Кіріспе

Туламба (Тұламба) – Пәкістанның Пәнджаб провинциясындағы шағын қала. Туламба Рави өзенінің шығыс жағасында, Абдул Хаким және Миан Чанну қалалары арасында орналасқан. 1985 жылға дейін Туламба Мултан ауданына қарасты болған, бірақ 1985 жылы жаңа құрылған Ханевал ауданындағы Миан Чанну тесіліне қосылды. Туламбаның халқы шамамен 50 мың адамды құрайды. Бұл жерде Рашнави пәнджаби тілінде сөйлейді. Туламба тумасы – тулмабви деп аталады.

Тарих

Туламбаға 2500 жылдан астам тарих бар. Археологиялық қазбалар нәтижесінде төрт бөлек қабат табылды, олар индуист, буддист, мұсылман және сикх цивилизацияларына жатады. Мұнда бірнеше бұрынғы үкіметтердің монеталары қазылып алынды. Туламба ежелгі Үндістанның бірнеше Махаджанападаларының, атап айталық, Гандара, Камбоджа және Магадханың ықпалында болды. Б.з.д. 400-300 жылдар аралығында аймақ Шығыс Үндістанның бірнеше Магадха әулеттерінің ықпалына түсті. Біріншісі – б.з.д. 300 жылы ежелгі Үндістанның Нанда империясы, ал Чандрагупта Маурья билікке келгеннен кейін аймақ Маурья империясының толық бақылауына өтті. Селевкид-Маурья соғысында Маурья империясы гректерді жеңгеннен кейін, аймақтың көп бөлігі ежелгі Үндістанның Чандрагупта Маурьяның билігіне көшті. Чандрагупта мен Селевк б.з.д. 304 жылы бейбіт келісімге келді. Селевк Нукатор сатрапияларды, соның ішінде Читралдағыларын, кеңейіп келе жатқан Маурья империясына өткізді. Одақ Чандрагупта Маурьяның Селевкид империясының ханшайымына үйленуімен нығайтылды. Бұл келісім екі тарапқа да тиімді болды. Селевкид және Маурья империялары арасындағы шекара келесі ұрпақтарда да тұрақты болды, ал достық дипломатиялық қатынастар елші Мегастенес және Чандрагуптаның немересі Ашоканың батысқа жіберген елшілері арқылы көрінді. Кейін аймақ қысқа мерзімге Шунга империясының бақылауында болды. Бірақ Шунгалардың әлсіреуімен аймақ жергілікті индуист және буддист билеушілеріне өтті, сондай-ақ шетелдік билеушілердің де ықпалында болды. Көптеген шетелдік билеушілер, мысалы, Индо-Парфян, сак және кушан тайпалары индуизм мен буддизмге көшті және осы үнді діндерін Орталық және Оңтүстік Азияда таратуға көмектесті. Аймақ буддист билеушісі Канишка Ұлы тұсында өркендеді. Кушандардың құлауынан кейін аймақ ежелгі Үндістанның Гупта империясының бақылауына көшті. Осы кезеңде индуизм мен буддизм өнері мен сәулеті дамыды. Туламба «Айн-и Акбари» кітабында Саркар Мултанның бір бөлігі саналған Бари Доабтағы паргана ретінде тізімделген. Одан 1,200,778 дам салық түсті және 800 атты әскер мен 5000 жаяу әскер берілді.

Діни мәні

Сикхтардың алғашқы гуруы Гуру Нанак саяхаттары барысында осы жерге келген. Сикхтардың жетінші ұстазы Гуру Хар Рай осы аймақтағы жергілікті халыққа сикх дінін уағыздау үшін масанд (уағызшы) жіберді. Туламбаның мұсылман тарихы Мұхаммед бин Қасым Мултанға жолда келіп өткен кезден басталады. Ол өткен орын қазір Қасым базары деп аталады.

Әскери тарих

Туламба халқы географиялық орналасуының нәтижесінде қала тарихында көптеген әскерлермен кездесті. Солтүстік және батыс жақтан келген әскерлер стратегиялық маңызды Мултан қаласына жету үшін Туламба арқылы өтуге мәжбүр болды. Ұлы Александр Үнді субконтинентіне шапқанда Туламбаға келді. Сол кезде Туламбаны мои халқы биледі, олар Александрдың әскерімен күресті. Мұғалдардың арғы тегі Теймур Ланг та Туламбаға шабуыл жасады, сол кезде ол Тулма деп аталған. Шер Шах Сури қаланың орталығында бекініс салды. Қоршау қабырғасы мен бастапқы құрылыстың бір бөлігі әлі де сақталған. Бүгінде бекініс орнында қыздардың жоғары мектебі мен қалалық комитет кеңселері орналасқан. Сонымен қатар, Туламбада католик шіркеуі де бар, ол Сохайл Масих бастауымен құрылды.

