Госпич қырғыны: 1991 жылғы азаматтарды жаппай өлтіру

Кіріспе

1991 жылы Госпичте азаматтық тұрғындарды жаппай өлтіру

Госпич қырғыны – Хорватияның Госпич қаласында 1991 жылдың қазан айының соңғы екі аптасында Хорватия Тәуелсіздік соғысы кезінде 100–120, негізінен серб азаматтарын жаппай өлтіру. Құрбандардың көп бөлігі Госпич және жақын орналасқан Карлобаг қаласында тұтқындалған этникалық сербтер еді. Олардың көпшілігі 16–17 қазанда тұтқындалды. Тұтқындардың бір бөлігі Перушич казармасына жеткізіліп, қала маңындағы Липова Главицада атылды, ал қалғандары Госпичтің Пазариште ауданында өлімге ұшырады. Бұл өлтірулерді Лика дағдарыстық штабының хатшысы Тихомир Орешкович және Хорватия Ұлттық гвардиясының 118-ші жаяу әскер бригадасының командирі, подполковник Мирко Норак бұйырды. Оқиға 1997 жылы жария болды, сол кезде "Күзгі жаңбыр" жартылай әскери тобының бір мүшесі "Feral Tribune" газетіне берген сұхбатында Госпичте азаматтарды өлтіруге қатысқандары туралы айтты. Ресми тергеу 2000 жылға дейін басталған жоқ, содан кейін Хорватияның үш бұрынғы барлау және әскери полиция офицері Бұрынғы Югославия бойынша Халықаралық қылмыстық трибуналына бұл өлтірулер туралы хабарлады. Орешкович пен Норакты қоса алғанда бес адам 2001 жылы тұтқындалып, сотқа тартылды. 2004 жылы Орешкович, Норак және Стьепан Грандич қылмыс жасағаны үшін сәтірлік танылып, сәйкесінше 14, 12 және 10 жылға бас бостандығынан айырылды.

Өмірбаян

1990 жылдың тамызында Хорватияда, негізінен серб халқы тұратын аймақтарда, оның ішінде Ликаның бір бөлігінде, Госпич қаласының жанында көтеріліс болды, онда сербтер де көптеп өмір сүрді. Бұл аймақтар кейіннен Крайина деп аталды, ал Хорватия үкіметі Сербиямен бірігу ниетін білдіргеннен кейін оны бүлік деп жариялады. 1991 жылдың наурызында қақтығыс Хорватияның Тәуелсіздік соғысына ұласты. 1991 жылдың маусымында Хорватия Югославияның тарауымен бірге тәуелсіздігін жариялады. Одан кейін үш айлық тыйым салынды, сосын шешім 8 қазан күні күшіне енді. Югослав халық армиясы (ЮНА) Крайинаны көбірек қолдағандықтан және Хорватия полициясы жағдаймен күресе алмағандықтан, 1991 жылдың мамырында Хорватия Ұлттық гвардиясы (ZNG) құрылды. Хорватия әскерін дамытуға БҰҰ-ның қыркүйек айында енгізген қару-жарақ эмбаргосы кедергі келтірді, ал Хорватиядағы әскери қақтығыс күшейе берді – 26 тамызда Вуковар шайқасы басталды. Тамыз айының соңында Ликада да, оның ішінде Госпичте де жағдай ушықты, қаланың бақылауы үшін қыркүйектің көп бөлігінде шайқастар жүрді. Госпич хорват күштерінің бақылауында болғанымен, шайқастан кейін серб артиллериясымен бомбалау жалғасты. Соққан соғыс қалаға ауыр зардап келтірді және халықтың көп бөлігі қашып кетті, содан кейін шамамен 3000 тұрғын ғана қалды. Соғысқа дейін Госпичтің халқы 8000 адамды құрады, оның ішінде 3000 серб болды. Бұрын қалада тұрған көптеген сербтер қашып кетті, бірақ Хорватия билігі теледидар мен радио арқылы оларды қайта оралуға шақырды. Азаматтар қыркүйек айының соңында орала бастағанда, Госпич полициясының бастығы Иван Дасович, қауіпсіздік мақсатында, оралып келген сербтердің тізімін жасауды ұсынды. Лика дағдарыс штабының (krizni stožer) төрағасы Анте Каричтің сөзіне сүйенсек, Дасович оралып келген сербтердің бесінші колонна болуынан және қаланың қорғанысына зиян келтіруінен қорқыпты. Карич бұл қадамға қарсы болған, бірақ тізім 10 қазанда жасалды. 16 қазанда жақын орналасқан Карлобагқа қайтып келген сербтердің де ұқсас тізімі дайындалды. Госпич полициясы Лика дағдарыс штабының бақылауына, сол кездегі Ішкі істер министрі Иван Векичтің бұйрығымен, сондай-ақ ЗНГ-ның 118-ші жаяу әскер бригадасы мен Госпичте орналасқан әскери полицияға бағынды. Бұған қоса, Томислав Мерчеп басқаратын, "Күзгі жаңбырлар" деп аталған жартылай әскери еріктілер тобы қыркүйек айында Госпичке жіберілді; бұл бөлімше ресми түрде Ішкі істер министрлігіне бағынышты болды.

