Кіріспе

Англиялық міндеттілік құқығында талапкердің іс-әрекеттері шығынды негізсіз ұлғайтса, жауапкерге толығымен немесе ішінара жауапкершіліктен қорғануға мүмкіндік береді.

Негізгі қағидалар

Іс-шаралардың қалыпты барысында, егер күдікпенің міндеті болса, оны бұзса және талапкерге зиян келтірсе немесе талапкерді зиян келтіру қаупіне ұшыратса, сотталушы жауапкершілікке тартылады. Бірақ егер талапкер жағдайға жауап беруде ақылға сыймас әрекет жасаса, абайсыз сотталушы талапкердің кейіннен шеккен зияны үшін жауапкершілікке тартылмайды. Бұл мәселені әр сот әрбір істің фактілеріне қарай шешеді. McKew v Holland & Hannen & Cubitts (Scotland) Ltd. (1969) 3 AER 1621 ісінде сотталушының абайсыздығы талапкердің аяғына жарақат келтіріп, оны айтарлықтай әлсіретті. Кейіннен қолдаусыз және баспалдақтан төмен түсуге тырысқанда талапкердің сол аяғы сынды. Лорд Ридтің айтуынша, адам жарақаттанғанда және бұл жарақат қозғалу қабілетінің жоғалуына әкелсе, ол ақылмен және сақтықпен әрекет етуі керек. Әрине, мүгедектік салдарынан қосымша жарақаттар болуы мүмкін. Мұндай жағдайда екінші жарақат себеп-салдар тізбегіне кіреді, біріншісінен табиғи түрде туындайды. Бірақ егер жарақат алған адам ақылға сыймас әрекет жасаса, бұл әрекет novus actus interveniens (латынша «араласатын жаңа әрекет») болып табылады. Себеп-салдар тізбегі үзілген деп есептеледі және жаңа жарақаттар талапкердің өзінің әрекеттерінен туындаған деп саналады, ал сотталушының кінәсінен немесе алғашқы абайсыздықтан туындаған мүгедектіктен емес. Осылайша, бұл жағдайда талапкер сол аяғының кенеттен әлсіреуі мүмкін екенін білген. Ол бұл баспалдақтың тік екенін және тұтқасы жоқ екенін көрген. Егер ол бір сәт ойланғанда, ол өте баяу және сақтықпен төмен түсе алатынын, аяғы әлсіреген жағдайда отыра алатынын түсінген болар еді. Балама ретінде, ол көмек күтуі керек еді. Бірақ ол ойсыздықпен төмен түсіп, құлап қалғанда өзін тоқтата алмады. Бұл ақылға сыймас тәуекел, сондықтан оның әрекеті себеп-салдар тізбегін үзіп жіберді. Бірақ талапкердің жауабы жеткілікті түрде ақылға сыймас болмаса, себеп-салдар тізбегі үзілмейді және сотталушы жауапкершілікте қалады. Wieland v Cyril Lord Carpets (1969) 3 AER 1006 ісінде сотталушының абайсыздығы талапкердің мойнына жарақат келтірді, нәтижесінде хирургиялық мойындық кию қажет болды. Талапкер сонымен қатар екі линзалы көзілдірік киген, ал мойындық басының қалыпты компенсациялық қозғалысын шектеді, бұл көрудің толық болуын қамтамасыз етті. Ол бірнеше сатыдан құлап, қосымша жарақат алды. Оның әдеттегі көзілдірігімен көрудегі қиындықтар бастапқы абайсыздықтан туындаған қауіпке жатады деп шешілді. McKew ісінен айырмашылығы, миссис Виланд баспалдақтан төмен түскенде ақылға сыймас әрекет жасаған жоқ, сондықтан себеп-салдар тізбегі үзілмеді. Евлейи судьясы «бір жарақат адамның өмірдегі қиындықтармен күресу қабілетіне әсер етуі мүмкін» деді, бірақ оқиғалардың қалыпты барысында туындайтын барлық жарақаттар тізбекті үзе алмайды. Сол сияқты, егер сотталушы талапкердің дереу әрекет етуін қажет ететін қауіпті жағдай жасаса, талапкер маңызды сәтте қате шешім қабылдап, алдын алуға болатын зиянға ұшыраса да, сотталушы жауапкершілікте қалады.

