Кіріспе
Болгарияның астанасы және ең ірі қаласы Софияның тарихы мыңдаған жылдар бойына, ежелгі дәуірден бері қазіргі заманға дейін созылады, осы кезеңде қала өңірі мен Балқанда сауда, өнеркәсіп, мәдени және экономикалық орталық болып табылды.
the ecclesiastical history
The history of Sofia, Bulgaria's capital and largest city, spans thousands of years from Antiquity to modern times, during which the city has been a commercial, industrial, cultural and economic centre in its region and the Balkans.
Ежелгі дәуір
Софияның солтүстік-шығысындағы Слатинада табылған неолиттік елді мекеннің б.з.б. 6 мың жылдыққа дейін соққандығы анықталды. Ұлттық өнер галереясының маңындағы тағы бір неолиттік елді мекен б.з.б. 3-4 мың жылдықтарға жатқызылады. Бұл жерге алғашқы қоныс аударған тайпалар – фракиялық тилатаилер болды. 500 жылдары аймақ фракиялық одақтың, Одрисия патшалығының құрамына кірді. 339 жылы Македонияның Филипп II қаланы қиратты. Қалаға өздерінің атын кельт тайпасы серділер берді. Қала туралы ең алғашқы жазба б.з.б. 1 ғасырға жататын афиналық жазуда кездеседі, онда Астиу тон Сердон, яғни серділер қаласы деп айтылған. Жергілікті жазулар мен Дио Кассий римдік генерал Красс серділерді жеңіп, тұтқындардың басын шапқандығын хабарлайды. 29 жылы София римдіктер бағындырды. Ол аймақтағы ең маңызды римдік қалаға айналып, император Траян (98-117) тұсында муниципалитетке, әкімшілік аймақтың орталығына айналды және Ульпия Сердика деп атала бастады. 170 жылы костобоклар қаланы өртеп, қиратты, бірақ ол қайтадан салынды, ал 176-180 жылдары Марк Аврелий тұсында алғашқы қорғаныс қабырғалары тұрғызылды, бұл туралы қақпалар үстіндегі жазулар куәландырады. Қала қайтадан кеңейді, қоғамдық моншалар, әкімшілік және діни ғимараттар, азаматтық базилика және үлкен театр салынды. Император Диоклетиан Дакия провинциясын Дакия Рипенсис (Дунай бойында) және Дакия Медитеранеяға бөлгенде, Сердика соңғысының астанасы болды. Рим императорлары Аврелиан (215-275) және Галерий (260-311) Сердикада дүниеге келді. 268 жылы готтардың шабуылы қаланың бір бөлігін, соның ішінде тасталып кеткен театрын қиратты. Қала кеңейіп, маңызды саяси және экономикалық орталыққа айналды, әсіресе христиан діні ресми дін ретінде танылған алғашқы римдік қалалардың бірі болғандықтан. 311 жылы Рим императоры Галерий Сердикада төзімділік туралы жарлық шығарды, ол Диоклетианның христиан дінін қуғынға салуын тоқтатты. Бұл жарлық христиан дініне Рим империясының мойындаған және қабылдаған діні ретінде "religio licita" мәртебесін берді. Бұл христиан дінін заңдастырған алғашқы жарлық болды, ол Милан жарлығынан екі жыл бұрын жарияланды. Сонымен қатар, Милан жарлығында тек бір сөйлем алынып тасталды: "Ne quid contra disciplinam agent". Сондықтан Милан жарлығы шартты емес діни төзімділікті уағыздады, ал Сердика жарлығы шартты төзімділік туралы айтты (disciplina сөзінің мағынасы: егер христиандар мемлекеттің жақсы немесе әлеуметтік тәртібін бұзбаса). Сердика Дакия епархиясының астанасы болды (337-602). Диоклетиан (284-305) және кейіннен Константин Ұлы (306-337) тұсында театрдың орнында амфитеатр салынды. Константин үшін бұл "Сардика – менің Римім" (Sardica mea Roma est) болды. Ол Сердиканы Константинопольдің орнына Византия империясының астанасы етуді ойластырды. Тетрархтар мен Константиннің 3-4 ғасырларда Дунай армиясын жабдықтау үшін көптеген хорреалар салуға жасаған күш-сайыстарының нәтижесінде Сердика қазба жұмыстары кезінде табылған 8 хорреаға айналды. 343 жылы Сардика соборы қазіргі 6 ғасырлық Киелі София шіркеуі орналасқан жердегі шіркеуде өтті. Қала 447 жылы ғұндар тарапынан қиратылды, бірақ 6 ғасырда Византия императоры Юстиниан оны қайта тұрғызып, Триадица деп атады. Сердика Юстиниан I билігі кезінде қайтадан гүлденді, оның қорғаныс қабырғалары қалыңдығы екі есеге артты және қосымша мұнаралар салынды, олардың қалдықтары бүгінге дейін көрініп тұр. Славяндармен де бірнеше рет қиратылса да, қала 809 жылға дейін Византияның билігінде болды.