In August 1990, an insurrection took place in Croatia centred in predominantly Serb populated areas, including parts of Lika, near the city of Gospić, which also had a significant ethnic Serb population. The areas were subsequently named SAO Krajina and, after declaring its intention to integrate with Serbia, the Government of Croatia declared it to be a rebellion. By March 1991, the conflict escalated into the Croatian War of Independence. In June 1991, Croatia declared its independence as Yugoslavia disintegrated. A three month moratorium followed, after which the decision came into effect on 8 October. As the Yugoslav People's Army (JNA) increasingly supported SAO Krajina and the Croatian Police was unable to cope with the situation, the Croatian National Guard (ZNG) was formed in May 1991. The development of the military of Croatia was hampered by a UN arms embargo introduced in September, while the military conflict in Croatia continued to escalate—the Battle of Vukovar started on 26 August. By the end of August the fighting intensified in Lika as well, including in Gospic where fighting to control the city continued through much of September. Although Gospić was controlled by Croat forces, it remained under Serbian artillery bombardment after the battle. The fighting resulted in heavy damage to the town and the flight of the bulk of its population after which only about 3,000 residents remainined. Before the war, Gospić had a population of 8,000, including 3,000 Serbs. Many Serbs previously living in the town fled but Croatian authorities urged them to return through television and radio broadcasts. As the civilian population started to return in late September, Gospić chief of police Ivan Dasović proposed that a list of the returning Serbs should be drawn up, ostensibly for security purposes. According to Ante Karić, President of the Lika Crisis Headquarters (krizni stožer), Dasović feared that the returning Serbs might harbour a fifth column, undermining defence of the town. Karić reportedly opposed the move, but the list was compiled on 10 October. A similar list of Serbs returning to nearby Karlobag was prepared on 16 October. Gospić police were subordinated to control by the Lika Crisis Headquarters by dint of an order issued by the then Minister of the Interior Ivan Vekić as were the 118th Infantry Brigade of the ZNG and the military police based in Gospić. In addition, a paramilitary volunteer group, nicknamed "Autumn Rains", controlled by Tomislav Merčep, was deployed to Gospić in September; this unit was formally subordinate to the Ministry of the Interior.