Қамқоршылықпен байланысты жауапкершілікті қорғау

Қамқорлықсыздық бұрын толық қорғаныс болып саналған, бірақ 1945 жылғы Заң реформасы (Қамқорлықсыздық) заңы сотқа зиянды өтеу жауапкершілігін талапкер мен жауапкер арасында бөлуге мүмкіндік береді, егер талапкердің шалақылығы зиянға немесе залалға айтарлықтай үлес қосса. 1-тарауда: (1) Егер кез келген адам зиянды өзінің кінәсінің бір бөлігінен және басқа адамның немесе адамдардың кінәсінің бір бөлігінен шеккен болса, зиян шеккен адамның кінәсіне байланысты осы зиянға қатысты талап жеңіліске ұшырамайды, бірақ оған қатысты өндірілетін зиян сот талапкердің зиян үшін жауапкершілікке қатысты үлесін ескере отырып, әділ және лайықты деп санайтын шамада азайтылады. 1-тараудағы «зиян үшін жауапкершілікке» қатысты талапкердің үлесіне жасалған сілтеме соттан талапкердің жоғалуына немесе зақымдануына қандай үлес қосқанын және кінәлілік деңгейін қарастыруды талап етеді. Осы мақсатта талапкердің әрекеттері зиянға себеп болуы жеткілікті. Талапкердің зиянды немесе залалды тудырған оқиғалардың бастапқы кезеңіне де үлес қосқан болуы міндетті емес. Sayers v Harlow UDC (1958) 1 WLR 623 ісінде 36 жастағы әйел қоғамдық дәретхананы пайдалану үшін ақы төлеп, есігі тұтқасы жоқ кабинаның ішінде қалып қойды. Ол сыртқа шығуға тырысып, алдымен дәретханаға, содан кейін дәретхана қағазының тіреуішіне басқанда, ол құлап кетті. Сот оның алған жарақаттары жауапкердің шалақылығының табиғи және болжамды салдары екенін, бірақ талапкер дәретхана қағазының тіреуішіне сүйенгенде абайсыздық танытқандықтан, зиян 25%-ға азайтылады деп шешті. Кейбір жағдайларда ортақ құқық заңмен алмастырылды. Froom v Butcher (1976) QB 286 ісінде Denning MR қауіпсіздік белбеуін тақпаған талапкердің үлес қосқан пайызын бағалады (295-бетте): «Оқиға болғанда, абайсыз жүргізуші жауапкершіліктің басым бөлігін көтеруі керек. Оның абайсыздығы осы оқиғаға себеп болды. Бұл сондай-ақ барлық зиянның басты себебі болды». Осылайша, 296-бетте: «Кейде дәлелдер сәтсіздіктің барлық айырмашылықты жасағанын көрсетеді. Егер қауіпсіздік белбеуі тағылған болса, зиянның алдын алуға болар еді. Мұндай жағдайда мен зиянды өтеуді 25%-ға азайтуды ұсынамын. Бірақ көбінесе дәлелдер сәтсіздіктің маңызды айырмашылық жасағанын көрсетеді. Мұндай жағдайда мен қауіпсіздік белбеуін тақпаудан туындаған зиянды 15%-ға азайтуды ұсынамын». Содан кейін қауіпсіздік белбеуін тағу міндетті болды (Құтқару белбеулерін тағу туралы 1983 жылғы ережелерді және 1991 жылғы «Моторлық көлік құралдары (Ересектердің артқы орындықта қауіпсіздік белбеулерін тағуы) туралы ережелерді қараңыз). Қазіргі ойлау зиянды өтеуді 25% мөлшерімен шектеуді қолдамайды және мысалы, талапкер қауіпсіздік белбеуін тақпағандықтан көліктен шығып кетсе, айтарлықтай кінәлілік анықталуы керек. Шындығында, Hitchens v Berkshire County Council ісінде жоғары сот лорд Деннингтің 25% көрсеткішінің логикасын ұстануда кейбір қиындықтарды білдірді, бірақ ratio decidendi міндетті деп саналды. Тағы екі принципті қарастыру керек: егер талапкер өз еркімен өзіне зиян келтіретін тәуекелді қабылдаса, volenti non fit injuria талаптың себептерін жоя алады. Егер талапкер тиісті уақытта заңсыз әрекет жасаса, ex turpi causa non oritur actio қағидасы талаптың негізін жоя алады.

