам

Кіріспе

Орталық Мексикада испандықтар басып алуға дейінгі қоғам

Ацтек қоғамы – испандықтардың Ацтек империясын басып алуға дейінгі ғасырларда Орталық Мексиканың ацтектері арасында дамыған, өте күрделі және қабатталған қоғам. Ол Мезоамериканың ірі аймағының мәдени негіздеріне құрылған. Саяси жағынан қоғам тәуелсіз қала-мемлекеттерге – альтепетльдерге ұйымдастырылған, олар кішігірім бөлімдерден (кальпулли) тұрды, олар өз кезегінде әдетте бір немесе бірнеше кеңейтілген туыстық топтардан құралған. Әлеуметтік жағынан қоғам ақсүйектер мен еркін қарапайым халық арасындағы қатаң бөлініске негізделген, олардың екеуі де әлеуметтік мәртебе, жауапкершілік және билік бойынша күрделі иерархияларға бөлінген. Экономикалық жағынан қоғам ауыл шаруашылығына, сондай-ақ үлкен дәрежеде соғыс жүргізуге тәуелді болды. Басқа экономикалық маңызды факторлар – алыс және жергілікті сауда, сонымен қатар сауданың жоғары деңгейде маманданғандығы болды.

Шолу

Ацтек қоғамының тамырлары Мезоамериканың бастауларына дейін жетеді. Олардың тілі, өмір салты және технологиясы көршілес мәдениеттермен байланыс арқылы әсер етті. Алайда, түрлі әсерлерге қарамастан, олар ерекше әлеуметтік топтарды, саяси жүйелерді, дәстүрлерді және бос уақытты өткізу тәсілдерін қалыптастырды.

Мезоамерикалық шығу тегі

Біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығының ортасында нахуан тілдерінің ата-бабасы тілін сөйлейтін тайпалардың алғашқы толқындары Мезоамерикаға оңтүстікке қарай көшіп келді. Олар көшпелі аңшы-жинақшылар болды және бұрыннан-ақ күрделі қоғамдар мен жоғары дамыған технология деңгейімен қоныстанған аймаққа жетті. Тэотиуакан, майя, тотонака және хуастек сияқты классикалық Мезоамерика өркениеттерінің ықпалымен прото-ацтектер отырықшы егіншілерге айналып, көршілес халықтармен бірдей технологиялық деңгейге қол жеткізді. Олар өз тілдерін, көптеген діни жүйелерін және бұрынғы әлеуметтік салтының кейбір элементтерін сақтап қалды. Осының нәтижесінде "ацтек қоғамының" негіздері Мезоамерика қоғамдары мен ацтек дәстүрлерінің синтезі ретінде қалыптасты, бірақ бүгінде қай бөлігінің қайдан шыққанын анықтау қиын. Ацтек қоғамы кеңірек Мезоамерика контекстінен оқшауланбаған еді, шындығында, оның көптеген жақтары құрылымы жағынан айналасындағы қоғамдардағыдай болды.

Ацтектер

Мұнда "ацтек" терминінің анықтамасы Майкл Э. Смиттің анықтамасына сәйкес келеді. Ол "ацтек" терминін Мексиканың орталық аймағында науатль тілінде сөйлейтін барлық халықтарды қамтиды деп анықтайды, бұл "ацтек" терминін тек Теночтитлан тұрғындарымен немесе Ацтектердің үштік одағына қатысушылармен шектейтін анықтамаға қарсы. Бұл анықтама нақты бір ацтек тобының ерекше жағдайларын қарастырғанда қолданылады, сол топты атау үшін оның этнонимі қолданылады, мысалы, Мексика Теночтитлан тұрғындары үшін – мексика, Тлаксакалланнан келгендер үшін – тлаксальтектер және т.с.с.

Әлеуметтік ұйым

Ацтек қоғамындағы ең негізгі әлеуметтік бөлініс – ақсүйектер (науатль тілінде pīpiltin) мен қарапайым халық (науатль тілінде mācehualtin) арасындағы айырмашылық болды. Ақсүйектер қарапайым халыққа берілмейтін көптеген артықшылықтарға ие болды, ең маңыздысы – өз жерлерінде қарапайым халықтан салық алу құқығы. Ал қарапайым халық жерді меншіктенуге, өңдеуге және өз мүлкін басқаруға еркін болды, сонымен бірге өздерінің билеушілері мен кальпулли талап ететін міндеттерді, мысалы, салық төлеу және әскери қызмет атқаруды орындады. Екі әлеуметтік топ арасындағы өту қиын болды, бірақ іс жүзінде екі топ та ішкі иерархиялық құрылымға ие болды және белгілі бір топтың ішінде жоғары деңгейде әлеуметтік мобильдік мүмкін болды. Мысалы, алыс саудамен айналысатын поchteca, қарапайым халыққа жатса да, төменгі ақсүйектерге ұқсас бірқатар артықшылықтарға ие болды.

