Кіріспе

12 ғасырдағы Англо-Норман Ирландияға шабуылы 12 ғасырдың соңында Англо-Норман Ирландияға шабуыл жасады, оның барысында Англия корольдері ирландтардан кең аумақтарды біртіндеп басып алып, иеленді, ал кейін Англия корольдері оларға егемендік құқығын талап етті, мұның бәрі папалық бұйрық – Laudabiliter арқылы бекітілген деп есептелді. Ол кезде Гаэль Ирландиясы бірнеше патшалықтан тұрды, олардың арасында жоғары патша басқа патшалардың көп бөлігіне билік етіп тұрды. Англо-Норман шабуылы Ирландия тарихындағы маңызды кезең болды, ол Англияның, кейіннен Ұлыбританияның Ирландияны 800 жылдан астам уақыт бойы жаулап алуы мен отарлауының бастауын берді. 1169 жылдың мамыр айында Англо-Норман жалдамалы әскерлері Лийнстердің қуылған королі Диармит мак Мурчаданың (Дермот МакМурра) өтініші бойынша Ирландияға қонды. Олар бірнеше апта ішінде осы мақсатына жетіп, көршілес патшалықтарға шабуыл жасады. Бұл әскери араласуды Англия королі Генрих II мақұлдады. Диармит Генрихке адал болуға ант беріп, Нормандықтарға жер беруге уәде берді. 1170 жылы Пемброк графы Ричард "Стронгбоу" де Клэр бастаған Нормандықтардың тағы бір тобы қонды. Олар маңызды скандинавиялық-ирланд қалалары Дублин мен Уотерфордты басып алды, ал Стронгбоу Диармиттың қызы Аоифке үйленді. 1171 жылдың мамыр айында Диармит қайтыс болды, ал Стронгбоу Диармит оған уәде еткен Ленстерді иеленді. Жоғары король Руаидри Уа Кончобэр (Рори О'Коннор) бастаған ирланд патшалықтарының көпшілігі Дублинні қоршап алды, ал Нормандықтар бақылап отырған Уотерфорд пен Уэксфордқа да шабуыл жасалды. Алайда Нормандықтар өз аумақтарының көп бөлігін сақтап қалды. 1171 жылдың қазан айында Генрих патша Англо-Нормандықтар мен ирландтарды бақылауға алу үшін үлкен әскерімен Ирландияға келді. Бұл араласуды Рим-католик шіркеуі қолдады, олар оны Ирландиядағы діни реформаны қамтамасыз ету құралы және салық түсетін көз ретінде қарастырды. Ол кезде Ирландияның неке заңдары шіркеутің жалпы заңдарына қайшы келді, ал Грегориандық реформа толыққанды жүзеге асырылмаған еді. Генрих Стронгбоуға Ленстерді феод ретінде берді, скандинавиялық-ирланд қалаларын мемлекеттік жер деп жариялады және Ирландия шіркеуін реформалау үшін Кашел синодын ұйымдастырды. Көптеген ирланд патшалары да оған мойынсұнды, мүмкін, ол Нормандықтардың кеңеюін тоқтатады деген үмітте, бірақ Генрих жаулап алынбаған Мит патшалығын Хью де Лейсиге берді. 1172 жылы Генрих кеткеннен кейін Нормандықтар мен ирландтар арасындағы шайқастар жалғасты. 1175 жылғы Виндзор келісімі Генрихті жаулап алынған аумақтың билеушісі, ал Руаидриді қалған Ирландияның билеушісі деп таныды, сонымен қатар Руаидри Генрихке адал болуға ант берді. Бірақ келісім көп ұзамай бұзылды: Нормандық иелері ирланд патшалықтарына шабуыл жасауын жалғастырды, ал ирландтар Нормандықтарға шабуыл жасауын тоқтатпады. 1177 жылы Генрих жаңа саясатты қабылдады. Ол өзінің ұлы Джонды "Ирландияның Лорды" деп жариялады (яғни бүкіл аралға құқығы бар екенін мәлімдеді) және Нормандық иелеріне көбірек жерді жаулап алуға рұқсат берді. Олардың иелігіндегі аумақ Ирландияның Лордтығына айналды, ол Анжу империясының бір бөлігі болды. Нормандықтардың табысы әскери басымдығы мен қамал салуға, ирландтардың біріккен қарсылығының болмауына және Генрихтің араласуына шіркеутің қолдауына байланысты болды.

