Кіріспе

Денсаулық және әл-ахуал мәселесі

Қытайда психикалық денсаулық мәселесі күшейіп келеді. Сала мамандарының бағалауынша, Қытайда шамамен 130 миллион ересек адам психикалық бұзылыстардан зардап шегуде. 1949 жылы ел психиатриялық ауруханалар салу және психикалық денсаулық мамандарын даярлау арқылы психикалық денсаулық ресурстарын дамытуға кірісті. Алайда, Мәдени революция кезінде көптеген қоғамдық бағдарламалар тоқтатылды. 1999 жылы Қытай министрліктері мен Дүниежүзілік денсаулық ұйымы бірлесіп өткізген отырыста Қытай үкіметі психикалық денсаулықты жақсарту жоспары мен ұлттық психикалық денсаулық заңын қабылдауға, сондай-ақ күтімді кеңейтуге қатысты басқа да шараларға міндеттенді. 2006 жылдан бері үкіметтің 686 бағдарламасы қоғамдық психикалық денсаулық бағдарламаларын қайта жаңартуға және психиатриялық ауруханалардың орнына психикалық аурулармен күресіп жүрген адамдар үшін басты көмекші құралға айналдыруға жұмыс істеп келеді. Бұл бағдарламалар психикалық денсаулық көмегінің ауылдық жерлерге жеткізілуіне мүмкіндік береді және сол аймақтардағы адамдардың психикалық денсаулық саласындағы мамандар болуына жағдай жасайды. Дегенмен, кәсіби емге қолжетімділік жақсарғанына қарамастан, ауыл тұрғындары үшін психикалық денсаулық мамандары әлі де жеткіліксіз. Бағдарлама симптомдарды басқарудан гөрі, емдеуге басымдық береді. 2011 жылы Қытайдың Мемлекеттік кеңесінің заң институты жаңа психикалық денсаулық заңының жобасын жариялады, онда пациенттердің өз еркіне қарсы ауруханаға жатқызылмауына қатысты жаңа ережелер қамтылған. Заң жобасы пациенттерді емдеуді басқарудың ашықтығын арттыруға бағытталған, себебі көптеген ауруханалар қаржылық мүдделерді ұстанып, пациенттердің құқықтарын ескермеді. 2012 жылы қабылданған заңға сәйкес, психикалық ауруды білікті психиатр анықтауы керек, пациенттер көп жағдайда емделуді өздері таңдай алады және тек өзіне немесе басқаларға зиян келтіру қаупі бар адамдар ғана міндетті түрде стационарлық емделуге жарамды. Алайда, Human Rights Watch бұл заңды сынады. Мысалы, ол тұтқындалған пациенттерге басқа мемлекеттік психиатрдан, содан кейін тәуелсіз психиатрдан екінші пікір алуға мүмкіндік берсе де, психикалық денсаулық трибуналы сияқты заңды тыңдау құқығы және заңгерлік көмекке кепілдік жоқ. 1993 жылдан бері Дүниежүзілік денсаулық ұйымы Қытаймен ұлттық психикалық денсаулық ақпараттық жүйесін дамытуда ынтымақтасып келеді.

Қазіргі жағдай

Қытай психикалық денсаулық қызметтерін дамытуда, бірақ психикалық аурулары анықталмаған және емделмеген көптеген адамдар бар. Бұл теңсіздікке жоғарыда айтылған психикалық ауруға байланысты күшті әлеуметтік ұят, психикалық денсаулық мамандары мен шеберлерінің жетіспеушілігі, сондай-ақ мәдени ерекшеліктері бар психикалық аурулардың көрініс формалары себеп болуы мүмкін.

