Яһуди тіліндегі "Yid" атауының мағынасы мен тарихы

Кіріспе

Яһуди этнонимі, идиш тілінен шыққан

"Yid" (/'//j//i://d/; ) сөзі, сондай-ақ "Y сөзі" деп те белгілі, яһуди этнонимі болып табылады және идиш тілінен шыққан. Бұл сөз Ашкеназ яһуди қауымдастығының ішінде өзін-өзі атау ретінде қолданылады, сонымен қатар еуропалық футбол жанкүйерлері, антисемиттер және басқалардың сленгі ретінде де қолданылады. Қазіргі ағылшын тілінде оның қолданылуы даулы болуы мүмкін. Идиш тілінде айтылғандай, /j//iː//d/ (дед сөзімен рифмаланған) деп дұрыс айтылғанда, әдетте, бұл сөзді қорлау деп есептемейді, бірақ кейбіреулер оны қорлау деп санауы мүмкін. Яһуди емес адамдар " / j / ɪ / d / " деп айтқанда, бұл әдетте кемсітуші термин ретінде қарастырылады. Антисемиттер бұл сөзді ағылшын тіліндегі "Jew" сөзімен қатар, оның орнына да, қорлаушы эпитет ретінде қолданады. Ұлыбританияда "yid" сөзі және оған байланысты "yiddo" термині "Тоттенхэм Хотспур" футбол клубының жақтаушылары мен ойыншыларын атау үшін қолданылады. Бастапқыда бұл сөзді қарсыластар жеккөрінішпен қолданған, бірақ Оксфорд ағылшын сөздігінің мәліметінше, қазір "Тоттенхэм" жанкүйерлері оны өзін-өзі белгілеу үшін, қорлау мағынасында емес, қолданады.

Тарих

Ид сөзінің ағылшын тіліндегі ең алғашқы жазбада кездесуі 1874 жылы Джон Камден Хоттен жариялаған The Slang Dictionary сөздігінде болды. Хоттен «Иудейлер бұл терминдерді өте жиі қолданады» деп атап өткен. Мослидің жақтастары еврейлер тұратын аудандардан өткенде «Идтер, идтер, біз идтерден құтылуымыз керек» деп ұрандаған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін «ид» сөзінің көптеген мысалдары еврей авторларының шығармаларында кездеседі. Мұндай жағдайлар көбінесе антисемиттік сөздерді дәл бейнелеуге немесе өзін-өзі кемсітетін еврей юморын көрсетуге бағытталған. 1968 жылы Лео Ростен өзінің бестселлері «Идиштің қуаныштары» еңбегінде осындай қолданысты көрсету үшін «Борщ белдеуінен» бірнеше анекдоттар келтіреді. «Ид» және «Иддо» сөздері 1960 жылдан бері Ұлыбританияда «Тоттенхэм Хотспур» футбол клубының жанкүйерлерімен байланыстырылып келеді. 2020 жылдың қаңтар айында Оксфорд ағылшын сөздігі «yid» сөзінің анықтамасын «Тоттенхэм Хотспур футбол клубының жақтасы немесе ойыншысы (дәстүрлі түрде солтүстік және шығыс Лондондағы еврей қауымымен байланысты)» деп кеңейтті. 2022 жылы Merriam-Webster және Cambridge Dictionary сөздіктері бұл сөзді «қадірсіз» деп санайды. Дегенмен, Оксфорд ағылшын сөздігі британдық ағылшын тіліндегі мағынасының өзгергенін атап өтеді: «Бастапқыда және көбінесе қорлаушы және ұятты, бірақ кейінірек өзін-өзі атау ретінде де қолданылады».