Өмірбаян

12 ғасырда Гелл Ирландиясы бірнеше ірі патшалықтардан тұрды, олардың әрқайсысы бірнеше кіші патшалықтарды қамтыды. Басқа патшалардан салық-төлем қабылдаған, бірақ Ирландияны біртұтас мемлекет ретінде басқармаған, алайда ортақ мәдениет пен құқықтық жүйеге ие болған Жоғары патша билік етті. Дублин, Вексфорд, Уотерфорд, Корк және Лимерик бес порты қалаларында норвегиялық-ирландтар тұрды және олардың өз билеушілері болды. Нормандар 1066 және 1075 жылдар аралығында Англияны жаулап алды, одан кейін барлық графтықтар мен 1096 жылдан бастап барлық епископтықтар нормандардың иелігінде болды. Параллельдік түрде, Абернети шарты нормандар мен Шотландия арасында шектеулі келісім жасады, Камбриядағы жерлер бейбітшілікке айырбасталды. Келесі онжылдықтарда нормандар Оңтүстік Уэльстің көп бөлігін жаулап алып, онда өздерінің жартылай тәуелсіз иеліктерін құрды. Тарихшы Джон Гиллингхэмнің сөзіне сәйкес, нормандардың жаулап алуынан кейін Англияның жаңа француз тілді билеуші элитасының арасында империалистік көзқарас қалыптасты, және олар келт көршілерін кемсіз және варвар деп санады.

Ертедегі нормандық жобалар мен байланыс

1014 жылғы Клонтарф шайқасында Дублин Ленстер әскеріне Нормандия герцогтығынан келген әскерлер кірген болуы мүмкін деп есептеледі. Ирландия шіркеу басшылары реформалар үшін заңдар қабылдады, әсіресе Кашел (1101), Рат Брейсаил (1111) және Келлс (1152) синодтарында. Бұл реформалар некеге, дін қызметкерлерінің бойдақ болуына, діни сакраменттер жүйесіне және шіркеу жерлері мен лауазымдарын бақылауға қатысты көзқарасты қатаңдатуға бағытталды, бұл «Ирландия қоғамының христиан дінінен бұрынғы дәуірінен және Ирландия шіркеуі ғасырлар бойы қабылдаған дәстүрлерден бас тартуды талап етеді» делінген. Реформаларды іске асыру баяу және қиын болды. Солсберидің ирландтарға қатысты көзқарасына Малахияның досы Бернард Клерво жазған «Малахияның өмірі» әсер еткен. Бұл хагиография Малахияның 1148 жылы қайтыс болғаннан кейін бір жыл ішінде жазылған, шын мәнінде жоғары дәрежеде христиандырылған ирландтарды, шындығында, варварлық, жартылай түркі және реформаға мұқтаж деп әңгімелеген. Ол Брейфне (Бреффни) -нің Тигернан Уа Руарк (Тирнан О'Рурк), Мид (Мейт) -нің Диармайт Уа Маелсехлан (Дермот О'Мелаглин), Дублиннің норвегиялық-ирландтары және бірнеше Ленстер ханзадаларынан құралған коалицияны басқарды және Генрих II-ден патшалық билігін қайтару үшін көмек сұрады. Генрих Диармайтқа әскер жинауға рұқсат берді және өзінің поддандыларына Диармайтқа көмектесуге уәкілеттік берді, ал Диармайт Генрихке адалдыққа ант берді. Басқа да артықшылықтардың қатарында, адал Диармайттың билікке оралуы Дублин флотын Уэльс және Шотландықтарға қарсы англо-нормандық науқандарда пайдалануға мүмкіндік береді. Бірнеше Маркер Лордтар көмектесуге келісті: Ричард ФицГилберт де Клэр (Strongbow деп те аталады), Роберт ФицСтефен, Морис ФицГеральд және Морис де Прендергаст. Диармайт Стронгбоуға қызы Айфені үйленуге және Диармайт қайтыс болғаннан кейін Ленстердің патшалығын беруге уәде берді. Ол