Психикалық бұзылулардың таралуы

Зерттеушілердің бағалауынша, Қытайда 18 жастан асқан шамамен 130 миллион адам жыл сайын психикалық аурудан зардап шегеді. 2001-2005 жылдары 63 мың қытайлық ересек адам арасында жүргізілген үкіметтік емес сауалнама көрсеткендей, халықтың 16 пайызы көңіл-күйдің бұзылуымен ауырады, оның ішінде 6 пайызы ауыр депрессиялық бұзылысқа шалдыққан. Халықтың 13 пайызына дауылпаздық бұзылысы, ал 9 пайызына алкогольге тәуелділікке ұшыраған. Әйелдер ерлерге қарағанда көңіл-күй және дауылпаздық бұзылыстарына көбірек бейім, бірақ ерлер алкогольге тәуелділікке көбірек бейім. Ауылдық жерлерде тұратын адамдар депрессияға немесе алкогольге тәуелділікке көбірек ұшырайды. 2007 жылы Қытайдың Ұлттық психикалық денсаулық орталығының басшысы Лю Цзинь амбулаториялық емделушілердің шамамен 50 пайызы депрессиядан екенін болжады. Қытай және басқа Шығыс Азия елдерінде биполярлық бұзылысы бар адамдардың өмір сапасына пропорционалдық емес әсер етеді. 1995-1999 жылдар аралығында Қытайдағы өзін-өзі өлтіру көрсеткіші 100 000 адамға шаққанда шамамен 23 адамды құрады.

Мәдениет пен халықтық наным-сенімге байланысты стигма

Қытай халқының 18 пайызы, яғни 244 миллион адам буддизмге сенеді. Халықтың тағы 22 пайызы, шамамен 294 миллион адам халықтық діндерге сенеді. Осы философиялық және діни сенімдердің барлығында табиғатпен үйлесімді өмір сүруге, қатаң моральдық принциптерге және отбасыға деген міндеттілікке баса назар аударылады. Бұл діндердің жақтастарының пікірінше, мінез-құлық пен денсаулық тығыз байланысты; аурулар көбінесе адамгершілікке кешірімсіздік танытудың немесе қазіргі немесе өткен өмірде отбасын лайықты құрметтемеудің салдары болып есептеледі. Сонымен қатар, әлеуметтік келісімге берілген мән психикалық денсаулығы нашар адамдардың өздеріне назар аударудан және көмек іздеуден тартындыруы мүмкін. Олар өздерінің психикалық аурулары туралы айтудан ұялады, себебі бұл олардың өздеріне және отбасы мүшелеріне ұят келтіруі мүмкін, ал олар да жауапты деп есептеліп, әлеуметтен шеттетілуі ықтимал. Сонымен қатар, бедел де адамдардың кәсіби көмекке жүгінуіне кедергі келтіретін фактор болуы мүмкін. Жақсы беделге жоғары баға беріледі. Қытай отбасында әрбір мүше отбасының абыройын сақтау және көтеру жауапкершілігін бөліседі. Психикалық денсаулықтың нашарлауы адамның ата-анасынан күтілетін академиялық, әлеуметтік, мансаптық және басқа да мақсаттарға жетуіне кедергі келтіреді деп саналады. Күтілген нәтижелерге қол жеткізбей, адамдар отбасына ұят келтіруі мүмкін, бұл отбасының жалпы беделіне әсер етеді. Сондықтан психикалық денсаулық мәселелері қабылдауға келмейтін әлсіздік ретінде қарастырылады. Мұндай көзқарас адамдардың психикалық денсаулық проблемаларын іштей сезінуіне, оларды нашарлатуына және емделуге кедергі келтіруіне себеп болады. Нәтижесінде, отбасылар бұл мәселені елемейді немесе назардан тыс қалдырады. Бұған қоса, осы философиялардың көптегені жақтастарына тағдырды қабылдауға үйретеді. Алдын ала тәжірибесі жоқ адамдар бірнеше айлық оқытудан кейін Психологиялық кеңесшілердің ұлттық емтиханы арқылы кеңесші лицензиясын алуға құқылы. Психиатрия саласы туралы білімнің жеткіліксіздігі, жалақының төмендігі, жұмыс жүктемесінің жоғары болуы және психикалық ауруларға қатысты стигмаға байланысты, медициналық бітірушілердің өте аз бөлігі психиатрия мамандығын таңдайды. 2015 жылғы зерттеуде Қытайдағы округтердің үштен екісінде психиатрдың жоқ екені анықталды.