Өлім-жітім

Лика дағдарыс штабының хатшысы Тихомир Орешкович пен 118-ші жаяу әскер бригадасының командирі подполковник Мирко Норак өзінің бағыныштыларының кеңесін шақырып, серб азаматтарын қамауға алуға, оларды Перушич казармасында ұстауға және өлтіруге бұйрық берді. Кездесудің нақты күні туралы дереккөздер келіспейді. Дасовичтің сөзіне сүйенсек, кеңес 15 қазан күні шамамен сағат 21:00-де өтті, және ол бірнеше басқа шенеуніктермен бірге қатысты. Басқа дереккөздер, соның ішінде қылмыстық тергеу және сот куәгерлері, кеңес 16 немесе 17 қазанда өткенін көрсетті. Істі қараған соттар, оның ішінде Хорватия Жоғарғы соты, кеңес 17 қазанда өткенін және Орешкович пен Норактың қатысушыларға дайындалған тізімдер бойынша қамауға алынған азаматтарды өлтіруді бұйырғанын анықтады. 13 қазанда серб жарымәскери күштері Широка Кулада жасаған бейбіт тұрғындарды өлтіруі, өлім жазаларын орындауға сылтау ретінде пайдаланылды. Қамаулардың көп бөлігі 16-17 қазанда Госпич және Карлобаг қалаларында жүзеге асты. Азаматтар, әсіресе сербтер, 16 қазаннан бастап бомбалаудан қорғаныш жайларынан қарулы күшпен алып келінді. Екі күннен кейін Госпич тұрғындары қаладағы мал базарында он бір әскери жүк көлігіне азаматтарды тиеп алып, олардың қайтадан көрінбегенін көрді. 17 қазанда Госпич ауданындағы Пазариште деп аталатын жердегі Житникте кем дегенде он азамат қаза тапты. 18 қазанда Перушич маңындағы Липова Главицада өлтірулер жалғасты, онда Перушич казармасында ұсталған 39 немесе 40 адам ату отрядымен атылды, сол кезде 118-ші жаяу әскер бригадасының батальоны сол жерде орналасқан еді. 25 қазанда Госпич пен Карлобагта тағы үш серб азаматы қамауға алынды. Олар да атылып, 3 желтоқсанда Равни-Дабар ауданынан денелері табылды. Құрбандардың көп бөлігі серб зиялыларының көрнекті өкілдері болды, оның ішінде дәрігерлер, судьялар және профессорлар. Басқа өлтірілген сербтер сияқты, олар да Хорватия мемлекетіне адал болды және Серб Крайина Республикасына қосылудан бас тартты, бұл олардың өлім жазасын одан да қорқынышты етеді. Осы трагедияның хорват құрбандары мемлекеттің сербтерге қарсы шараларына қарсылық білдірген қарсыластар болған деп есептеледі.

The Secretary of the Lika Crisis Headquarters, Tihomir Orešković, and the commanding officer of the 118th Infantry Brigade Lieutenant Colonel Mirko Norac, called a meeting of their subordinates and ordered the arrest of Serb civilians, their subsequent detention in the Perušić barracks, and killings. Sources disagree on the exact date of the meeting. According to Dasović, the meeting took place on 15 October, at approximately 9:00 p. m., which he attended along with several other officials. Other sources, including the subsequent criminal inquiry and trial witnesses, indicated the meeting was held on 16 or 17 October. The courts processing the case, including the Supreme Court of Croatia, determined that the meeting took place on 17 October and that Orešković and Norac ordered those in attendance to execute civilians that had been arrested based on the prepared lists. The killing of civilians in Široka Kula by Serbian paramilitaries, which took place on 13 October, was used as a pretext for the executions. Most of the arrests occurred on 16–17 October, both in Gospić and Karlobag. The civilians, especially Serbs, were led away at gunpoint from bomb shelters starting on 16 October. Two days later, residents of Gospić witnessed civilians being loaded aboard eleven military lorries at the town's cattle market, never to be seen again. At least ten civilians were killed at Žitnik in the Gospić area known as Pazarište on 17 October. The killings continued at Lipova Glavica near Perušić on 18 October, where 39 or 40 people were executed by firing squad after being held in the Perušić barracks, where a battalion of the 118th Infantry Brigade was based at the time. Three additional Serb civilians were arrested in Gospić and Karlobag on 25 October. They were also shot and their bodies retrieved in the Ravni Dabar area on 3 December. Many of the victims were prominent Serbian intellectuals including doctors, judges and professors. Like the rest of murdered Serbs, they were loyal to the Croatian state and refused to join the Republic of Serbian Krajina, making their executions all the more heinous. The Croat victims of the massacre are believed to have been dissenters who opposed the state's Anti Serb measures.

