Кіріспе
Моральдық универсализм (моральдық объективизм деп те аталады) – этиканың белгілі бір жүйесі немесе әмбебап этика барлық адамдарға, яғни “бірдей жағдайдағы барлық адамдарға” қатысты деген мета этикалық позиция. Талмудқа сәйкес, бұл Құдайдың “Нұхтың ұлдарына” – яғни, барлық адамзатқа арналған міндетті әмбебап моральдық заңдар жиынтығы ретінде берген императивтер жиынтығы. Нұхтың жеті заңы жалған құдайларға табынуға, Құдайды қарғысқа алуға, кісі өлтіруге, зина жасауға, малмен жыныстық қатынасқа түсуге, ұрлық жасауға, тірі малдан жыртылған ет жеуге тыйым салады, сондай-ақ әділет соттарын құру міндеттемесін де қамтиды. Яһуди ғалымдары Нұхтың жеті заңының аясындағы әмбебап мораль ұғымын кеңейтіп, Талмуд пен Тосефтада көрсетілген жеті заңнан өзге де бірнеше заңдар қосты, ал кейбір ғалымдар тіпті 30 заңнан тұратын тізім жасады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларациясы моральдық универсализмге ұқсас сипаттамалар мен атрибуттарды қабылдаған болып есептелуі мүмкін. Декларацияны әзірлеу комитеті халықаралық адам құқықтарын жариялауда “әмбебап” көзқарас ұстануға тырысты немесе кем дегенде соған ұмтылды. Декларацияның адам құқықтарын қорғаудың халықаралық жүйесінің маңызды құжаты ретінде әлемдік мойындылығына қарамастан, кейбір адамдардың арасында Жалпы декларацияның белгілі бір маңызды көзқарастарды толыққанды бейнелемейтініне сенім болғандықтан, Исламдағы адам құқықтары жөніндегі Каир декларациясы және Бангкок декларациясы сияқты бірнеше қосымша декларациялар пайда болды.
Moral universalism (also called moral objectivism) is the meta ethical position that some system of ethics, or a universal ethic, applies universally, that is, for "all similarly situated individuals", a set of imperatives which, according to the Talmud, were given by God as a binding set of universal moral laws for the "sons of Noah" – that is, all of humanity. The Seven Laws of Noah include prohibitions against worshipping idols, cursing God, murder, adultery, bestiality, sexual immorality, theft, eating flesh torn from a living animal, as well as the obligation to establish courts of justice. The Jewish sages expanded the concept of universal morality within the Seven Laws of Noah and added several other laws beyond the seven listed in the Talmud and Tosefta, with some of the sages going so far as to make a list of 30 laws. The United Nations' Universal Declaration of Human Rights can be read as assuming characteristics and attributes akin to moral universalism. The drafting committee of the Universal Declaration did assume, or at least aspired to, a "universal" approach to articulating international human rights. Although the Declaration has undeniably come to be accepted throughout the world as a cornerstone of the international system for the protection of human rights, a belief among some that the Universal Declaration does not adequately reflect certain important worldviews has given rise to more than one supplementary declaration, such as the Cairo Declaration on Human Rights in Islam and the Bangkok Declaration.
Жалпыға ортақ моральды анықтау
"Мораль метафизикасының негіздері" (1785 ж.) еңбегінде Иммануил Кант барлық саналы адамдарды байланыстыратын моральдың жоғарғы қағидасын табуға тырысады. Сол сияқты, құдайлық бұйрық теориясы да Құдайдың пәрмендерінің абсолюттік моральдық сипаты арқылы универсализмнің бір түрін ұсынады. Ол моральдың Құдайдың пәрмендерін орындаумен толықтай сәйкес деген идеяға негізделген. Әртүрлі діндерде әртүрлі сенімдер мен мінез-құлықты қолдайтын құдайлар болуы мүмкін, бірақ құдайлық бұйрық теориясы қоғамның моральдық нормаларын белгілейтін кез келген құдайлық фигураны қамтиды. Платонның "Евтифрон дилеммасы" осы философияның қайшылықтарын көрсету үшін жазылған әңгіме.