Калпулли

Калпулли (науатль тілінен алынған, "үлкен үй" деген мағынаны білдіреді) – бірнеше өзара байланысты отбасылық топтардан құралған саяси бірлік болатын. Калпуллидің нақты мәні толыққанды түсініксіз, оны тайпа, қала, аудан, приход немесе ауыл шаруашылығы кооперативі деп әртүрлі сипаттаған. Науатль тілінде калпулли сөзіне қатысты тағы бір сөз – "үйлердің бөлігі" (тлаксилакалли). Калпуллиді жергілікті басшы (кальпуле) басқарды, оның мүшелері көбінесе туыс болды. Ол калпулли мүшелеріне егін салуға жер (кальпуллалли) немесе салық пен адалдық орнына ауыл шаруашылығымен байланысты емес кәсіптерге қол жеткізуді қамтамасыз етті. Калпулли өз калпуллиінің құдайына табыну үшін ғибадатхананы және жас жігіттерді, негізінен, соғыс өнеріне баулитын Тельпочкалли деп аталатын мектепті ұстады. Кейбір ацтек қалаларында калпуллилер белгілі бір мамандықпен айналысты, және мұндай калпуллилер ортағасырлық сауда гильдиясы сияқты жұмыс істеді. Бұл Отомпан, Текскоко және Тлателолько қалаларында болды. Басқа калпуллилер Мезоамериканың басқа аймақтарынан келген көшпенділер тобынан құралды. Теночтитлан қаласында отомистер, микстектер және тлапанектерден тұратын калпуллилер болғанына куәліктер бар.

Алтепель

Алтепетль (науатль тілінен аударғанда "су тауы") – бірнеше кальпуллиден құралған және тлатоани билеген қала-мемлекет. Алтепетль белгілі бір аумақты бақылап, оны қорғап, әскери күшпен кеңейтуге қабілетті бірлік болды. Тлатоани көбінесе ең беделді тегіне ие болғандықтан, ең ықпалды кальпуллидің басшысы еді. Алайда, алтепетль сөзі тек аумақты ғана емес, сонымен қатар оның халқын да білдірді, және Мезоамерикада этникалық бөліністің негізгі өлшемі – тілдік жақындық емес, алтепетльге қатыстылығы болды деп саналады.

Отбасы және ұрпақ

Отбасы мен әулет ацтек қоғамының негізгі бірліктері болды. Әр адамның әулеті әлеуметтік жағдайын анықтады, ал ақсүйектер өз әулеттерін мифтік кезеңге дейін жегізді, себебі олар құдай Кетцалькоатльден тараған деп есептелді. Инабатты әулеттер өз туыстарын билеген династиялар арқылы, әсіресе Толтек мұрасын қорғағандар арқылы іздестірді. Үлкен отбасы да негізгі әлеуметтік бірлік болды және тұрмыс салты отбасылық байланыстармен көбінесе анықталды, өйткені отбасылық топтардың желілері бірге қоныстанып, кальполлилер құрды. Әулет ата және аналық желілер арқылы анықталды, бірақ әкелік желіге басымдық берілді.

Неке

Ацтектердің некеге тұру салты басқа мезоамерикалық өркениеттерге, мысалы, майяларға ұқсас болды. Ацтектер кеш жаста, яғни он тоғыздан кейін және жиырма жасқа дейін үйленді, ал майя мәдениетінде ата-аналардың балалары кішкентай кезінде ұлдары мен қыздары үшін некелерін ұйымдастыруы жиі кездесетін. Ацтектерде некеге тұруды болашақ күйеудің ата-анасы бастайтын. Туыстық байланыстармен кеңескеннен кейін, ата-аналар кәсіби үйлестірушіге (атанза) жүгінетін, ол болашақ күйкенің отбасына ұсыныс жасау үшін баратын. Жас қыздың ата-анасы үйлестірушіге ұсынысты қабылдай ма, қабылдамай ма, соны хабарлайтын. Келіндер некеге тұру алдында таза болуы керек еді, бірақ жас жігіттер мен қыздарға да бойдақ болу ұсынылатын.