География және климат

Туламба Рави өзенінің шығыс жағасында, Мултаннан белгілі бір қашықтықта орналасқан. Туламбаның климаты өзгеріш. Жазғы маусымда қатты ыстық болады, одан кейін күшті жаңбырлар жауады. Қысқы маусымда суық болады және көбінесе тұманды ауа болады.

Мәдениет

Туламба – пәндіктердің ресми қаласы. Көбінесе шалбар-көйлек (шалвар камез) киеді, сондай-ақ дхоти де танымал. Егдеулі адамдар баскиім ретінде пагри немесе сафа тағады. Барлық үйлер берік кірпіштен және бетоннан салынған. Өмір салты заманауи, электрлік және электрондық құралдарды пайдалану жиі кездеседі. Басты кәсіптер – егіншілік және сауда. Көптеген адамдар мемлекеттік қызметте немесе жеке секторда жұмыс істейді. Ең танымал спорт түрлері – футбол, крикет, хоккей және кабадди.

Қызықты жерлер

Ежелгі қаланың қираған орындары қазіргі қаланың шетінде жатыр. Сидхнай каналы және Рави өзенінің жағасы да демалысқа пайдаланылады. Тағы да қызығушылық тудыратын орындар – Дарбар Мамон Шир Бухари және Дарбар Рехмат Али Шах.

Білім беру мекемелері

Туламбада көптеген білім беру мекемелері бар, оның ішінде қыздар және ұлдарға арналған мемлекеттік жоғары орта мектептер, ұлдарға арналған мемлекеттік орта мектеп, әйелдерге арналған мемлекеттік колледж, екі мемлекеттік орта мектеп және бастауыш мектеп. 1985 жылы алғашқы жеке меншік мектеп – Туламба Жұлдызды үлгі орта мектебі құрылды. 2013 жылдың наурыз айында Пәкістанның ең ірі білім беру желісі – Биконхаус мектеп жүйесінің жобасы, "Білімгерлер" мектебі ашылды. "Білімгерлер" Туламба қаласында сапалы білім беруді ұсынады. Басқа да мекемелер: 1997 жылы құрылған Минхадж үлгі мектебі, облыстық мемлекеттік мектеп және Хуснайн грамматикалық мектебі. Әртүрлі жерлерде жиырмаға жуық жеке мектеп бар, олардың көпшілігі ағылшын тілінде немесе ислами бағыттағы. Туламбадағы ислами білім беру орталықтары: Мадриса Қадрия, Дарбар Рехмат Али Шах, Имамбаргях Хусейния және Дарлалум Сәйед Нияз Ахмет Шах Сахин.

Көлік

Туламбадан 15 минуттық жүру қашықтығында орналасқан N 5 ұлттық тас жолы Туламба үшін негізгі байланыс жолын қамтамасыз етеді, бұл Мултан мен Лахорға оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Мултанға Абдул Хаким, сондай-ақ Махдум Пур және Кабирвала арқылы да баруға болады. М4 тас жолы енді салынды және оған Абдул Хаким арқылы, оның түйіскен жері қаладан 17 км қашықтықта орналасқан.

Мекемелер

Туламбада таза су, электр энергиясы, газ, телефон және интернет мүмкіндіктері бар. Қалада мемлекеттік аурухана және алты жеке аурухана орналасқан, сондай-ақ малға емдеу үшін ветеринариялық аурухана және Тана көшесіндегі жасанды ұрықтандыру орталығы бар. Бұдан басқа, Туламба Публик шіркеуі, сонымен қатар католик шіркеуі ретінде танымал, да бар.

Ауыл шаруашылығы

Туламбаның айналасындағы жер өте құнарлы, әсіресе Туламбаның батысында орналасқан Калупитрада. Онда егіннің орташа өнімділігі өте жақсы: өткен жылы бір акрдан 3120 кг күріш өнімі тіркелді. Басты егістер – күріш, бидай, жүгері, қант қамысы, мақта және томат, сәбіз, картоп, түймедақ, капуста, пияз, баклажан және бамия сияқты көкөністер. Калупитра халқы ауыл шаруашылығымен айналысуды ұнатады, сонымен қатар мал шаруашылығы да кең таралған, түрлі-түрлі бұқа мен сиырлар өсіріледі.