Кіріспе

Coup de Grâce (неміс, француз) – 1976 жылы режиссері Волкер Шлёндорфтың Батыс Германияда түсірілген соғыс драмасы. Француз жазушысы Маргарита Юрсенардың "Coup de Grâce" романы бойынша түсірілген бұл фильм, саяси мәселелерге толы тұста құмарлықты зерттейді. Атауы француз тілінен алынған, "аяқтау соққысы" деген мағынаны білдіреді. Фильмнің басындағы титр Жан Пьер Мелвиллге арналған, өйткені Шлёндорф оның режиссерлік көмекшісі болып жұмыс істеген.

Сюжет

1919 жылы Латвияда неміс фрейкорпсы жасағының жасағы Кратовице деп аталатын, Ригадан алыс емес жердегі ауыл шатырына орналасады. Бұл жерде большевиктер Бойжеткен соғысына қарсы күресу үшін Латвияның Тәуелсіздік соғысына қатысады. Эрих фон Ломонд бастаған сарбаздарды сарай тұрғындары, соның ішінде графиня София фон Реваль, оның жартылай қартайған еврей әпкесі Прасковия және кейбір қызметшілері ашық қолмен қарсы алады. Көріп отырғанымыздай, бұл сарайда сарбаздардың басшысы Конрад фон Реваль, Софидің інісі тұрады екен. Эрих Конрад пен Софидің балалық шақтағы досы болды, енді ол өзін оған ғашық болып жатқанын байқады. Алдыңғы көріністерде Эрихтің Конрадты жақсы көретіні туралы уәделер бар, бірақ бұл біраз уақытқа дейін расталмаған. Софи жақын маңдағы большевик күштермен, әсіресе еврей тігіншісі Григорий Лоевпен байланыста, Софи одан большевиктер оқу материалдарын алады. Басында, қазір большевиктер үшін соғысып жатқан бір неміс соғыс ардагері тұтқындалады, тергеледі және атылатын отряд жазасын тартқызады. Сол арада Софи мен оның әпкесі сыртқы көріністі сақтап қалуға тырысады, кешкі ас ұйымдастырып, офицерлерді көңіл көтереді, олар тамақ пен сусынның азаюына қарамастан. Кейде олар Ригадағы немесе басқа бір жердегі бас басқармаға барып, тамақ пен сыйлық әкеліп тұрады. Эрих, басқа да өз қол астындағылар сияқты, Фрейкорптарға қосылды, өйткені Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгенінен кейін өмірде басқа перспективалар мен мақсаттар жоқ. Кейде Конрад пен Софимен араласа бастаса да, ол әдетте әскери кәсібилік пен эмоционалдық оқшаулануды сақтайды (мысалы, Софиді темекі шегу үшін сөгіп). Софидің еркіндігі дәрігердің Эрикке оның бұдан бұрын мас литвалық сарбаздың зорлағанын айтқанынан кейін бұрмаланады. Ол бірнеше рет Эрикті өзіне тартады және тіпті азғыруға тырысады, бірақ ол оның жақындауларын, әдетте, пассивті, бірақ кейде ашулы түрде қабылдамайды, мысалы, Софи мектептен Эриктің ескі досын еріксіз сүйгеннен кейін, Рождествода оны еменнің астына жұрт алдында шапалақпен шапқан кезде. Ол күйзеліске ұшырап, Эрихтің көз алдында басқа еркектермен жыныстық қатынасқа түседі. Ол сондай-ақ, ат үстінде жүгіріп, қараңғылық перделерін ашып, өзін қауіпке батырып алады. Соңғы жылдары Софимен қарым-қатынаста болған ер адамдардың кейбірі соғыста немесе қайтып келгеннен кейін қайтыс болады. Эрих пен басқаларға болшевиктерге қарсы бейқам коалицияның ыдырап жатқаны қазірдің өзінде анық. Қосалқы күш келмей, жаңа жылға дейін барлық неміс әскерлері кері шегінеді деп күтілуде деп хабарланғаннан кейін, Эрих шабуылға шығады, нәтижесінде жалғыз дәрігер қаза табады. Рождестводағы оқиғадан кейін Эриктің балалық шағындағы досы Софиге Эриктің Конрадқа деген қызығушылығы туралы айтады. Софи большевиктерге қосылу үшін кетеді. Конрад кері қайтқанда қаза табады. Соғыс артына кеткен сарбаздарға шабуыл жасап жатқанда Григорий өлтіріледі, Софи тұтқынға алынады. Эрих Софиге Германияға баруға ұсыныс жасайды; Софи Эриктің темекісін ұрлайды. Германияға баратын пойыз шабуылға ұшырағандықтан кешке дейін өздерін күшейтуге уақыт бар. Таңертең Софидің өлтіретін уақыты келгенде, ол Эриктің өзін өлтіруін талап етеді. Эрих оның басын тапаншасымен атып, өз адамдарымен бірге топтық суретке түседі, және күтіп тұрған әскер пойызына отырды, бәрі қысқаша.