Салдары

Госпичтегі қырғын соғыс кезінде хорваттар жасаған ең ірі қылмыс болды. Госпич қырғынында қаза тапқандардың жалпы саны туралы дереккөздер келіспейді, шамамен 100-ден 120-ға дейін адамның қаза болғаны айтылады. Ресми мәліметтерге сәйкес, 1991–1995 жылдар аралығында Госпич ауданында 123 адам жоғалып кеткен. Он жертве құрбандыққа шалынған құдыққа тасталды және Госпичте саз бен тас сынықтарымен жабылды, кейіннен 2000 жылдың мамырында бұрынғы Югославия үшін Халықаралық қылмыстық трибуналы (ХҚТ) тергеушілері анықтады, бұл Госпич қаласының мэрінен наразылықтар мен хорват ардагерлерінің көшедегі наразылықтарына әкелді. Тағы жиырма төрт мәйіт Перушичтің шығысындағы Дуге Нживе ауылының жанында өртеліп, жойылды, бірақ 1991 жылдың 25 желтоқсанында ЮНА-ның 6-ші бригадасы оларды қайтарып алды, тексеріп, Дебело Брдода қайта жерледі, Удбинадан алыс жерде. Олардың он сегізін жаппай, ал қалған алтысын жеке-жеке жерледі, бірақ туыстары оларды эксгумация жасап, басқа жерге қайта жерледі. Бұл жаппай қабір 2000 жылдың желтоқсан айында қылмыстық тергеу аясында қазылды. Құрбандардың үйлері дереу тоналды, бұл "Күзгі жаңбыр" жасағының есебінде болды. 1992 жылы жасақтың бірнеше мүшесі хорват билігімен қысқа мерзімге қамауға алынды, бірақ айып танылмай босатылды. 1997 жылдың қыркүйегінде құлап қалған хорват газеті "Feral Tribune" Мирослав Баджрамовичтің, "Күзгі жаңбыр" жасағының мүшесінің, қырғынды орындауға қатысқандығы туралы егжей-тежейлі куәгерлік есебін жариялады. Сұхбатында Баджрамович жасаққа Госпичті этникалық тазартуды тапсырғанын мәлімдеді. Ол сондай-ақ, оларды Хорватия президенті Франьо Туджманның одақтасы болған Томислав Мерчеп тұтқындарды "жоюға" бұйырғанын және Векіч олардың міндетін толық білгенін айтты. Баджрамович және сұхбатта аталған жасақтың тағы үш мүшесі қамауға алынды, ал Векіч Баджрамовичтің мәлімдемесін жоққа шығарды, хорват үкіметінің өкілдері бұл мәселеде кез келген жауапкершіліктен бас тартты. Өз кезегінде ХҚТ төрт адам туралы ақпарат сұрады. Туджман қырғынға сербтер мен шетелдік агенттер кінәлі екенін мәлімдеді. Ол кісі өлтіруге қатысы бар хорват милициясының басшысын қысқа мерзімге қамауға алды, бірақ кейін босатып, Ішкі істер министрлігіне тағайындады. 1998 жылы екі хорват барлау офицері және әскери полиция офицері, Милан Левар, Зденко Бандо және Зденко Ропач, оқиғаға қатысты ақпарат ұсыну үшін ХҚТ-ға жүгінді. Кейін қаза тапқан Левар Госпич ауданында 50-ге жуық адамның өліміне куә болғанын мәлімдеген куәгер ретінде ерекше құнды болды. Жаңа үкіметтегі Әділет министрі Ранко Маријан өзінің алдыңғылары мен полицияны істі тергеуден бас тартқаны үшін сынады, бірақ билік Леварды қорғамады, ол 2000 жылдың 30 тамызында автокөлік бомбасынан қаза тапты. Госпичтегі кісі өлтірулерді тергеу үкіметтің жеті белсенді қызметтегі және бес зейнеткер хорват генералдарының наразылықтарын жариялаған "Он екі генералдың хаты" шығуына себеп болды. Бұл жеті белсенді офицердің, оның ішінде президент Стипе Месичтің жұмыстан босатылуына әкелді. Топқа 1995 жылдың қыркүйегінен бері генерал-майор шеніне ие болған Норак та кірді.