Саяси ұйым

Науа халқының тарихи сипаттамасына маманданған Джеймс Локхарт ацтек қоғамын "бір-біріне ұқсастығы мен ортақ қызметі арқылы салыстырмалы түрде бөлек және дербес бөліктерді біріктіру арқылы үлкен тұтастықтарды құруға бейім" деп сипаттады. Бұл түсінік жоғарыдан төмен емес, төменнен жоғарыға қарай салынған әлеуметтік қабаттануды білдіреді. Осы түсінік бойынша, ацтектердің иерархиясы "бір типтегі бірлік – астана – басқа типтегі бағынышты бірліктерді басқарады" сияқты болған жоқ. Тағы бір мысал – Тлакопан, Текскоко және Теночтитлан арасындағы Ацтектердің Үштік Одағы, ол бастапқыда Аскапоцалько альтепетлінің үстемдігін тоқтату үшін құрылған. Ацтектердің Үштік Одағы ақырында саяси гегемонияға қол жеткізіп, Мезоамериканың көп бөлігін бақылауға алды, содан кейін Ацтек империясы ретінде танылды. Жақындағы зерттеулер Ацтек империясы үштік одақты басқарды деген пікірге қарсы шығып, Теночтитланнің барлық уақытта үстем альтепетл болғанын ұсынады.

Экономика

Ацтектердің экономикалық жүйесі сауда мен әскери жаулауға негізделген. Әрбір Альтепетль әдетте ерекше сауда тауарын өндірді, сол себепті саудагерлер мен шеберлердің маңызды топтары болды. Ацтектер бір-бірімен де, басқа халықтармен де тауарлар мен қызметтерге сауда жасағанмен, ауыл шаруашылығы саудасы кеңінен дамымады, нәтижесінде ауыл шаруашылығы еңбеккерлерінің үлкен тобы қалыптасты.

Ауыл шаруашылығы

Жеңіс алдындағы ацтектер егіншілікпен гүлденген империя болған, олар дөңгелек немесе жүк көтеруге жарамды жануарларды пайдаланбаған. Олар негізінен төрт түрлі ауыл шаруашылығы әдісін қолданды: жаңбырға тәуелді егіншілік, террасалық егіншілік, суару және чинампа. Ацтектердің ең ерте және ең қарапайым ауыл шаруашылығы түрі «жаңбырға тәуелді егіншілік» деп аталады. Ацтектер дөңгелек аймақтарда, әсіресе Ацтек империясының таулы аймақтарында террасалық егіншілік жүргізді. Террасалар топырақтың тереңдігін арттырып, топырақ эрозиясын баяулатты. Террасалар тау беткейінің контурына параллель тас қабырғаларды үйіп салу арқылы салынды. Содан кейін топырақ толтырылып, егін салуға жарамды, тегіс жерлер құрылды. Террасалардың үш ерекше түрі болды, олардың әрқайсысы нақты жағдайлар үшін қолданылды: тік беткейлі террасалар (қалың беткейлер үшін), жартылай террасалар (жұмсақ беткейлер үшін, қабырғалары тас емес, магуэй өсімдіктерінен жасалған) және көлденең каналды террасалар. Империяның аңғарларында суару шаруашылығы қолданылды. Бүркіттер суды табиғи көздерден егістікке бұрды. Бұл суармалы егістіктің өнімділігі жаңбырға тәуелді болмағандықтан, тұрақты жиналымға мүмкіндік берді. Суару жүйелері ацтектерден бұрын да болған. Дегенмен, олар бұрынғы суару жүйелерінен ұзын және күрделі жүйелер салды. Олар тіпті Куаутитлан өзенінің үлкен бөлігін басқа бағытқа бұрып, кең аумақтарды суаруды қамтамасыз етті. Каналдар желісі өте күрделі және ұқыпты жасалған. Ксочимилко көлінің батпақты аймақтарында ацтектер ерекше егін өсіру әдісін – чинампаны қолданды. Чинампалар, судың үстіндегі көтерілген жерлер, көлдің түбінен алынған лайдың және өсімдік қалдықтарының/басқа өсімдіктердің қабаттарынан жасалған. Бұл «көтерілген жатақтар» ені 2-4 метр, ал ұзындығы 20-40 метр болатын. Олар су бетінен шамамен 1 метрге көтерілді және шаруалар каноэмен олардың арасында жүре алатындай тар каналдармен бөлінді. Чинампалар өте құнарлы жерлер еді және жылына орташа есеппен жеті дүркін өнім берді. Оларға егін егу үшін шаруалар бірінші кезекте тұқымдарды себуге және өсіруге арналған «тұқымдық жатақтарды» немесе қамыстан тоқылған салаларды жасады. Тұқымдар өніп шыққаннан кейін, оларды чинампаларға қайта отырғызды. Бұл өсімдік өсу уақытын едәуір қысқартты. Ацтек шаруаларын жалпы жұмысшылар мен мамандарға бөлуге болады. Жалпы жұмысшылар құлдар, қара жұмысшылар немесе шаруалар болуы мүмкін, ал мамандар ең жақсы тұқымдарды таңдау және егін алмастыру сияқты мәселелерге жауапты болды. Ацтектер бұл аймақта өсетін Meleagris gallopavo түрінің жабайы түйеқұсын үйреткені үшін мақталады.