Киноның бейімделуі мен стилі

Маргарита Юрценардың "Күлік соққысы" (1939) романының оқиғалары солдат Эрих фон Ломондтың бірінші тұлғадан баяндалуымен көрініс береді. Фильмде Эрихтің дауыстық түсіндірмелерінің бір бөлігі басы мен соңында, сондай-ақ кейбір сахналарда естіледі. Дегенмен, фильмнің повестволық құрылымы мен визуальды шешімдері Маргарет фон Тротта ойнаған Софи фон Реваль кейіпкерін орталыққа қояды, ол сценарийді бірлесіп жазған. П.Ж.Р. Наир былай деп мәлімдейді: "Шлёндорф, іс жүзінде, повестволық жағдайдағы көзқарасты қайта құрастырды: Софи Эрихтің серік-кейіпкеріне айналады. Офицер мен оның естеліктерінің орнына, әйел адам эмоциялық қақтығыстармен, өз дәуірінің және қоршаған ортаның қайшылықтарымен бірге алдыңғы қатарға шығады. Адаптация процесінде Шлёндорф ерекше повестволық құрылымды құрды. Бір жағынан, ол еркек көзқарасын көрсететін кітапты алып отыр, ол соғыс фильмінің жанрын еске салады – бұл жанр әдетте еркек көзқарасымен сипатталады. Екінші жағынан, бірінші тұлғадағы ер адамнан ауытқу, соғыс фильмінің дәстүрлі еркек перспективасын бұзуды білдіреді". Сонымен қатар, соғыс романда тек қана сыртқы фон ретінде бейнеленсе, фильмде маңыздырақ роль атқарады. Алайда, оның салдары көбінесе кейін ғана көрінеді және ең қанаушылық көріністер көбінесе кадрдан тыс немесе визуалды түрде алыстатылған эпизодтарда орын алады. Бір сәтте большевик әскерлері Кратовице иелігін қоршап тұрған окопқа оқ жаудырады. Софи Эрихпен бірге осы майданға келді және миномет снарядтары жарылғанда дүркілдейді, бірақ олар кері шегінгенде, зақымданған адамдардың денелерінің бөліктерін ғана көреміз. Осы сахнаның басында Софидің физикалық көзқарасын бөлісеміз, ол Эрихтің телескоп арқылы шайқас алаңына қарайды және Григорийдің қарсы тараптың мүшесі екенін түсінгенде таңғалады, олар жараланған серігімен бірге шегінеді. Эрихке Софинің олар келгенге дейін сержантпен зорлағанын айтқанда, оның әдеттегі бейжай реакциясы оқиғаның айтылуы мен оның әскери санасы арасындағы қақтығысты көрсетеді. Кейбір маңызды кейіпкерлердің өлімі туралы біз олардың денелерін жолдастары тасып жатқанын көргенде ғана білеміз. Тіпті Софидің Техас есімді итінің, гранатаны қазып алып өлгені де, Эрих Софи итінің денесі қойылған шкафты ашқанда ғана белгілі болады. Ханс Бернард Моллер мен Джордж Леллис "Шлёндорфтың сыртқы реализмге қарсы келетін, бірақ нәзік әрекет ететін шеттету стратегияларын жинақтағанын айтуға болады. Бұл фильмнің повествосында көптеген олқылықтар мен эллипс бар, сондай-ақ кейіпкерлердің сыртқы мінез-құлқы арқылы дамытылатын, мотивациясы жасырын немесе екіұшты болатын көптеген орындар бар; мұның бәрі жоғалғанды толтыру үшін назарлы көрерменді қажет етеді". Сол сияқты, Винсент Канби Нью-Йорк Таймс газетінде жариялаған рецензиясында "Күлік соққысын" "өте зерттелген, қайғылы фильм деп сипаттайды, ол жақсы, суық қара-ақ түсті түсірілген, бұл оқиғаны біздің сезімдерімізден одан да алыстатудың маңызды әсерін тигізеді. Біз оған ішкі сезімдерімізбен жауап бермейміз. Біз оны белгілі бір деңгейдегі бейтараптықпен қарастырамыз". Актерлердің әдейі өшірілген ойындарына қоса, көріністердің жиі кенеттен аяқталуы, бұрынғы сахнадағы әңгімелер мен кездесулердің нәтижесін көрсетпей, басқа уақытқа немесе орынға тікелей кесілуі қашықтық әсерін күшейтеді. Кейбір сахналар әдейі визуалды стильде шешілген, әсіресе жау ұшағы түнде сарайдың үстінен ұшқан кезде. Әскерлердің Ригаға демалыс сапарынан оралған көлігін көргенде, стильдің одан да күрт өзгеруі орын алады. Сол кездегі әскерлердің мінез-құлқы, музыкасы және камера бұрышы сахнаны музыкалық комедиядан алынғандай көрсетеді.