Идиш тілінде қолданылуы

Идиш тілінде "Йид" сөзі бейтарап, тіпті мақтауға лайық болып саналады. Ашкеназ идишінде сөйлейтін адамдар арасында ол көбінесе "дос", "жігіт", "серік", "қарындас" сияқты мағыналарда қолданылады, еврей екенін ерекше атап көрсетілмейді (бірақ еврей ортасында мұндай мағына туындауы мүмкін). Көпше түрі – יידן.
Идиш тілінде, есімін білмейтін бір еврейге құрметпен қарап "Реб Йид" деп, яғни "Мырза" деп айтуға болады. "Идиш" немесе "Идишер" (Yiddisher) (орталық жоғарғы неміс тілінен алынған "jüdisch" сөзінен) сөздері "Йид" есімінен туындаған сөйлесімдер, сондықтан "еврей" дегенді білдіреді.

Еуропалық футболдағы қолданысы

Еуропалық клубтардың, мысалы, «Тоттенхэм Хотспур» және «Аякс» сияқтылары еврейлермен байланыстырылып кеткен. «Тоттенхэм Хотспур» клубының жанкүйерлеріне қарсылас жанкүйерлер «йид» деген сөзді қолданып, антисемиттік сөздер айтқан. Жауап ретінде, «Тоттенхэм Хотспур» футбол клубының еврей және еврей емес жанкүйерлері «Йид» (немесе «Йиддо») лақап атын қабылдап, «Йиддо, Йиддо!» деп ұрандап, өздерін «Йид Армиясы» деп атады. Мұндай қолдану әлі де даулы болып тұрғанымен, сауалнама бойынша «Тоттенхэм» жанкүйерлерінің көпшілігі оны қолдайды, сөзді мақтанышпен қолданады және оны қарсылас жанкүйерлер қолданғанда оның қорлау мағынасын жоятын құрмет белгісі ретінде қайтару әрекеті деп санайды. Кейбір еврей «Тоттенхэм» жақтаушылары клубты расизм мен антисемитизмге қарсы бекініс ретінде тану үшін оны саналы түрде қолданады. Басқа клубтардың жанкүйерлері «Тоттенхэм Хотспур» клубының көптеген жанкүйерлері еврейлер деген түсінікпен байланыстырып, бұл терминді қорлау мағынасында қолданады. Бұл 20 ғасырдың басында, Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін басталды, сол кезде клуб Солтүстік Лондон мен Лондонның Шығыс бөлігіндегі көптеген еврей иммигранттарының таңдауы болды. Шығыс Лондондағылар арзан автобустар мен трамвайлармен оңай Тоттенхэмге бара алатын, кейін А10 деп белгіленген жолмен солтүстіске қарай жол тартатын. Шығыс Лондондағы еврейлер көбінесе Солтүстік және Шығыс Лондонның қала маңындағы, Гертфордшир және Эссекске көшіп кеткен, бірақ «Тоттенхэм Хотспур» клубына қолдау көрсету көптеген еврей отбасылары үшін жалғасуда; мысалы, 1984 жылдан бері «Тоттенхэмнің» үш төрағасы да клубты қолдау тарихы бар еврей бизнесмендері болды. 2011 жылы комедияшы Дэвид Бэддиел футболдағы сөзді қолдануға қарсы антисемитизм науқанын бастады, ал 2013 жылы Футбол қауымдастығы сөзді қолданған жанкүйерлерге қылмыстық айып тағылуы мүмкін деп ескерткенде пікірталастар жалғасты. Алайда премьер-министр Дэвид Кэмерон «Сперс» жанкүйерлері бұл сөзді қолданғанда, ол антисемиттік емес деді, ал Бэддиел бұл сөзді кемсітуші деп мәлімдеді. 2014 жылы Корольдік прокуратура қызметі «Тоттенхэм» жанкүйерлеріне қарсы айыптауды алып тастады, себебі «Тоттенхэм» жанкүйерлері қолданған сөздерді «қорқытушы, қорлаушы немесе ұятты» деп санауға заңдық негіз жоқ еді. 2020 жылдың ақпан айында Оксфорд ағылшын сөздігі «Йид» сөзінің анықтамасын кеңейтіп, «Тоттенхэм Хотспурдың жақтаушысы немесе ойыншысы» деп атады. Сондай-ақ, соңғы басылымына «Йиддо» деген сөзді қосты. Клуб сөздікте «терминнің қандай жағдайда қолданылатынын және қорлық емес екенін ажырата алмағаны» үшін «бұл қателік» деп сынға алды: «Клуб ретінде біз Y сөзін ешқашан клуб арналарында немесе клуб дүкендерінде қолдануға жол бермейміз». Оксфорд ағылшын сөздігінің «yiddo» кіруіне «Тоттенхэм Хотспурдың жақтаушылары оны өздерін белгілеу үшін кейде қолданады, қазір әдетте қорлаушы мағынасыз» деген ескерту қосылды, бұл «әдетте қорлаушы және ұятты» деген мәлімдемесіне қосымша түсіндірме берді. 2019 жылы «Тоттенхэм Хотспур» клубы кеңес жүргізіп, сөзді қолдану туралы жанкүйерлерден 23 000 жауап алды. Клуб Covid-19 пандемиясына байланысты үзілістен кейін екінші кезеңді өткізіп, 2022 жылы «Біз жанкүйерлер тобының мүшелерінің сезімін түсінеміз және бұл терминді клубпен байланыстырудан бас тарту уақыты келді деп санаймыз» деген қорытынды жасады.