Роберт пен Мориске Вексфорд қаласын және жақын орналасқан екі кантридті уәде етті. Ирландия заңдарына сәйкес Диармайттың мұндай құқығы болмады. Олардың көмегін алғаннан кейін, ол 1167 жылы өзінің туған жері Уи Цэйннселайгқа (Хи Кинселла) бір рыцарь Ричард Фицгодебертпен және аз сандағы сарбаздармен оралды. Ол билікті қайтадан жеңілдікпен иеленді және одақтастарының келуін күтті. Патша Руаидри мен Тигернан оған қарсы кішкентай күшпен шықты және Киллистаунда шайқас болды. Диармайт Руайдриге кепілдерді және Тигернанға жүз унция алтынды берді, ал Фицгодеберт Ирландиядан кетті. 1169 жылдың 1 мамырында Роберт ФицСтефан мен Морис де Прендергаст кем дегенде 40 салт атты, 60 қарулы адам және 360 садақшы күшпен Уэксфорд графтығының оңтүстік жағалауындағы Банноу шығанағына қонды. Бұл күш Диармайт бастаған 500-ге жуық адаммен бірікті. Олар Ленстерді және Диармайт егемендік деп мәлімдеген аумақтарды жаулап алуға кірісті. Біріншіден, олар екі күннен кейін берілген Вексфордтың скандинавиялық-ирландтық теңіз портын қоршады. Содан кейін олар Диармайтқа бағынбаған солтүстік Ленстердің аумақтарын шапты және тонады. Олар сондай-ақ көршілес Оссори патшалығына шабуыл жасап, Ахад Ур шайқасында король Дончад Мак Гилла Патриктің (Донаг МакГиллапатрик) күштерін жеңді. Алайда Дончад өз күштерін қауіпсіз жерге қайтарды. Содан кейін Прендергаст өзінің 200 адамымен Ирландиядан кететінін мәлімдеді, бірақ Диармайт оларға Вексфордтан теңізге шығуға рұқсат бермеді. Жауап ретінде Прендергаст өз адамдарын Оссоридің Дончадқа жалдамалы әскер ретінде ұсынды, оны Дончад қабылдады. Фернсте келісімге қол жеткізілді: Диармайт Ленстердің патшасы ретінде мойындалды, ал Руайдриді өзінің үстемдігін мойындап, шетелдік одақтастарын тұрақты түрде жіберуге келісті. Ферн келісімінен кейін көп ұзамай Морис Фицджеральд кем дегенде 10 салт атты, 30 атты садақшы және 100 аяқ садақшымен Вексфордқа келді. Морис пен Диармайт күштерін көрсету үшін әскерін солтүстікке қарай аттандырып, Дублиннің ішкі аймағын қиратты.

1170 жылы Стронгбоудың келуі

1170 жылы Стронгбоу өзінің шабуылға кірісуіне Глостердің еврей саудагері Джосе қаржылай қолдау көрсеткен көрінеді: "Глостердің еврейі Джосе корольдің тыйым салғандарына қарамастан Ирландияға кеткендерге берген ақша үшін 100 шиллинг берешегі бар". Сол жылдың мамыр айында Реймонд Фицджеральд Банноу шығанағына кем дегенде 10 салт атты және 70 садақшымен келді. Бұл Стронгбоу әскерінің алдын ала күзеті, ол Уотерфордқа шабуыл жасау үшін баспалдақ болуы керек еді. Реймондтың әскері Багинбундағы ескі фортты басып алып, оны қоршаған ауылды тонады. Нормандықтар қоршаудағыларды шауып, 500-ге жуығын өлтіріп, 70-ін тұтқынға алды. Бұл тұтқындар кейін өлтірілді: нормандықтар олардың аяқ-қолдарын сындырып, басын кесіп, денелерін жардан лақтырып тастады. Олар Реймондтың жасағымен кездесіп, Уотерфордқа шабуыл жасады. Ақырында қабырғалар бұзылып, көшеде қатал шайқастар болды, онда 700 қорғаушы қаза тапты. Нормандар мен Диармит Уотерфордта соғыс кеңесі өткізді және Дублинді алуға