Орта ғасырлар
София алғаш рет 809 жылы хан Крум билігінде Бірінші Болгар империясының құрамына енді. Кейін қала болгар тілінде Средиц деп аталып, маңызды бекініс және әкімшілік орталыққа айналды. Бірнеше сәтсіз қоршаудан кейін 1018 жылы қала Византия империясының қолбасына қайта түсті. 1128 жылы Византия империясының құрамында болған Средиц мажар шабуылына ұшырады, бірақ 1191 жылы Влахия-Болгар көтерілісінен кейін патша Иван Асен I тұсында қайта жаңарған Болгар империясына қосылды. Екінші Болгар империясы кезінде Софияның билеушісіне берілген Себастократор атағы Болгар патшасынан кейін екінші дәрежелі болды. Осы атақтың белгілі иегерлері – Калоян, Петр және олардың туысы Александр Асен (1232 жылдан кейін қайтыс болған), Болгар Иван Асен I-нің ұлы. 12-14 ғасырларда София сауда мен қолөнердің дамыған орталығы болды. 1376 жылы қала Әулие София шіркеуінің құрметіне София деп аталды. Дегенмен, 16 ғасырға дейін қала "София" және "Средиц" есімдерімен атала берді, содан кейін жаңа есім ескісін толығымен ығыстырды. Орта ғасырлар бойы София алтынмен жұмыс ілеу шеберлігімен танымал болды, мұндағы бай минералдық ресурстар осы қолөнердің дамуына үлкен үлес қосты. Бұл туралы сол кезеңнен және тіпті ежелгі заманнан қазба жұмыстарынан табылған алтын қазыналардың көп саны куәлік етеді.
From the 12th to the 14th century, Sofia was a thriving centre of trade and crafts. It was renamed Sofia in 1376 after the Church of St Sophia. However, it was called both "Sofia" and "Sredets" until the 16th century, when the new name gradually replaced the old one. During the whole of the Middle Ages, Sofia remained known for its goldsmithing, particularly aided by the wealth of mineral resources in the neighbouring mountains. This is evidenced by the number of gold treasures excavated from the period and even from Antiquity.