The pre conquest Aztecs were an empire that prospered agriculturally, and they did so without the wheel or domestic beasts of burden. They primarily practiced four methods of agriculture: rainfall cultivation, terrace agriculture, irrigation, and Chinampa. The earliest, and most basic, form of agriculture implemented by the Aztecs is known as " rainfall cultivation." The Aztecs implemented terrace agriculture in hilly areas, typically in the highlands of the Aztec Empire. Terracing allowed for an increased soil depth and impeded soil erosion. Terraces were built by piling a wall of stones parallel to the contour of the hillside. Dirt was then filled in, creating viable, flat farmland. There were three distinct types of terrace, each used for specific circumstances: hillslope contour terraces (steeper slopes), semi terraces (gentle slopes, walls were made with Maguey plants rather than stones), and cross channel terraces. In the valleys of the empire, irrigation farming was used. Dams diverted water from natural springs to the fields. This allowed for more regular harvests because the prosperity of an irrigated field was not dependent upon the rain. Irrigation systems had been in place long before the Aztecs. However, they built canal systems that were longer and more elaborate than any previous irrigation systems. They even managed to divert a large portion of the Cuauhtitlan River to provide irrigation to large areas. The network of canals was very complex and intricate. In the swampy regions along Lake Xochimilco, the Aztecs implemented a unique method of crop cultivation, chinampas. Chinampas, areas of raised land in a body of water, were created from alternating layers of mud from the bottom of the lake and plant matter/other vegetation. These "raised beds" were between 2 and 4 meters wide, and 20 to 40 meters long. They rose approximately 1 meter above the surface of the water, and were separated by narrow canals, which allowed farmers to move between them by canoe. The chinampas were extremely fertile pieces of land, and yielded, on average, seven crops annually. In order to plant on them, farmers first created "seedbeds", or reed rafts, where they planted seeds and
allowed them to germinate. Once they had germinated, they were re planted on the chinampas. This cut the growing time down considerably. Aztec farmers could be divided into general laborers and specialists. General laborers could be slaves, menial workers, or farm hands, while specialists were responsible for things like choosing the most successful seeds and crop rotations. The Aztecs are credited with domestication of the subspecies of wild turkey, Meleagris gallopavo, which is native to this region.

Соғыс жүргізу

Ацтектердің қарулы күштері көбінесе қарапайым халықтан тұратын, негізгі әскери дайындықтан өткен көптеген адамдардан құралды, оларды ақсүйектерге жататын, кәсіби жауынгерлердің аз саны нығайтатын. Кәсіби жауынгерлер жауынгерлік бірлестіктерге біріктіріліп, көбінесе өз жетістіктеріне қарай дәрежеленді. Ацтек мемлекетінің негізгі мақсаты – кеңею, үстемдік орнату және басқа қала-мемлекеттерден құлық алу болғандықтан, соғыс ацтектердің саясатында, экономикасында және дініндегі маңызды қозғаушы күшке айналды.