келісті. Патша Руайдри оларды тосқауылға алу үшін Дублиннің маңында үлкен әскер қостарын тікті. Коннахт әскерлерімен қатар, оған Бреффни (патша Тигернан бастаған), Мид (патша Маэль Сехлайн бастаған) және Ориел (патша Муршад Уа Сербайл бастаған) әскерлері кірді. Нормандар мен Диармит оларды Уиклоу таулары арқылы айналып өтіп, Руайдри әскерін өз жоспарларынан бас тартуға мәжбүр етті. Олар Дублинге жеткенде, Диармит өзінің патшасы Аскалл мак Раниеллмен (Аскалл МакРанналл) келіссөздер бастады. 21 қыркүйекте, келіссөздер жүргізіліп жатқан кезде, Майлз де Коган мен Реймонд Фицджеральд бастаған нормандықтар қалаға шабуыл жасап, оны басып алды. Аскалл мен оның жақтастары өз кемелерімен қашып кетті, бірақ қаланы қайта алуға уәде берді. Содан кейін Стронгбоу мен Диармит Мид арқылы және Бреффниге дейін "жойқын жорық" жүргізіп, Клонардты, Келлсті және басқа да бірнеше монастырлық қалаларды өртеп жіберді. Ферн келісімінің бұзылуына жауап ретінде Руайдри үш адамды, соның ішінде Диармайттың ұлын өлтірді. Содан кейін Стронгбоу Ленстерді талап етті, өйткені Диармайт Стронгбоуға ол қайтыс болғаннан кейін патшалықты мұра етеді деп уәде берген болатын, өйткені ол Айф арқылы оның күйеу баласы. Алайда, Стронгбоу Диармайттың мұрагері деп саналмас еді, өйткені оның екі әйелі, сондай-ақ ұлдары мен басқа да қыздары бар. Шындығында, Англия заңына сәйкес, Стронгбоудың мұрагерлік құқығы Айфенің анасын оның жалғыз заңды әйелі деп санау арқылы негізделген. Бұдан басқа, Стронгбоудың мұрагерлігі ирланд заңына сәйкес негізделмеген, өйткені патшалық мұрагерлік сайлаулы болған және тек еркек желі арқылы берілуі мүмкін. Стронгбоу Домналға Ленстердің көп бөлігінде өзінің ирландтық азаматтары бойынша билікті берді. Диармайттың орнын оның туған жері Уи-Ценнселайгтың билеушісі ретінде ағасы Муршад бағындырды. 1171 жылдың басында Генрих өзінің қол астындағыларға өз елдеріне оралуға немесе барлық иеліктерін тартып алуға бұйрық берді. Стронгбоу Генриге өзінің Диармайтты патшалық билікке қайтару үшін Генридің рұқсатымен Ирландияға барғанын және Ирландияда қандай жетістікке жеткенін "Генридің рақымы мен игілігімен және оның қолындағы" екенін еске салды. 1171 жылдың қыркүйегінде Генрих Ирландияға әскери экспедицияны бастауға шешім қабылдады және армия жиналған кезде Стронгбоуды Пемброк қаласында кездестіруге шақырды. Сол кездегі ағылшын тарихшысы Уильям Ньюбургтік Генрихтің "осы ғаламат жеңістің даңқы мен табысын" өзіне ғана арнайтынын жазған. Норман иелері Генриге адалдықтарын растап, өздері жаулап алған аумақты оған тапсырды. Ол Стронгбоудың Ленстерді феодалды иеленуіне мүмкіндік берді және Дублин, Уэксфорд және Уотерфордты патшалық жер деп жариялады. Ирландияның он бес патшасы мен әміршісі Генриге мойынсұнды, олар Норманның өз аумақтарына жолын кесуіне кедергі жасайтын болады деп үміттенген болар. Ирландияның шіркеу иерархиясы да Генриге бағынышты, өйткені оның араласуы саяси тұрақтылықты арттырады деп сенді. Ол Кашель синодын ұйымдастырды, онда ирланд шіркеуінің басшылары оны "уақытша иелері" деп