Воленти

Егер талапкер ерікті болса, ол жауапкердің болжамды мінез-құлқынан зардап шегу тәуекелін өз еркімен қабылдаған болады. Бұл жағдайда, жауапкершілікке тартылатын шалаақылық пен еріктілік арасында елеулі үлестік бөлік бар. Алдын ала келісім іс-әрекеттің негізін жою үшін қабылдалуы мүмкін, сондықтан оның қолданылуы кейде әділетсіздікке алып келуі мүмкін. Дегенмен, жауапкершілікті шеше алмайтын шалаақылық әділдікке жақынырақ, себебі ол талапты жоймай, талапкердің шығынға немесе зиянға салған үлесіне пропорционалды түрде зиянды өтеу сомасын ғана азайтады. Ривз v Комиссар полициясының ісінде (2000) 1 AC 360, екі сәтсіз әрекеттен кейін талапкер өзін-өзі өлтіруге қол жеткізді, себебі сотталушы "өзін-өзі өлтіруге бақылауда" тұрған кезде тиісті сақтық шараларын қабылдамады. Өзін-өзі өлтіру жаңа оқиға болған жоқ, себебі оның алдын алу жауапкердің қамқорлық міндетінің ажырамас бөлігі болды, және сот міндеттің бұзылуын себептік байланыс тізбегінің бұзылуымен теңестіре алмайды. Жалпы ереже бойынша, толық жасқа жеткен және толық зиялы қабілеті бар адамдар өздеріне қамқорлық жасап, өз іс-әрекеттеріне жауапкершілік тартуы керек. Сондықтан, адамдарды өздеріне зиян келтіруден қорғау міндеттері өте сирек кездеседі. Бірақ егер бұл сирек жағдайлардың бірі екені анық болса, жауапкер міндеттің бұзылуы зиянға себеп болмады деп мәлімдемейді, себебі жәбірленуші оны өзіне келтірді. Осылайша, жауапкер өзінің абайсыздығының салдары үшін жауап береді, тіпті талапкердің әрекеті объективті түрде негіссіз болса да, бірақ талапкердің шалаақылығын ескере отырып, зиянды өтеу сомасы азаюы мүмкін: бұл жағдайда зиянды өтеу 50%-ға төмендетілді. Моррис v Мюррей (1990) 3 AER 801 ісінде талапкер айқын мас күйдегі ұшқыштың кішкентай ұшаққа отыруына көмектесті, ол ұшып көтерілуге тырысқанда құлап түсті. Бұл волентиді қолдануға қатысты классикалық жағдай. Сот талапкер ұшқыштың жағдайы туралы білуі керек және жолаушы болып келісу арқылы абайсыздық тәуекелін ерікті түрде қабылдады деп шешті. Алайда, көлік жүргізу істерінде, 1988 жылғы "Жол қозғалысы туралы" заңның 149-бабы жолаушыларды сақтандыру міндетті болған жағдайда, көлік құралының жолаушысы мен жүргізушісі арасындағы шалаақылық үшін жауапкершілікті жоққа шығаруға бағытталған кез келген келісімнің күшін жоққа шығарады. Бұл жүргізуші мен жолаушы арасындағы ашық келісімдерге де (мысалы, жүргізуші көлік құралында жолаушылар өз тәуекелімен жүреді деген хабарламаны іліп қойған жағдайда) және Питтс v Хант (1991) 1 QB 24 сияқты жағдайлардағы жасырын келісімдерге де қатысты, онда талапкер жүргізушінің мас, сақтандырылмаған және қолданыстағы лицензиясы жоқ екенін біліп, мотоциклдің жолаушысы болды. Жауапкер абайсызда басқа көлікпен соқтығысып, өзін өлтіріп, жолаушысын жарақаттады. Диллон Л.Дж. ортақ мақсат болғандықтан, ex turpi causa негізінде талапты қабылдамады. Бұл "қоғамдық сана" бойынша мемлекеттік саясаттың тесті, себебі талапкер басқа жағдайда өз еркімен жасалған заңсыз әрекеттерден пайда көруі мүмкін. Сонымен қатар, 1977 жылғы "Әділетсіз шарттар туралы" заңның 1 және 2-тарауларына сәйкес, абайсыздық үшін жауапкершілікті жоққа шығаруға бағытталған коммерциялық келісімдер де жарамсыз болып табылады. Бірақ егер талапкер тәуекелдердің сипатын анықтайтын және оларды қабылдайтын келісімге қол қойған болса, бұл талапкердің ерікті екендігінің және тәуекелге мәжбүрлі түрде немесе екі немесе одан да көп жамандықтардың ең кішісі ретінде емес, яғни шарттық тармақ – бұл зиянды жауапкершілік мақсатындағы ерікті түрде алып тастау шарты болып табылады. Тәуекел туралы білімнің өзі келісімді білдірмейді, сондықтан UCTA басым және мұндай шарттар жауапкершілікті автоматты түрде жоққа шығармайды. Бұл әсіресе медициналық жағдайларда қолданылады, онда хабардар етуге келісім әдетте жазбаша түрде расталады (Лакхэм: 2004).

