Кіріспе
Британия мен солтүстік Галлияның императоры 286 жылдан 293 жылға дейін, рим императоры Маркус Аврелий Маусей Караузиус (293 жылы қайтыс болды) – III ғасырдағы Рим империясының әскери қолбасшысы. Ол Бельгия Галлиясынан шыққан менапийлік, 286 жылы Караузиус көтерілісі кезінде билікті тартып алып, өзін Британия мен солтүстік Галлияның императоры деп жариялады (Imperium Britanniarum). Бұл оқиға Батавиялық Постумустың Галлия империясы 273 жылы жойылғаннан кейін 13 жыл өткен соң болды. Ол жеті жыл бойы билік құрды, содан кейін қаржы министрі Алекттің қолынан қаза тапты, ал оған дейін өзін "Солтүстік императоры" деп атады.
the Roman Emperor
Marcus Aurelius Mausaeus Carausius (died 293) was a military commander of the Roman Empire in the 3rd century. He was a Menapian from Belgic Gaul, who usurped power in 286, during the Carausian Revolt, declaring himself emperor in Britain and northern Gaul (Imperium Britanniarum). He did this only 13 years after the Gallic Empire of the Batavian Postumus was ended in 273. He held power for seven years, fashioning the name "Emperor of the North" for himself, before being assassinated by his finance minister Allectus.
Тарих
Караузий қарапайым текті, менапиялық, ол 286 жылы Максимианның Багаудтар көтерілісіне қарсы жорығында көзге түсті. Бұл жетістігі және оның бұрынғы ұшқыш қызметі оны Англия жоғалауында орналасқан Classis Britannica флотының қолбасшысы етіп тағайындады. Оның міндеті Арморика мен Бельгия жағалауларын тонаған франк және саксон қарақшыларын жою болатын. Ол қарақшыларға шабуыл жасауға және олжа жинауға мүмкіндік бергені үшін күдік тудырды, содан кейін олжаланған қазынаны өзіне алып, Максимиан оны өлімге кесуге бұйырды. 286 жылдың соңында немесе 287 жылдың басында Караузий бұл жаза туралы естіп, өзін Ұлыбритания мен Солтүстік Галлияның императоры деп жариялады. Оның әскеріне өзінің флоты, ол салған жаңа кемелер, Ұлыбританиядағы үш легион, сондай-ақ Галлияда тартып алған легион, бірнеше шетелдік қосымша бөлімдер, Галлиялық сауда кемелері және олжа үмітімен келген варвар жалдамалылары кірді. Британдық тарихшы және археолог Шеппард Фрере теңіздегі қолбасшылығына қарамастан, Караузийдің әскерден қолдауға қалай ие болғанын ойлап, ол 285 жылы Диоклетианның Britannicus Maximus атағын қабылдауымен және осы кезеңдегі Британиядағы қалалардың қирауымен байланысты, жазылмаған жеңіске қатысқан болуы мүмкін деп болжайды. Дегенмен, Багаудтарға қарсы жорыс құрлықта жүргізілгені анық, және бұл Караузийдің әскер арасында танымалдылығына себеп болуы мүмкін. Сондай-ақ, егер ұрлық айыптаулары рас болса, ол олардың адалдығын сатып алуға жеткілікті қаражатқа ие болған болар. Максимиан 288 немесе 289 жылы оны тақтан түсіру үшін Ұлыбританияға жорық жасады, бірақ ол сәтсіз аяқталды. Констанций Хлорға арналған мақтау сөзінде бұл сәтсіздік нашар ауа райымен байланыстырылса да, Караузийдің әскери жеңіске қол жеткізгені айтылады. Евтропийдің сөзіне сүйенсек, Караузийдің әскери шеберлігінің арқасында жаулық бекер болды және бейбітшілік орнатылды. Осыдан кейін Караузий заңдылық пен ресми мойындау туралы арман күйге келді.
Монеталардағы Караустың үгіт-насихаттары: сипаты, заңдылығы туралы мәлімдемелер, әдебиеттік сілтемелер
Сомырдың қадалуы – бұл тәлкек император туралы ақпараттың басты көзі; оның сомырлары Лондиниум, Ротомагус (Руэн) және үшінші орында, мүмкін Colonia Claudia Victricensis (Колчестер) қалаларындағы монета астырында шығарылған. Ол оларды күрделі насихат құралы ретінде де пайдаланған. Ол Рим империясында ұзақ буын бойы пайда болмаған тұңғыш күміс монеталарды шығарды, сапалы металлдан жасалған сомырдың оның заңдылығын арттыратынын және оны Диоклетиан мен Максимианнан табыстырақ көрсететінін білген.