мойындады. Бұл олардың Грегориан реформалары Гелл қоғамымен үйлесімсіз екенін түсінуіне байланысты болуы мүмкін. Папа Адрианның орнын басқан папа Александр III ирланд епископтарына хат жіберіп, корольдердің ант берген антына сәйкес Генриді өздерінің иелері ретінде қабылдауға немесе шіркеудің айыптауына ұшырауға шақырды. Ол Лаудабилитерді ратификациялап, Генрихке Ирландия үстінен билік беруге рұқсат берді, діни реформаны қамтамасыз ету және ирландтардың Римге салық төлеуін қамтамасыз ету үшін. Синод ирланд шіркеуінің тәжірибелерін Англиямен үйлестіруге тырысты және Ирландияға жаңа монастырлық қауымдастықтар мен әскери ордендер (мысалы, Тамплиерлер) енгізілді. 1172 жылдың басында Генрих де Лэсиге Мидке патшалық әскерін алып кіруге рұқсат берді, онда олар монастырлық қалаларды Fore және Killeigh өртеп жіберді. Генрих сондай-ақ Бристольдің еркін азаматтарына Дублинді отарлауға мүмкіндік берді. Көптеген Норс-Ирландия тұрғындары қала қабырғаларының сыртында, Oxmantown болып белгіленген жерге қайта қоныстандыруға мәжбүр болды. Генрих 1172 жылдың 17 сәуірінде Ирландиядан кетіп, Уэксфордтан теңізге шықты. Кейбір ағылшын жазушылары – мысалы, Уильям Кентерберилік және Ральф Нигер – Генрихтің әскери араласуын заңсыз "жауынгерлік шабуыл" және "жаулау" деп айыптады. Уэльс қара кітабындағы ақын Генрихтің "Ирландияның тыныш үйлеріне шабуыл жасау үшін тұз теңізінен өтуін" және "соғыс пен масқаралықты" тудырғанын сипаттады. Жеральд де Барри өзінің "корольдердің Ирландияны заңсыз ұстап отырғанына қатысты дауысты шағымдарды" жоққа шығаруға міндетті болды. Стронгбоу сондай-ақ Оффалиге шабуыл жасап, тонады, бірақ оны бағындыра алмады. Реймонд Фицджеральд сол жылы қайтып келгенде, ол Дэйси патшалығына сәтті шабуыл жасады, құрлық және теңіз арқылы, өйткені оның патшасы Генрихке мойынсұнғандықтан, патшалық шабуылдан босатылуы керек еді. Нормандықтардың Лисмор монастырлық қаласына жасаған шабуылы Корктан келген Норс-Ирландия флотымен тоқтатылды. Теңіз шайқасынан кейін нормандықтар Уотерфордқа қайтып келді. 1173 жылдың соңында Диармайт Мак Мурхаданың ұлы Домналл Каомханах (Донал Каванаг) Стронгбоудың Ленстердегі әскерлеріне шабуыл жасап, 200 адамды өлтірді. Сонымен қатар, Томонд пен Коннахттан келген ирланд әскері, Домналл Уа Бриан (Донал О'Брайан) бастаған, нормандықтарды Килкенниден қуды және ондағы Стронгбоудың қамал-бекінісін қиратты. Стронгбоу 1174 жылдың басында Томондқа әскер жіберіп, Лимерикке қарай жорық жасады. Тюрлес шайқасында Домналл Уа Брианның күштері Стронгбоу әскерінің бір бөлігін жеңіп, мыңдаған адамды өлтіріп, оны Лимерикке жорықтан бас тартуға мәжбүр етті. Руайдри Коннахт, Мид, Бреффни, Ориел, Ольстер және Солтүстік Уи Неилден, сондай-ақ олардың патшаларынан әскер жинады. Ол Мидке кіріп, Трим және Дулик қалаларындағы қамалдарды қиратты, содан кейін Дублинге қарай жылжыды. Реймонд Фицджеральд Уэксфордқа кем дегенде 30 салт атты, 100 атты әскер және 300 садақшымен келді. Бұл әскер Дублинге жеткенде және ондағы гарнизонды күшейткенде, Руайдри әскері шегінді.