Сауда және коммерция

Ацтектердің құлдырауынан бұрын, ацтек халқы табысты сауда нарығының арқасында тұрақты экономикаға ие болды. Көптеген қалалардың орталығында орналасқан базарлар жақсы ұйымдастырылған және тауарлары алуан түрлі болды, осыны испан конкистадоры өздері келген кезде атап өткен. Тлакуило деп аталатын аймақтық саудагерлер тұрмыстық заттар мен азық-түлік, соның ішінде алтын, күміс және басқа да құнды тастар, мата мен мақта, жануар терілері, егін және жабайы аңдар, ағаш өңдеу бұйымдарымен сауда-саттық жасайтын. Ацтек халқының сауда нарығы тек коммерция үшін ғана емес, сонымен қатар әлеуметтену үшін де маңызды болды, себебі базарлар адамдарға өз аймақтарында ақпарат алмасуға мүмкіндік берді. Осы типтегі сауда нарығы негізінен жергілікті өндірілген тауарлар үшін қолданылды, себебі тауар алмасу үшін нарыққа көп сапар қаға алмады. Тауар тасымалдау үшін тиімді жануарлар болмағандықтан, жергілікті базарлар ацтек коммерциясының маңызды бөлігі болды. Дегенмен, ацтек ақсүйектері өз тауарларының көп бөлігін көршілес таулы аймақтардан, империяның алыс жерлерінен және империядан тыс жерлерден алатын, демек, алыс қашықтықтағы сауда ұйымына қажеттілік туды. Алыс қашықтықтағы сауданы похтека деп аталатын саудагерлер жүргізді, олар жүйедегі өздерінің орнымен анықталды. Бұл кәсіби саудагерлер ацтек қоғамында жоғары мәртебеге ие болды, ақсүйектер классынан төмен. Похтекалар ақсүйектердің байлықтарын көрсету үшін қолданылатын материалдарды ұсынуға жауапты болды. Бұл материалдар көбінесе шетелден алынды. Похтеканың табыстылығының арқасында көптеген саудагерлер ақсүйектер классы сияқты бай болды, бірақ бұл байлықты жұртшылықтан жасыруға міндетті болды. Похтекалар империяның 12 орнында, яғни жоғары лауазымды шенеуніктердің орналасқан жерлерінде қызмет ететін дамыған топ болды. Похтеканың ең жоғары лауазымды шенеуніктері – похтека тлаток болды. Похтека-тлаток – похтеканың ең үлкендері, енді саяхаттамайтын, бірақ әкімшілер ретінде жұмыс істейтін, жас похтекаларды бақылап және базарды басқаратын. Похтекалардың екінші тобы – құл саудагерлері, тлатоани деп аталатын. Бұл адамдар көбінесе саудагерлердің ең байлары деп есептелді, себебі олар құрбандыққа шалынатын құлдарды ұстауға басты рөл атқарды. Алыс қашықтықтағы саудагерлердің үшінші тобы – тенкунененке, олар жеке сауда жасау арқылы билеушілер үшін жұмыс істеді. Соңғы топты құраған саудагерлер тобы – табиғи остомека деп аталатын саудагерлер-шпиондар. Табиғи остомекалар сирек кездесетін тауарларды іздеп жүргенде, өздерін жасыруға мәжбүр болды. Табиғи остомекалар базарларда ақпарат жинау және осы ақпаратты похтеканың жоғары деңгейлеріне жеткізу үшін де пайдаланылды. Ацтек империясындағы барлық сауда-саттықты офицерлер бақылап, базарларда күзет жүргізіп, саудагерлер сатып алушыларды алдауына жол бермейтін. Нарықтардың көптігіне және үлкен қалаларда 20 000-ға жуық адам тұрғанына байланысты ұйымдастыру өте маңызды болды, ал ацтектер империя заңдарын орындаудың сәттілігі арқасында табысты нарық құра алды.

Prior to the fall of the Aztec, the Aztec people had a stable economy driven by a successful trade market. The markets, which were located in the center of many communities, were well organized and diverse in goods, as noted by the Spanish conquistadors upon their arrival. The regional merchants, known as tlacuilo, would barter utilitarian items and food, which included gold, silver, and other precious stones, cloth and cotton, animal skins, both agriculture and wild game, and woodwork. The trade market of the Aztec people was not only important to commerce, but also to the socialization, as the markets provided a place for the people to exchange information within their regions. This type of trade market was used primarily for locally produced goods, as there was not much traveling needed to exchange goods at the market. With no domestic animals as an effective way to transport goods, the local markets were an essential part of Aztec commerce. However, the Aztec nobility obtained much of their merchandise from neighboring highland basins, distant places within the empire, and from land beyond the empire therefore creating the need for a long distance trade organization. The long distance trade was carried out by merchants called pochteca, who were defined by their positions within the system. These professional merchants occupied a high status in Aztec society, below the noble class. The pochteca were responsible for providing the materials that the noble class used to display their wealth. These materials were often obtained from foreign sources. Due to the success of the pochteca, many of the merchants became as wealthy as the noble class, but were obligated to hide this wealth from the public. The pochteca were an advanced group who reported to 12 locations throughout the Empire, where the high officials were located. The highest officials of the pochteca were the pochteca tlatoque. The pochteca tlatoque were the elder of the pochteca, and were no longer travelers, but rather acted as administrators, overseeing young pochteca and administering the marketplace. The second group of pochteca was the slave traders, known as the tlatoani. These people were often referred to as the richest of merchants, as they played a central role in capturing the slaves used for sacrificial victims. The third group of long distance traders was the tencunenenque, who worked for the rulers by carrying out personal trade. A group of trader spies, known as the natural oztomeca, made up the last group of pochteca. The natural oztomeca were forced to disguise themselves as they traveled, as they sought after rare goods. The natural oztomeca were also used for gathering information at the markets and reporting the information to the higher levels of pochteca. All trade throughout the Aztec Empire was regulated by officers who patrolled the markets to ensure that the buyers were not being cheated by the merchants. Because markets were so numerous, in large cities reaching upwards of 20,000 people, the organization was crucial, and the Aztecs were able to create a successful market due to the success of enforcing the laws of the empire.