Кейіпкердің бейнесі
Оның алғашқы шығарылымдары оны қабақ және бұзақы ретінде көрсетеді, бірақ сапалы мысалдардағы қалыптаудың техникалық деңгейі өте жоғары екенін көруге болады. Мақсат – қабақ және бұзақы адамды бейнелеу еді; оның кейінгі монеталары оны әдемі және мейірімді көрсетеді.
Императорлық заңдылық туралы талаптар
Ол монеталардың артқы жағында әдеттегіден гөрі үш портреттік бас суретін, ал алдыңғы жағында PAX AVGGG деген жазуды – үш Аугусттың бейбітшілігін бейнелеген. Бұл оның Диоклетиан мен Максимианның екеуі де оны ресми түрде мойындағанын көрсетеді, бірақ олардың сол кездегі монеталарында тек екі Аугусттың атрибуттарын көрсететін PAX AVGG жазуы болған. Караузий өзін Тетрархияның императорлар кеңесінің мүшесі ретінде көрсетіп, Диоклетиан мен Максимианның портреттерімен бірге CARAVSIVS ET FRATRES SVI, яғни «Караузий және оның бауырлары» деген жазуы бар монеталар шығарған.
Виргилиан және басқа әдебиеттік сілтемелер
Караузий британдықтардың римдік үстемдікке наразылығын пайдаланды деген болжам бар; ол Restitutor Britanniae («Британияны қайта жаңғыртушы») және Genius Britanniae («Британия рухы») деген жазулары бар монеталар шығарды. Осы күміс монеталардың кейбіреулерінде Expectate veni («Көптен күткен адам келсін») деген жазу бар, бұл 300 жылдан астам бұрын жазылған Август заманындағы ақын Вергилийдің «Энеида» поэмасындағы мессиандық жолға сілтеме жасайды. Кейбір күміс монеталардың астыңғы бөлігінде (экзергумда) RSR деген жазу бар. Бұл мәселе біраз уақыт бойы жұмбақ болып келді. Қазір Британ мұражайында сақталатын үш мыс қорытмасынан жасалған медальон да сақталған. Біреуінің артқы жағында VICTOR CARAVSIUS AVG GERM MAX және астыңғы бөлігінде RSR жазылған; екіншісінде VICTOR CARAVSI AVG («Караузий Августың жеңісі») және астыңғы бөлігінде INPCDA жазылған; ал үшіншісінің астыңғы бөлігіндегі жазу зақымдану себепті оқылмайды, бірақ артқы жағында PACATOR ORBIS («Әлемге бейбітшілік әкелуші») деген жазу бар. Медальондарда Караузий консулдық киіммен бейнеленген, диаметрі 34–35 мм, салмағы шамамен 22 г. Медальондар ХХ ғасырда сатылымға түсіп, Британ мұражайына 1972, 1967 (бұл медальон алғаш рет 1931 жылы мұражайға көрсетілген) және 1997 жылдары жеткен. Олардың барлығында белгілі бір жерлеу салдарынан химиялық тозу белгілері байқалады, бұл олардың қазіргі күйінен көрінеді. 1998 жылдан бері бұл әріптер Вергилийдің «Төртінші Эклогтың» алтыншы және жетінші жолдарымен сәйкес келеді екені анықталды: Redeunt Saturnia Regna, Iam Nova Progenies Caelo Demittitur Alto, яғни «Алтын ғасырлар оралды, енді жаңа ұрпақ аспаннан төмен түседі». Вергилийдің еңбектері, не болмаса олардан алынған цитаталар римдік мәдениетте кеңінен таралған. Суетоний үш мысал келтіреді, онда Вергилийдің жолдары цитаталанған. Кассий Дио 199 жылы Хатраға жасалған шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін Септимий Северді сынау мақсатымен преториандық трибунның Вергилийдің сөздерін келтіргенін айтады. Мыс қорытмасынан жасалған медальондар