The massacre in Gospić was the most significant such atrocity committed by Croats during the war. Sources disagree on the total number of fatalities in the Gospić massacre, with estimates ranging from nearly 100 to 120 killed. The official figures indicate that a total of 123 persons went missing in the area of Gospić between 1991–95. Ten victims were dumped in a septic tank and covered with layers of clay and stone rubble in Gospić, later discovered by International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY) investigators in May 2000, arousing complaints from the mayor of Gospić and street protests by Croatian veterans. Twenty four additional corpses had been burnt and disposed of near Duge Njive, a village east of Perušić, but retrieved by the 6th Brigade of the JNA on 25 December 1991, examined and reburied in Debelo Brdo, away from Udbina. Eighteen were buried in a mass grave while six others were buried individually, but these were disinterred and reburied elsewhere by relatives. The mass grave was excavated in December 2000 as a part of a criminal investigation. The victims' homes were looted in the immediate aftermath by the Autumn Rains unit. In 1992, several members of the unit were briefly imprisoned by Croatian authorities, but released without charge. In September 1997, the now defunct Croatian newspaper Feral Tribune published a detailed eyewitness account by Miroslav Bajramović, one of the Autumn Rains troops, who claimed to have been involved in carrying out the massacre. In his interview, Bajramović stated that the unit was ordered to ethnically cleanse Gospić. He also claimed they were occasionally ordered by Tomislav Merčep, who had been an ally of Croatian President Franjo Tuđman, to "terminate" prisoners, and that Vekić was fully aware of their task. Bajramović and three other members of the unit identified in the interview were arrested, while Vekić denied Bajramović's claims and Croatian government officials denied any responsibility in the matter. In turn, the ICTY requested information on the four. Tudjman blamed the massacre on Serbs and foreign agents. He briefly arrested a Croatian militia leader connected to the killings, but later released him and assigned him to the Interior Ministry. By 1998, two Croatian intelligence officers and a military police officer, Milan Levar, Zdenko Bando and Zdenko Ropac, approached the ICTY offering information concerning the events. Levar, who was later murdered, was particularly valuable as a witness as he claimed to have witnessed the deaths of about 50 people in the Gospić area. Ranko Marijan, the Justice Minister in a new government, criticised his predecessors and the police for their failure to pursue the case, but the authorities failed to protect Levar, who was murdered by car bomb on 30 August 2000. The investigation of the killings in Gospić was a contributing factor in the criticism of the government's efforts by seven active duty and five retired Croatian generals who issued the Twelve Generals' Letter making their grievance public. That led to sacking of the seven active duty officers, including by President Stjepan Mesić. The group included Norac, who had held the rank of major general since September 1995.

Орешкович пен басқалардың соты.