Білім

Мексикалықтар, Ацтек империясын құрған және үстемдік еткен топ, әлемдегі бірінші халықтардың бірі болды, олар жынысына, дәрежесіне немесе әлеуметтік жағдайына қарамастан, барлық балаларға міндетті білім беруді енгізді. Он төрт жасқа дейін балалардың тәрбиесі ата-аналарының қолында болды, бірақ олардың кальпулли билігімен қадағаланды. Олар өздерінің жетістіктерін тексеру үшін жергілікті храмдарға барып тұратын. Осы білімнің бір бөлігі ацтектердің идеалдарын бейнелейтін «хуэуэтлатолли» («Ескілердің сөздері») деп аталатын нақыл сөздер жинағын үйренуді қамтыды. Онда кез келген жағдайға арналған сөздер, бала туғанда айтылатын сәлемдемелер және қайтыс болғанда айтылатын қоштасу сөздері жазылған. Әкелер қыздарына сыпайы, таза болуға, бірақ макияж жағудан аулақ болуға кеңес берді, өйткені олар ахуанилерге ұқсап кетеді. Аналар қыздарын күйеулерін қолдауға шақырды, тіпті олар қарапайым шаруалар болса да. Ұлдарға кішіпейілділікке, мойынсұнуға және еңбекқор болуға үйретті. Олардың тілінен қарағанда, «хуэуэтлатолли» көптеген ғасырлар бойы дамыған сияқты, ацтектерге дейінгі және басқа науа мәдениеттерінен алынған. Балалар 15 жасқа дейін үйде оқытылды, бірақ барлық ацтек балалары, ұлдар мен қыздар, 10 мен 20 жас аралығында біраз уақыт мектепке баруы күтілді. 15 жасында ұл-қыздар мектепке баратын. Мектептер екі түрі болды: практикалық және әскери білім беретін «тельпочкалли» және жазу, астрономия, мемлекеттік басқару, теология және басқа да салалардағы жоғары білім беретін «кальмекак». Бұл екі мекеме науа халқына ортақ сияқты, сондықтан кейбір сарапшылар олардың ацтек мәдениетінен бұрынғы екенін болжайды. «Тельпочкалли» немесе «Жастар үйі» тарихты, дінді, әскери күресу өнерін және қолөнерді (мысалы, ауыл шаруашылығы немесе қолөнер) оқытты. «Тельпочкалли» студенттерінің кейбіреулері әскерге шақырылды, бірақ көпшілігі үйлеріне оралды. «Кальмекакқа» көбінесе пиллилердің ұлдары қатысты, ол көшбасшыларды (тлаток), діни қызметкерлерді, ғалымдарды/мұғалімдерді (тлатимини), емшілерді (тизиттл) және кодекс суретшілерін (тлакуилос) даярлауға бағытталған. Олар рәсімдерді, ежелгі және қазіргі заманғы тарихты, жазуды, күнтізбелерді, геометрияның кейбір элементтерін, әндерді (поэзияны) және «тельпочкаллидегідей» әскери өнерді зерттеді. Әр кальпулли белгілі бір қолөнерге маманданған, бұл қаланың табысының маңызды бөлігі болды. Қолөнерге үйрету жоғары бағаланды. Дәрігерлердің (тизиттл) бірнеше мамандықтары болды. Кейбіреулері дәрілік өсімдіктерді тексеруге және жіктеуге ғана оқытылды, ал басқалары арнайы орындарда (тлапалли) сатылатын дәрі-дәрмектерді дайындауға оқытылды. Жүзден астам препарат белгілі, оның ішінде дезодоранттар, иіссіз аяқтарға арналған дәрілер, тіс пастасы және т.б. Сондай-ақ хирургия, ас қорыту аурулары, тіс және мұрын, тері аурулары және т.б. салаларында маманданған тизиттлдер де болды. Ацтек мұғалімдері (tlamatimine) қатаң білім беру режимін ұсынды – таңертеңгі суық ванналар, ауыр жұмыс, дене жазасы, магуэй тікендерімен қан кету және төзімділік сынақтары – стоикалық халықты қалыптастыру мақсатында. «Кальмекак» пиллилердің ұл-қыздарына ғана арналған ба екені туралы қайшылықты ақпарат бар; кейбір деректер бойынша олар қайда оқуды таңдауға құқылы болған. Қарапайым халық «тельпочкаллиді» артық көруі мүмкін, өйткені жауынгер өзінің әскери қабілеттері арқылы тез алға жылжуы мүмкін еді; діни қызметкер немесе тлакуило болу төменгі жағдайдан тез көтерілудің жолы емес еді. Қыздар үй шаруасына және бала тәрбиесіне оқытылды. Оларды оқып-жазуға үйреткен жоқ. Олардың кейбіреулері акушерлік білім алып, емші ретінде толыққанды даярлықтан өтті; оларды тизиттл деп те атады. Әйел тизиттлдер әйелдерді олардың бүкіл репродуктивті өмірінде емдейтін. Олар жас әйелдерге кеңес беріп, жүктіліктің екінші айынан бастап, кез келген қиындықтарды байқап отыратын. Олар эмбриотомияға жүгінді, яғни ұрықтың емес, әйелдің өмірін сақтап қалуды жөн көрді. Осыған байланысты олардың temiuxiuliztli деп аталатын еңбегі кейде «акушерлік» деп аударылады (Мексикада медицина, Discovery-ден бұрын. Доктор Мануэль Вальдес, 1992). Барлық әйелдер «құдайдың істеріне» қатысуға оқытылды; әйелдердің діни рәсімдерді басқаратын суреттері бар, бірақ әйел діни қызметкерлерге қатысты ешқандай мәлімет жоқ. Таланттылар үшін тағы екі мүмкіндік болды. Кейбіреулері ән-күй мен би үйіне, ал басқалары доп ойынына таңдалды. Екі мамандықтың да мәртебесі жоғары болды.