Физикалық белгілері

Көптеген зерттеулер көрсетіп тұрғандай, психикалық аурулары бар қытайлық пациенттер батыстық пациенттерге қарағанда көбірек физикалық белгілер шағын жасайды, ал батыстық пациенттер көбінесе психологиялық белгілер туралы айтады. Мысалы, депрессиямен ауыратын қытайлық пациенттер депрессия сезімінен гөрі шаршау мен бұлшықет ауруы сезіміне көбірек шағымданады. Дегенмен, мұның себебі олар физикалық белгілерді айтуға көбірек бейім бе, әлде қытай халқының арасында депрессия физикалық түрде көріне ме, әлі анық емес.

Қате пайдалану

Қытайдың психиатриялық мекемелері үкімет шенеуніктері тарапынан саяси оппозицияны үнсіздендіру үшін пайдаланылғанына қатысты бірнеше айыптаулар болған. 2013 жылдың мамыр айында Қытайда Ұлттық психикалық денсаулық заңы күшіне енгенге дейін, психоздық аурулары бар пациенттерді міндетті түрде жатқызу ең көп таралған жағдай болды және тек отбасы мүшелерінің хабардар болуымен келген келісімі қажет болды. Реформадан кейін міндетті жатқызуға рұқсат тек пациенттер өздеріне немесе басқаларға нақты қауіп төндірген жағдайда ғана беріледі, бұл тіркелген психиатрдың алғашқы бағалауы арқылы анықталады. Заңға қарамастан, 2017 жылғы ұлттық сауалнама міндетті түрде жатқызылған адамдардың 50%-дан азы міндетті жатқызу шарттарына сәйкес екенін көрсетті, ал Қытайда міндетті психиатриялық жатқызу көрсеткіштері жоғары деңгейде қалып отыр.

Шолу

Соңғы уақытта әскерилердің психикалық денсаулығы, әсіресе Батыс елдерінде, назар аудару және жақсарту саласына айналды. Мысалы, АҚШ-та әскери қызметшілердің шамамен жиырма бес пайызы ПТСР, мидың жаралануы және депрессия сияқты психикалық денсаулық проблемаларынан зардап шегеді. Қазіргі уақытта Қытайда әскери қызметшілерге психикалық денсаулық көмегі көрсету бойынша үкіметтен нақты бастамалар жоқ. Керісінше, Қытай әскерилердің психикалық денсаулық қажеттіліктерін зерттеу және түсінуге, сондай-ақ зерттеу нәтижелерін қолдайтын саясатты әзірлеуге ресурстар жұмсап келеді.