Ex turpi causa - себепсіз

Бұл саясат талапкердің өз заңсыз әрекеттерінен кез келген пайда табуына жол бермеуге бағытталған. Мысалы, Meah v McCreamer (No. 2) (1986) 3 AER 897 (1986) 1 All ER 943 ісінде талапкер автокөлік апатында жарақаттанған, кейін үш әйелге шабуыл жасаған. Оған, оның қылмыстық әрекеттерінің құрбандары талап еткен өтемақы бойынша, автокөліктің жүргізушісінен өтемақы алу құқығынан бас тартылды. Мәселе мынада: егер бас жарақатының медициналық сараптамасы қылмыстық мінез-құлықтың, шағымданушы айтқан жарақаттар болмағанда тумағанын дәлелдесе, принцип бойынша, залап толу тиіс. Егер талапкер өзінің әрекеттеріне жауапты болмаса және ол қылмыстық емес, әлеуметтік емес мінез-құлық болса, онда залап толу мүмкін болар еді. Сондықтан, еріксіз әрекет заңсыз болғандықтан өндіріп алудан бас тарту дұрыс емес сияқты көрінеді. Thankwell v Barclays Bank Plc. (1986) 1 AER 676 ісінде Хатчинсон судьясы (687 бетте) соттың, «барлық жағдайларды ескере отырып, егер сот оған көмектесу арқылы талапкердің қылмыстық әрекетіне тікелей немесе жанама түрде көмектесіп, ынталандырып отырғандай көрінсе, бұл қоғамдық санаға қарсы келер еді» деп мәлімдеген. «Қарсылық» логикасы Clunis v Camden and Islington Health Authority (1998) 3 AER 180 ісінде жақсырақ көрінеді, онда талапкер 1983 жылғы Психикалық денсаулық туралы заңның 3-бабы бойынша ұсталғаннан кейін ауруханадан шығарылғаннан кейін екі ай өткен соң, ол бейтаныс адамды өлтірді. Ол жауапкершілігі шектеулі болуына байланысты адам өлтіруде кінәлі екенін мойындады. Ауруханаға қарсы талап соттан алынып тасталды, өйткені ол талапкердің өзінің заңсыз әрекетіне негізделген. Сол сияқты, Revill v Newbery (1996) 2 WLR 239 ісінде ұрыны қарт адам атып өлтірді. Жалпы алғанда, ұрыларға көмек көрсетпеу орынды, мысалы, жарақаттар ұрының қылмыстық мансабын жалғастыруына кедергі келтіруі мүмкін, бірақ мұндай табыс жоғалту өтелсе, бұл қоғамдық санаға қарсы болар еді. Дегенмен, егер үй иесі шамадан тыс күш қолданса және өте ауыр жарақаттар келтірсе, жағдай басқаша болар еді. Мұндай жағдайларда, жарақаттар үшін белгілі бір өтемақы төленуі керек, бірақ бұл өтемақы шалалыққа байланысты азайтылуы мүмкін.