The Mexica, the founders and dominant group of the Aztec Empire, were one of the first people in the world to have mandatory education for nearly all children, regardless of gender, rank, or station. Until the age of fourteen, the education of children was in the hands of their parents, but supervised by the authorities of their calpulli. Periodically they attended their local temples, to test their progress. Part of this education involved learning a collection of sayings, called huehuetlatolli ("The sayings of the old"), that embodied the Aztecs' ideals. It included speeches and sayings for every occasion, the words to salute the birth of children, and to say farewell at death. Fathers admonished their daughters to be respectful and very clean, but not to use makeup, because they would look like ahuianis. Mothers admonished their daughters to support their husbands, even if they turned out to be humble peasants. Boys were admonished to be humble, obedient and hard workers. Judging by their language, most of the huehuetlatolli who what is that seemed to have evolved over several centuries, predating the Aztecs and most likely adopted from other Nahua cultures. Children were taught at home until about 15 years of age, but all Aztec children, boys and girls, were expected to attend school for some time when they were between 10 and 20 years old. Boys and girls went to school at age 15. There were two types of schools: the telpochcalli, for practical and military studies, and the calmecac, for advanced learning in writing, astronomy, statesmanship, theology, and other areas. The two institutions seem to be common to the Nahua people, leading some experts to suggest that they are older than the Aztec culture. The telpochcalli or House of the Young, taught history, religion, military fighting arts, and a trade or craft (such as agriculture or handicrafts). Some of the telpochcalli students were chosen for the army, but most of them returned to their homes. The calmecac, attended mostly by the sons of pillis, was focused on turning out leaders (tlatoque), priests, scholars/teachers (tlatimini), healers (tizitl) and codex painters (tlacuilos). They studied rituals, ancient and contemporary history, literacy, calendrics, some elements of geometry, songs (poetry), and, as at the telpochcalli, military arts. Each calpulli specialized in some handicrafts, and this was an important part of the income of the city. The teaching of handicraft was highly valued. The healers (tizitl) had several specialities. Some were trained to just inspect and classify medicinal plants, others were trained in the preparation of medicines that were sold in special places (tlapalli). More than a hundred preparations are known, including deodorants, remedies for smelly feet, dentifric paste etc. Also there were tizitl specialized in surgery, digestive diseases, teeth and nose, skin diseases, etc. Aztec teachers (tlamatimine) propounded a spartan regime of education – cold baths in the morning, hard work, physical punishment, bleeding with maguey thorns and endurance tests – with the purpose of forming a stoical people. There is contradictory information about whether calmecac was reserved for the sons and daughters of the pillis; some accounts said they could choose where to study. It is possible that the common people preferred the telpochcalli, because a warrior could advance more readily by his military abilities; becoming a priest or a tlacuilo was not a way to rise rapidly from a low station. Girls were educated in the crafts of home and child raising. They were not taught to read or write. Some of them were educated as midwives and received the full training of a healer; they were also called tizitl. Female tizitl would treat women throughout their reproductive life. They would admonish young wives, and after the second month of pregnancy, they began to watch for any problems. They preferred to save the woman's life over that of a fetus, resorting to embryotomy. Because of this, their work, called temiuxiuliztli, has sometimes been translated as "obstetrics" (Medicine in Mexico, before the Discovery. Dr. Manuel Valdez 1992). All women were taught to be involved "in the things of god"; there are paintings of women presiding over religious ceremonies, but there are no references to female priests. There were also two other opportunities for those few who had talent. Some were chosen for the house of song and dance, and others were chosen for the ball game. Both occupations had high status.