Виндзор келісім-шарты мен Оксфорд кеңесі

6 қазан күні 1175 жылы Англияның Генрих II мен Жоғары король Руаидри Виндзор шартын жасасты. Шарт Ирландияны екі ықпал аймағына бөлді: Генрих Норман басып алған аумақтың үстемдігін мойындады, ал Руаидри Ирландияның қалған бөлігінің үстемдігін мойындады. Бірақ Руаидри барлық ирланд патшаларын бағындыра алмады. Сол кездегі ағылшын тарихшысы Уильям Ньюбург былай деп жазды: «Ол [Генрих] осы бағындырылған провинцияны басқару үшін сол жерде қалдырған әскери қолбасшылар, олжа немесе даңқ іздеп, оларға бөлінген шекараны бірте-бірте кеңейтті». 1176 жылдың сәуір айында Дублиннен шыққан үлкен ағылшын-нормандық әскері қазіргі Армаг графтығына қарай солтүстікке аттанды. Бұл Ориелдің бөлігі болды, шарты бойынша бұл патшалық басып алудан қорғалмауы керек еді. Алайда Ориелдің ирландтары ағылшын-нормандықтарды кері шегінуге мәжбүр етіп, олардың 500-ге жуық сарбазын өлтірді. 1176 жылдың мамыр айында Стронгбоу қайтыс болды, ал Генрих Уильям ФицАльдельмды Ирландиядағы жаңа өкілі етіп тағайындады. Келесі жылы оның орнын Хью де Лейси иеленді. 1177 жылдың ақпан айында Джон де Курси 22 рыцарь мен 500 сарбаздан тұратын әскерімен Дублиннен аттанды. Де Курси солтүстікке қарай, Улайд патшалығына қарай жылдам жол тартты және Даунпатрик қаласын басып алды. Улайдтар, патша Руаидри Мак Дюиннслиб (Рори МакДунлеви) басшылығымен, қаланы қайта басып алуға тырысты, бірақ қатал шайқастан кейін олардың күшін қайтарды. 1177 жылдың мамыр айында король Генрих Оксфордта кеңес өткізді, бұл Ирландия саясатындағы өзгерісті білдірді. Ол өзінің ұлы Джонды (он жаста) «Ирландияның лорды» деп жариялады және оның жасқа келгенде Ирландияның барлық патшасы болуын жоспарлады. Осылайша ағылшын-нормандықтар басып алған аумақ Ирландияның лордтығы деп аталды және Анжу империясының бір бөлігіне айналды. Генрих ағылшын-нормандық лордтарды көбірек аумақты жаулап алуға да ынталандырды. Ол Томмонд патшалығын Филип де Браузеге, ал Десмондты Роберт Фицстефен мен Майлз де Коганға берді. Бұл олар Англия королінің вассалдары болғандықтан ғана болды, мәдени тұрғыдан ағылшын-саксондықтар болғандықтан емес. Дегенмен, қоныс аударушылардың көпшілігі, мүмкін, ағылшын-нормандықтар емес, ағылшын-саксондықтар болған, ал олар сөйлейтін тіл – орта ағылшын тілі болды, бұл Дублиндегі Фингаллиан диалектісінде және Вексфордтың Йола диалектісінде сақталған. Бұл 12-13 ғасырларда келген қоныс аударушылардың көпшілігі сөйлеген тіл туралы мәлімет береді. Expugnatio Hibernica оларды әрдайым ағылшын деп сипаттайды; сондай-ақ «Дермот пен графтың әні» ағылшын терминін сексен рет қолданады, ал «француз», «флемингтер» және «нормандар» сөздерін тек бір жолда ғана қолданады. Қазіргі кезде «нормандар», «ағылшын-нормандар» (өзі 18 ғасырдың құрастырылуы) және «Камбро-нормандар» сияқты терминдер қолданылғанына қарамастан, заманауи көздер ирландиялық контексте «нормандар» сөзін ешқашан қолданбайды. Осының салдарынан, замандастар келгендерді олардың ана тіліне, ұлтына немесе географиялық шығу тегіне қарамастан, ағылшын деп санағандығы анық. Алайда, 19 ғасырда, қарқынды және сезімтал саяси пікірталас кезінде, тарихшылар бұл терминді қолдануды тоқтатты және оның орнына тарихи емес терминдерді енгізді. Ирландия тарихы бойынша қазіргі тарихнамада тарихшылар ағылшын-нормандық шабуылды «нормандар» немесе «ағылшындар» жасаған деп сипаттауда келіспейді.