римдік императорлық монеталардың қазіргі репертуарында болған, сондықтан Караузийдің өндірісін ерекше деп санауға болмайды. Нумериан (283–284) және оның інісі Карин (283–285) екеуі де Караузийдің медальондарымен ұқсас өлшемдегі және салмақтағы мыс қорытмасынан жасалған медальондар шығарған, көбінесе үш Монетаны (монета құдайы) бейнелеген. Тағы бір медальонда Нумериан консулдық киіммен бейнеленген, ал артқы жағында ол және оның әкесі Карус Жеңіспен тартқан төрт атты көлікте (квадригада) бейнеленген, астыңғы бөлігінде TRIVNF. QVADOR («Квад тайпасының жеңісі») деген жазу бар, бұл дыбысы жағынан INPCDA медальонына ұқсас. Виргилийге жасалған сілтеме үшінші ғасырдың соңындағы Рим Британиясының аясында ерекше болып көрінсе де, заманауи әдебиеттен тетрархияның легитимистік режимі өзінің үгіт-насихаттарында Вергилийдің сілтемелерін және тікелей цитаталарын пайдаланғаны және өзін алтын ғасырды қалпына келтіргені белгілі болады. «Сатурнның алтын ғасырдағы билігі әдебиетте кең таралған, сондай-ақ кез келген императордың билігін де осымен байланыстыру кең таралған». Максимианға арналған императорлық панегирикте: «Шын мәнінде, Сатурн билігінде қысқа ғана уақыт бойы гүлденген алтын ғасырлар қазір Юпитер мен Геркулестің мәңгілік басшылығымен қайта жаңғыруда». Сол кезеңнің христиан жазушысы және тетрархтарға қарсы болған Лактанций тетрархтарға және олардың Сатурнға деген құштарлығына қатысты бірнеше сынды жасайды, бұл ресми үгіт-насихаттың жалғандығын көрсетеді. Караузий дәстүрлі римдік қасиеттердің қайта жаңғыруын және б.з.б. бірінші ғасырдың соңында Август орнатқан империяның ұлы дәстүрлерін Римде емес, Британияда бейнелеуді мақсат еткен. Алайда, ол тетрархтық жарнамада қолданылып жүрген және әдебиетке қатысты ұқсас сөздерді қолданған үгіт-насихаттық тақырыпты қабылдады. Сонымен қатар, медальондар XVIII ғасырдағы фантастикалық туындылар болуы мүмкін деген пікір де бар. Олардың пікірінше, мұндай құпия әдеби сілтемелер Караузий мен оның әскеріне түсініксіз болар еді. Бұл аргументке сәйкес, антиквар Уильям Стукли немесе оған ұқсас біреу Караузийдің күміс монеталарында RSR деген жазуды тапқан, ол «Эклогтың» алтыншы жолындағы Redeunt Saturnia Regna (RSR) деген жазуға сәйкес келетінін анықтаған. Осыдан шабыттанған медальондар «Эклогтың» келесі жолымен бірге жасалған. Бұл аргументтің негізгі тұстары - Стуклидің Караузий және оның монеталары туралы егжей-тегжейлі кітап жариялағаны және медальондардың шығу тегі белгісіз екендігі. Алайда, бұл жарияланған аргумент Стуклидің қатысуын немесе мотивтерін растайтын ешқандай дәлел ұсынбайды (өйткені Стукли бұрыннан белгілі RSR монеталарының Виргилий кеңейтуі туралы ешқандай мәлімдеме жасамайды), немесе заманауи панегириктердің әдеби дәлелдеріне немесе оларға қатысты ғылыми жариялымдарға сілтеме жасайды, немесе медальондардың қазіргі сыртқы түріне сәйкес, олардың жерленгенін және 1931 жылға дейін белгісіз болғанын түсіндірмейді, осы жылы INPCDA медальоны алғаш рет Британ мұражайына әкелінді.