A number of European clubs, such as Tottenham Hotspur and Ajax have become associated with being Jewish. In the case of Tottenham Hotspur, rival fans chanted antisemitic abuse including 'Yids' against Tottenham fans. In response some Jewish and non Jewish fans of Tottenham Hotspur F. C. adopted "Yid" (or "Yiddo") as a nickname and "Yiddo, Yiddo!" as a battle cry and often identify themselves as "Yid Army". While such usage remains controversial, the majority of Tottenham fans support its use in a survey and use the word with pride, and consider the usage an act of reclaiming the word as a badge of honour, nullifying its derogatory meaning when used by rival fans. Some Jewish Tottenham supporters consciously use it to identify the club as a bastion against racism and antisemitism. Fans of other clubs use the term as a pejorative because of the perception that many Tottenham Hotspur fans are Jewish. This following started in the early 20th century after the First World War when the club was the team of choice for large numbers of Jewish immigrants in North London and the East End of London – those in East London could easily get cheap buses and trams to Tottenham, heading north along the road later designated the A10. East end Jews have since mostly moved to the North and East London suburbs, Hertfordshire and Essex, but support for Tottenham Hotspur continues for many Jewish families; for example, all three chairmen of Tottenham since 1984 have been Jewish businessmen with prior history of support for the club. In 2011, comedian David Baddiel started an antisemitism campaign against the use of the word in football, and debates continued in 2013 when the Football Association warned that supporters who used the word could face criminal charges. Prime Minister David Cameron, however, said that it was not anti Semitic when Spurs fans used the word, while Baddiel argued that the word is derogatory. in 2014, the Crown Prosecution Service dropped charges against Tottenham fans for chanting the words as it considered such words as used by Tottenham fans could not legally be counted as 'threatening, abusive or insulting'. In February 2020, The Oxford English Dictionary expanded its definition of the word 'Yid' to include a "supporter of or player for Tottenham Hotspur Originally and frequently derogatory and offensive, though later also often as a self designation". It also added the closely related word 'Yiddo' to its latest edition. The club criticised the inclusion as "misleading" as the dictionary does not "distinguish the contexts in which the term is and is not offensive", it said: "As a club we have never accommodated the use of the Y word on any club channels or in club stores". The "yiddo" entry of the Oxford English Dictionary has since added a note that it is sometimes used as a self designation by Tottenham Hotspur supporters "now usually without derogatory connotations", as further clarification to its statement "Usually derogatory and offensive". In 2019, Tottenham Hotspur conducted a consultation and received 23,000 responses from fans about the use of the word. The club conducted the second phase after a pause due to Covid 19, and in 2022, concluded, "We recognise how these members of our fanbase feel and we also believe it is time to move on from associating this term with our Club."