Демалыс

Ацтек қоғамында демалыс түрлі формада келеді. Улмализтли, доп ойыны, байырғы қоғамның маңызды бөлігі болды және оның ритуалдық ерекшеліктері болған. Алайда, би әртүрлі мақсаттарда қолданылуы мүмкін еді, мысалы, ойын-сауық, дін немесе саясат үшін.

Билеу

Ацтек қоғамында би көңіл көтеру, діни және құрбандық мақсаттарда немесе саяси тұрғыда қолданылуы мүмкін. Көңіл көтеру үшін би ғибадатханада, храмда немесе ақсүйектерге арналған жекелеген орындарда орындалатын. Мұндай қойылымдарға әндер, аспаптық музыка және кейде комедиялық шақырулар кіретін. Мезоамерикалық монша, испан тілінде темазкаль деп аталады, бұл сөз "темаз" ("бу") және "калли" ("үй") деген сөздердің қосындысынан туған "темазкалли" сөзінен шыққан. Ол көбінесе кішкентай күмбез пішіндес бөлмеден тұрады, сыртында "тешиктле" (teʃict͜ɬe) деп аталатын оттық болады, ол бөлменің вулканилық тастардан тұрған қабырғасының бір бөлігін қыздырады; қабырға қызғаннан кейін оған су құйылып бу пайда етеді, бұл әрекет "тласас" деп аталады. Бу бөлменің жоғарғы жағында жиналғанда, жауапты адам моншаланушыларға буды бағыттау үшін бұтақ қолданады, олар жерге жатып жатады, содан кейін оларға массаж жасайды, ал моншаланушылар шағын, жалпақ өзен тасымен денелерін сүртіп, соңында жауапты адам сабынды сумен және жуу үшін қолданылатын шөптермен толтырылған шелектерді әкеледі. Бұл моншаның да ритуалдық маңызы бар және ол Тоси қасиетті әйел құдайымен байланысты; сонымен қатар, суға емдік шөптер қосылғанда, ол емдік әсерге де ие. Ол Мексикада әлі де қолданылып келеді.

Тарихи деректер

Ацтек қоғамы туралы ақпарат көзі негізінен испан тілінде жазылған, испан жаулап алуынан кейінгі бірінші ғасырдағы құжаттар болып табылады. Олардың ішінде Бернардино де Сахагун құрастырған Колумбияға дейінгі ацтек қоғамының 12 томдық этнографиялық сипаттамасы – Флоренция кодексі, Диего Дюранның жылнамасы, сондай-ақ Эрнан Кортес және Берналь Диас дель Кастильо сияқты алғашқы конкистадорлардың баяндамалары маңызды. Соңғы онжылдықтарда Колумбияға дейінгі ацтек өркениетін археологиялық зерттеулер ацтек қоғамы туралы маңызды мәліметтерді ашты, бұл әсіресе әлеуметтік құрылымдар мен сауда туралы тереңірек түсінуге мүмкіндік берді.