Караустың бақылауы және бекіністері
Карлайл қаласындағы оның есімі жазылған шақырық тас, бүкіл Рим Британиясы Караузийдің билігінде болғанын көрсетеді. Жазуы (құшақ жақшада толықтырылған) "IMP[eratori] C[aesari] M[arco] | AVR[elio] MAVS[aeo] | CARAVSIO P[io] F[elici] | INVICTO AVG[usto]", бұл "Император Цезарь Марк Аврелий Мавсей Караузий Пиус Феликс Инвиктус Август үшін" деп аударылады. Бұл атақ, оның өзін тетрархияның үлкен императорларына (Август) тең, ал ең төменгі императорларға (Цезарь) бағынышты емес деп санағанын көрсетеді. Шақырық тас шамамен 306 жылы қайта пайдаланылып, алғашқы жазу жасырылып, екінші жағына жаңа жазу қосылған, ол "Флавий Валерий Константин үшін, ең құрметті Цезарь" деп аударылады және Марк Флавий Валерий Констанций Геркулий Августқа (Констанций I) сілтеме жасайды. Тастағы басқа да мәтін, ықтимал, Караузий жазуының үзілістен кейінгі жалғасы, себебі ол сол бағытта орналасқан, тас қайта пайдаланғанда кесіліп алынған; қалған іздер оның (аудармада) "Император" деген сөзді қамтығанын көрсетеді. Сонымен қатар, Караузийдің Англия мен Франция арасындағы Саксон жағалауы деп аталатын бекіністер тізбесіне жауапты болуы мүмкін деген пікір бар.
It has also been suggested that Carausius may have been responsible for the series of fortifications on both sides of the English Channel known as the Saxon Shore.
293 ж. б. Караузийдің билігінің соңы
Бұл жағдай 293 жылға дейін жалғасты, ол кезде Констанций Хлор (Констанций I), қазір батыс цезарі, Галлияға жорық жасап, оны империяға қайтарды. Ол Гезориак портын (Болонь-сюр-Мер) қоршауға алып, Рейн дельтасындағы Батавияға басып кірді, осылайша Караузийдің франк одақтастарына қарсы тылын қамтамасыз етті. Тиісті флот салынғанша ол Британияға шабуыл жасай алмады. Дегенмен, Караузийдің билігіне нұқсан келтірілді. Ол өзінің қазынасына жауапты еткен Аллектус оны өлтіріп, билікті өзіне алды. Оның билігі үш жылға ғана созылды, содан кейін Констанцийдің қол астындағы Юлий Асклепиодоттан жеңіліп, қаза тапты. 2010 жылдың сәуір айында Сомерсет қаласының Фром ауданынан 52 500-ден астам римдік монета табылды. Осы монеталардың 766-сы Караузийдің билігі тұсында соғылғаны анықталды, олардың тек 5-і күміс денарий болды. Бұл табыс шамамен рим легионерінің төрт жылдық жалақысына тең, бірақ кейінірек соғылған монеталардың болуы осы топтың Караузий қайтыс болғаннан кейін ғана сақталғанын көрсетеді.
Орта ғасырдағы аңыздар
Джеффри Монмуттың "Британия патшаларының тарихы" (1136) еңбегінде Караузий – қарапайым текті британиялық, ол өзінің батылдығымен Рим сенатын Британияны шапқыншылық шабуылдарынан қорғау үшін оған флотты тапсыруға көндіреді. Бірақ флотты алған соң, ол Британияны аралап, наразылық тудырып, тарихи Каракалла болған Бассианға, мұнда Британия патшасына қарсы әскер жинап көтеріледі. Караузий Шотландияда жер алғандықтары үшін пикт одақтастарын Бассианды тастап кетуге көндіріп, оны жеңіп, өзін патша деп жариялайды. Римдіктер Караузийдің сатқындығын естіп, Аллектті үш легионмен Британияға жібереді. Аллект Караузийді жеңіп, өлтіріп, оның орнына өзін патша етіп отырады. Гектор Боке кейіннен "Каранцийді" ағасының өлтірілуіне қатысы бар деген күдікпен жер аударылған, өзін қарапайым адам ретінде көрсетіп рим қызметіне кірген, және кейіннен римдіктерге қарсы немере інісі патша Кратлинтпен одақтасқан шотланд ханзадасы етіп бейнелейді.
Әдебиетте
Караузиустың өлтірілуі Розмари Сатклифтің 1957 жылғы "Күміс бұтақ" романының орталық оқиғасы болып табылады. Караузиус Джеймс Макферсонның "Фингал, алты кітаптан тұратын эпикалық поэма" (1761) шығармасында "Карос" кейіпкері ретінде бейнеленеді, онда ол соқыр ақын Оссианның ұлы Оскарға жеңіледі.