Өмірбаян

Қытайдың әскери қызметшілерінің психикалық денсаулығына қатысты зерттеулер 1980-ші жылдары психологтардың жоталы аймақтағы сарбаздардың тәжірибесін зерттеуімен басталды. Физикалық денсаулыққа қарағанда психикалық денсаулыққа көңіл аударудың өзгеруі Қытайдың төрт маңызды әскери ғылыми журналында көрінеді: Бірінші әскери журнал, Екінші әскери журнал, Үшінші әскери журнал және Төртінші әскери журнал. 1980-ші жылдары зерттеушілер көбінесе сарбаздардың физикалық денсаулығына назар аударды. Бірақ әскерлердің қызметтік міндеттерін орындау қабілеті төмендеген кезде, үкімет бұл тенденцияны түсіндіру үшін олардың психикалық денсаулығын зерттеуге кірісті. 1990-шы жылдары сарбаздардың психикалық денсаулығын жақсарту арқылы жауынгерлік қабілеттің артатынына үміттеніп, осы саладағы зерттеулер көбейді. Психикалық денсаулық мәселелері әскери қызметтегілердің тиімділігіне әсер ете алады және олар әскерден шыққаннан кейін де ұзақ мерзімді салдарларын қалдыруы мүмкін. Осы тұрғыдан алғанда, жоталы аймақтар өте қызығушылық тудырды, себебі оларда ауқымды қоршаған орта жағдайлары, төмен атмосфералық қысым және күшті ультракүлгін сәулеленумен жұмыс істеу қажеттілігі болды. Осы аймаққа әскер орналастыру шеткері аймақтарды тұрақтандыру және жақын жерде тұратын қытай азаматтарын қорғау үшін маңызды болды, бұл армиядағы ең маңызды жұмыстардың біріне айналды және жоталы аймақта жұмыс істейтіндерге қысымды арттырды. Бұл артериялар, өкпелер және арқа сияқты денеге физикалық әсер етуден басқа, сарбаздарда отбасынан алыс болу және байланыс құралдарының шектеулі болуы салдарынан депрессия деңгейін көтерді. Ғалымдар бұл топта ажырасу және жұмыссыздық көрсеткіштерінің жоғары екенін анықтады, бұл олардың өміріне әсер етуі мүмкін. Әскери рөлдердің әртүрлілігіне байланысты, сарбаздардың психикасына тигізетін әсерін бағалау және психикалық денсаулық проблемаларын шешудің бір жолын табу қиын. Соңғы екі онжылдықта зерттеулер көбейді, бірақ олар әлі де толыққанды және сенімді емес. 53 424 әскери қызметшіні қамтитын 73-тен астам зерттеуде, тау шаңқалары сияқты биік жерлерде психикалық денсаулықтың жақсаруы байқалды. Бұл зерттеулер армиядағы психикалық ауруларды бағалау және емдеудің қаншалықты қиын екенін және нәтижелердің тұрақсыз болуын көрсетеді. Әскерилерді зерттеуде көбінесе әйелдер ескерілмейді, тіпті соңғы екі онжылдықта әскери қызметке қатысатын әйелдердің саны артқанмен де. Қытайлық зерттеушілер алдын алу және түзету шараларын ұсынуға тырысады, мысалы, ерте психикалық денсаулыққа оқытуды жүзеге асыру немесе әскери қызметшілердің психикалық денсаулығын түсінуіне және осы сезімдермен күресуіне көмектесу үшін психикалық денсаулықты бағалау. Сондай-ақ, әскерилердің психикалық денсаулығын жақсарту үшін бағдарламаларға психологиялық білім беру, психологиялық жаттығулар және денсаулыққа назар аудару, сондай-ақ уақтылы араласу қажет екені ұсынылады. 2012 жылы үкімет әскери психикалық денсаулықты заңдық құжатта алғаш рет қарастырды. Қытай Халық Республикасының Психикалық денсаулық туралы заңының 84-бабында былай делінген: "Мемлекеттік кеңес және Орталық әскери комиссия осы заңға сәйкес әскерилердің психикалық денсаулығын басқару ережелерін әзірлейді". Бұл алаңдаушылық 2016 және 2018 жылдары қытай ардагерлерінің наразылық акциялары арқылы жүйеге қанағаттанбаушылықтарын білдіруімен күшейді. Екі жағдайда да ардагерлер әскери қызметтен кейінгі жәрдемақыларды арттыруды, жұмыс табуға көмектесу үшін ресурстарды және үкімет тарапынан дұрыс қарастырылмағандарға әділеттік таләп етті. Метарегрессиялық талдау көрсеткендей, қытай әйелдерінің шамамен 16,3% -ы жүктілік кезінде және 14,8% -ы босанғаннан кейін перинаталды депрессияға шалдығады. Бұл провинцияның жалпы ішкі өнімі мен қытай аналары арасындағы депрессия деңгейі арасындағы кері байланысты көрсетті. Перинаталды депрессияның қауіп-қатерлері мен қорғау факторлары аналар, нәрестелер және әлеуметтік-мәдени жағдайлар бойынша жүйелі түрде зерттелді. Зерттеулер көрсеткендей, төмен әлеуметтік-экономикалық жағдай, денсаулықтың нашарлауы, жүктілікке байланысты алаңдаушылық, босану кезіндегі қиындықтар және жеткіліксіз әлеуметтік қолдау қытай аналарының психикалық денсаулығына кері әсер етеді. Керісінше, тұрмыстық жағдайдың жақсаруы және білім беруге қолдау көрсету оң әсер етеді. Ұлттық екі балалы саясатты енгізуден кейін, тағы бір шолу мақаласы көрсеткендей, екінші бала күткен аналар жүктілік кезінде алаңдаушылық сезімін бірінші жүктілік кезіндегі аналардан көбірек сезінеді. COVID-19 пандемиясы да қытайдағы жүкті әйелдердің психикалық денсаулығы мен әл-ауқатына әсер етті. Бірнеше зерттеулер көрсеткендей, қытайдағы жүкті әйелдердің арасындағы психологиялық стресс, алаңдаушылық, депрессия және ұйқысыздық деңгейі тиісінше 70%, 37%, 31% және 49% құрады.