2000 жылдың соңында Госпич қаласындағы кісі өлтірулер бойынша ресми тергеу басталды, ал 2001 жылдың ақпанында Орешкович, Норак, Стьепан Грандич, Ивица Рожич және Милан Чаничті қамауға алуға ордер берілді. Норак екі апта бойы қамаудан қашып жүрді, өкімет оны Гаага халықаралық трибуналына (ICTY) экстрадициялауды көздеп отыр деп сенді. Грандич, Рожич және Чаничтің туыстары, Госпич тұрғындарының көмегімен, полицияның үш күдіктіні қамауға алуына кедергі келтіруге тырысты, күдіктілерді күзетуге келген полицейлік машиналарды қоршап алды. Сотқа қарсылық 11 ақпанда Сплит қаласында 150 000 адамдық көше митингісіне ұласты. Митингілер Загребте де қайталанды, онда 13 000 наразы болды. Норак 21 ақпанда Хорватияда, Гаага трибуналында емес, сотталуына кепілдік алғаннан кейін өздігінен бас берді. 5 наурызда ресми айыптама жарияланды, онда бес адам Госпич және Карлобагта 50 азаматты өлтіргені үшін айыпталды. Сот Риека округтік сотында өтті, оған Риека сотында 120 куәгер, 1991 жылғы Госпич шабуылынан аман қалған 18 адам Белградта куәлік берді, сондай-ақ өз қауіпсіздігі үшін Германияға қашқан екі хорват азаматы қатысты. Олардың бірі, Ропак тегі бар азамат, өзінің қауіпсіздігіне байланысты үкіметке сенімсіздік танытқандықтан куәлік беруден бас тартты. 2003 жылдың наурыз айында сот айыпталушыларды кінәлі деп тапты; Орешкович 15 жылға, ал Норак 12 жылға бас бостандығынан айырылды. Грандич 10 жылға сотталды. Рожич пен Чаничке қарсы жеткілікті дәлел болмағандықтан ақталды. 2004 жылы іс Хорватия Жоғарғы сотына шағымданылып, Орешкович, Норак және Грандичтің алғашқы сот шешімдері, сондай-ақ Рожич пен Чаничтің ақталуы күшінде қалды. BBC News талдауында сот процестері Хорватия үкіметінің өз азаматтары жасаған соғыс қылмыстарымен күресуге дайындығын көрсетті, бұл Риека округтік сотының судьясы Ика Шарич «тыныштыққа құпиялық» деп сипаттаған ұзақ уақыт бойы бейәрекеттікке соққаннан кейін болды. Байрамович пен оның бөлімшесінің тағы төрт мүшесі 1991 жылы Пакрач маңындағы Польянада серб және хорват азаматтарын өлтіру және зорлау ісі бойынша сотталды. Олар үш жылдан он екі жылға дейін түрмеге кесілді. 2013 жылдан бері Мерчеп Польянадағы соғыс қылмыстарына қатысқандығы үшін сотталып жатыр.

A formal inquest of the killings in Gospić was launched in late 2000 and warrants for the arrest of Orešković, Norac, Stjepan Grandić, Ivica Rožić and Milan Čanić were issued in February 2001. Norac evaded arrest for two weeks, convinced that the authorities intended to extradite him to the ICTY. Relatives of Grandić, Rožić and Čanić, aided by residents of Gospić, attempted to prevent the police from arresting the three by surrounding the police vans sent to transport the defendants to custody. The opposition to the prosecution culminated in a 150,000 strong street protest in Split on 11 February. The protests were repeated in Zagreb, where 13,000 protesters appeared. Norac surrendered on 21 February after he received assurances that he would be tried in Croatia rather than by the ICTY. A formal indictment was brought forward on 5 March, charging the five with the killing of 50 civilians in Gospić and Karlobag. The case was tried in Rijeka County Court, and included the testimony of 120 witnesses in the Rijeka court, 18 survivors of the 1991 attacks in Gospić who testified in Belgrade, and two Croatian nationals who fled to Germany fearing for their own safety. One of these two, surnamed Ropac, refused to testify because he distrusted government assurances regarding his safety. In March 2003, the Court found the defendants guilty; Orešković was sentenced to 15 years in prison, while Norac received a sentence of 12 years in prison. Grandić was imprisoned for a term of 10 years. Rožić and Čanić were acquitted due to lack of evidence against them. The case was ultimately appealed all the way to the Supreme Court of Croatia in 2004, which upheld the first instance convictions of Orešković, Norac and Grandić, as well as the acquittals of Rožić and Čanić. A BBC News analysis claimed the trials indicated a willingness on the part of the Croatian government to deal with war crimes committed by its nationals, following a long period of inactivity described by Rijeka County Court judge Ika Šarić as a "conspiracy of silence". Bajramović and four other members of his unit were convicted in an unrelated case of killing and abuse of Serb and Croat civilians committed in Poljana near Pakrac in 1991. They received prison sentences ranging from three to twelve years. as of 2013, Merčep is on trial charged with command responsibility in war crimes committed in Poljana.