Қазіргі заманғы зерттеулер мен өлшеулер
Экономикада эксперименттік және сауалнама деректерін пайдалана отырып, моральдық универсализмді зерттейтін жұмыс бар, оны жақында Гарвард экономисі Бен Энке жаңартты. Бұл зерттеулер негізінен универсалистік қағидалармен байланысты факторларды сипаттауға және саяси қағидалардың немесе поляризацияның моральдық бастауларын зерттеуге бағытталған. Бұл күш-жігерді әлеуметтік психолог Джонатан Хайдттың еңбектері және оның Моральдық негіздер теориясы шабыттандырған деп айтуға болады. Джонатан Хайдт пен оның әріптестері жасаған Моральдық негіздер теориясы, адамдардың мәдениеттер ішінде жазылатын "интуитивті этиканы" немесе моральдық нормаларды қарастырады. Адамның мінез-құлқы бес негізге бейім: қамқорлық/зияндану, әділдік/алдау, адалдық/сату, билік/мойынсұну және қасиеттілік/бұзу. Хайдт бұл моральдық қағидалардың мәдениаралық екенін және олармен үйлесімділік туғаннан бастап қалыптасатынын айтады. Маңыздысы, Моральдық негіздер теориясы әр мәдениеттің бірдей моральдық қағидалары бар екенін мәлімдемейді, керісінше, әрқайсысы өзінің қабылданатын мінез-құлықтарының жиынтығын дамытқан және жоғарыда аталған салаларда белгілі бір ортақ белгілер байқалады.
Универсализм және саясат
Универсализм мен саясатты өлшеу көбінесе саяси бөліністерді олардың қолдаушыларының моральдық бастауларымен түсіндіруге бағытталған. Enke және авторлар бірнеше зерттеулер жариялаған, оның ішінде олардың негізгі зерттемесінде универсализмдегі әртүрліліктің сол және оң жақтың мемлекеттік шығыстардың әртүрлі түрлерін бірдей қолдауы мен қарсылығын сипаттамалық тұрғыдан түсіндіретінін анықтады. Олар сол және оң жақ арасындағы қайта бөлу сияқты мәселелердегі айырмашылықты олардың саясатындағы универсализмнің деңгейі мен сапасы арқылы түсіндіруге болатынын көрсетіп отыр (мысалы, АҚШ ардагерлеріне қайта бөлу, шетелдік көмек арқылы қайта бөлуге қарағанда моральдық жағынан адал болуы). Олар саяси солшылдарды көбінесе универсалистікке бейім деп тапты. Хайдт та өзінің (кеңейтілген) Моральдық негіздер теориясын қазіргі АҚШ саясатына қалай қолдануға болатыны туралы жазған. Сонымен қатар, саясатта барлық азаматтарға тең табыс беру идеясы да ұсынылды.
Универсализмнің анықтауыштары
Энке және оның авторлары сондай-ақ универсализмнің байқалатын нәрселермен байланысты екенін анықтады: егдеулер, ерлер, байлар, ауыл тұрғындары және діндарлар моральдық универсализмді аз көрсетеді. Сонымен қатар, универсалистер аз ақша сыйлайды, бірақ көбірек жаһандық алушыларға. Мінез-құлқы жағынан универсалистердің достары аз, олармен аз уақыт өткізеді және көбірек жалғыздық сезінеді. Бұл зерттеулер елдер мен мәдениеттердегі универсализмнің таралуын салыстыруға да мүмкіндік береді. Ірі, елдер аралық сауалнамалық зерттеу көрсеткендей, әлеуметтік-экономикалық жағдайлар универсализм деңгейін анықтайды, демократиялық тәжірибе оған үлкен көмек көрсетеді. Оксфорд университетінің антропологтары 2019 жылы 60 түрлі мәдениет пен олардың принциптерін зерттеген зерттеу жариялады. Бұл зерттеу әр мәдениеттің этнографиялық мазмұнын қарастыру арқылы жүргізілді. Алдын ала жеті негізгі принцип анықталды және олардың әрқайсысының оң немесе теріс моральдық мәні бар-жоғын анықтау үшін тарихи жазбалар талданды. Нәтижесінде, бұл жеті мінез-құлықтың 99,9% жағдайда "адамгершілік" деп есептелгені анықталды: туысқанға көмектесу, топқа көмектесу, жақсылыққа жақсылықпен жауап беру, батыл болу, жоғары тұрғандарды құрметтеу, ресурстарды бөлісу және мүлікті құрметтеу. Бұл қағидалар зерттелген барлық мәдениеттерде кездесті, тек бір қарсы мысал табылды: "мүлікті құрметтеу" құндылығының "батыл болу" құндылығымен қақтығысқа түскен жағдайы.