Осман дәуірі
1385 жылы София Мұрад I билігі кезінде Осман империясымен қоршалып алынып, басып алынды. Анатолиядан келген Осман азаматтары сол кезде басым көпшілігі болгар тілді халыққа қосылды. София 1443 жылы Иоанн Гуняди мен Варнаның Владислав III басқарған крест жорығын көрді, ол Османдықтарды қуып шығаруға жасалған күшті әрекет болды. Крест жорығы сәтсіз аяқталды және Софияның көптеген тұрғындары, әсіресе элиталық топтар, қатысқандары үшін қуғынға ұшырады. 14-ғасырдан 19-ғасырға дейін София Осман империясының маңызды әкімшілік орталығы болды. Ол Еуропадағы Осман жерлерін (Балқанды) басқарған Румелия (Румелия) бейлербейлігінің астанасы болды, ол Анадолия бейлербейлігімен бірге екеуінің бірі еді. София сонымен қатар маңызды София санджағының астанасы болды, оның құрамында Пловдив пен Эдирнемен бірге бүкіл Фракия және Салоники мен Скопьемен бірге Македонияның бір бөлігі кірді. Сол кезде София қазіргі Болгариядағы Рагуза Республикасымен керуен саудасының ірі импорт-экспорт базасы болды. Халық санының айтарлықтай өсуімен қатар, 15- және 16-ғасырларда көптеген Османдық ғимараттар бой көтерді. Олардың аз ғана бөлігі сақталған, оның ішінде жұмыс істеп тұрған жалғыз мешіт – Баня Баши. Бұл кезең үлкен әртүрлілікпен, инфрақұрылымға, білім беруге және жергілікті экономикаға жасалған мемлекеттік инвестициялармен ерекшеленді. Көзге көрінетін деректерде сегіз жұма мешіті, үш қоғамдық кітапхана, көптеген мектептер, 12 шіркеу, үш синагога және Балқандағы ең ірі бедестен туралы айтылады. 16-ғасырға қатысты салық тізілімдері болгар тілді православие христиандарының есебінен мұсылман халқының айтарлықтай өскенін көрсетеді: 1524–1525 жылдары 915 мұсылман және 317 христиан отбасысы болды, 1544–1545 жылдары 1325 мұсылман, 173 христиан және 88 еврей, 1570–1571 жылдары 892 мұсылман, 386 христиан, 126 еврей және 49 рома, ал 1573 жылы 1017 мұсылман, 257 христиан, 127 еврей және 38 рома отбасысы тіркелді. Бұған дейін айтылғандай, Осман билігі София халқының демографиялық өсуіне ықпал етті. Сауда-саттық орталығы ретінде қала 1620 жылдардағы 6000 халқынан 17-ғасырдың ортасындағы 55000 халқына, ал 18-ғасырға қарай 70 80 000 халқына жетті. Шетелдік саяхатшылардың берген бұл деректері шамадан тыс болуы мүмкін, бірақ бұл кезеңде Софияның маңыздылығын көрсетеді. 16-ғасырда София болгарлар, романоттар, ашкеназилер мен сефардтық яһудилер, армяндар, гректер және рагузалық саудагерлердің мекендеген гүлденген сауда орталығы болды. 17-ғасырда қала тұрғындарының арасында албандар мен парсылар да болды. Османдықтардың билігі аяқталған кезде қала халқы 20 501 адамды құрады, оның 56% болгар, 30% еврей, 7% түрік және 6% рома болды. 1610 жылы Ватикан Румелиядағы католиктер тобына жататын Османдықтар үшін София епископтығын құрды, ол 1715 жылға дейін, көптеген католиктер Габсбург немесе патшалық аумақтарына көшіп кеткенше сақталды.
19 және 20 ғасырлар
София 1878 жылы орыс әскерлері тарапынан басып алынды, 1877-78 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде, және 1879 жылы Болгарияның тәуелсіз княздығының астанасы болды, ол 1908 жылы Болгария Корольдігіне айналды. Софиядағы көптеген мешіттер осы соғыста жойылды, олардың жетісі 1878 жылдың желтоқсан айындағы бір түні, орыс әскери инженерлері жасаған жарылыстардың шуын дауыл жасырып тұрғанда қиратылды. Соғыстан кейін, мұсылман халқының көп бөлігі Софияны тастап кетті. 1907 жылы Софиядағы Осмободитель бульвары бойында Цар-Азат етуші ескерткіші ашылды. 1925 жылы Болгария тарихындағы ең ірі террористік акт – Санкт-Неделя шіркеуіне жасалған шабуыл, Болгария Коммунистік партиясы тарапынан жасалды, нәтижесінде 150 адам қаза тауып, 500-ге жуық адам жараланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде София 1943 жылдың соңы мен 1944 жылдың басында одақтас авиациясымен бомбаланды, содан кейін Кеңес Одағы тарапынан оккупацияланды. Нацистік Германиямен одақтас болған Болгария режимі құлатылды және София коммунистік үкімет басқарған Болгария Халық Республикасының астанасы болды (1946–1989).