Кіріспе

Сикхтердің киетін бас киімі – дастар (дастар; «қол» деген мағынаны білдіретін «даст» сөзіне ār жұрнағы қосылған; пәнджәби тілінде пагг, пагг, пугг немесе пагари деп те аталады) – сикх діні мен сикх мәдениетімен байланысты бас киім. Бұл сөз пәнджәби тіліне парсы тілінен алынған. Парсы тілінде дастар сөзі кез келген түрдегі бас киімді білдіре алады және ағылшын тіліндегі сөздің шығу тегі болған түпнұсқа сөзді (долбанд) ығыстырды. Сикхтер үшін дастар – теңдік, құрмет, өзіне деген құрмет, батылдық, руханилық және ізгілік символы болып табылатын сенімнің бір бөлігі. Бес К-ні сақтайтын Халса сикхтерінің ер және әйел адамдары ұзын, кесілмеген шаштарын (кеш) жабу үшін дастар киеді. Сикхтер дастарды сикхтердің ерекше екендігінің маңызды бөлігі деп санайды. Тоғызыншы сикх гуруы Тег Бахадурды моғол императоры Аурангзеб өлім жазасына кескеннен кейін, оныншы сикх гуруы Гуру Гобинд Сингх Халсаны құрып, бес сенім принципін берді, олардың бірі – қырқылмаған шаш, оны дастар жабады. 2009 жылдың мамыр айында «The Times of India» газеті британдық зерттеушілердің британ полициясындағы сикхтерге атыс қаруын қолдану бөлімдерінде қызмет етуге мүмкіндік беретін «оқтан қорғалған дастар» жасауға тырысып жатқаны туралы хабарлады.

Өрнек сөздер

Пенджаб тілінде сикхтердің өмірінде дастардың қаншалықты маңызды екенін көрсететін көптеген идиомалар мен мақал-мәтелдер бар. Бхаи Гурдас былай деп жазды:

Сикхизмнің киімі

Дастар – сикхтердің ерекше еңбегінің ажырамас бөлігі саналады. Гурубани бойынша, басы ашық болуы жөнсіз деп есептеледі. Егер сикх өзінің гуруымен бірігуді қаласа, ол гуру сияқты көрінуі керек (дастар кию). Гуру Гобинд Сингх былай деді: Ұзын шашты сақтап, дастар байлау – сикх гуруларының қалауын құрметтеудің, оларға бағынудың және Құдайдың құдіретіне мойынсұнудың белгісі болып есептеледі. Sikhnet-тен алынған цитата:

Дастарханның стилі

Қазіргі заманғы сикх еркектері көбінесе төрт түрлі түбіреқ тағады: Ваттан Вали Түрбан, Амритар Шахи Түрбан, Барнала Шахи және Таксали Думала. Көне дәстүрлі түбіреқ стилі - Дарбара Сингх Думмала, Дастар Бунга (Халсаның бастапқы түбірегі) және Пуратан Нок Пагг. Дастарлар Думаламен тығыз байланысты.

Дастар Бунга

Дастар бунга, парсы тілінде «қалпақ бекінісі» деген мағына береді, бұл сикхтердің белгілі бір тобы – Акали Нихангтардың (эгосы жоқ мәңгіліктер) қолданатын қалпақ стилі. Олардың дінінің маңызды бөлігі ретінде, жауынгерлер осы қалпақтың ішінде көптеген қаруларын сақтап жүрген. Бұл – Гурулардың Халса Фаужының бастапқы қалпағы. Гурулар соғыс кезінде осы стильдегі қалпақ киген, ал бейбіт уақытта моғол стилін таңдаған. Дастар бунга Ниханг дәстүрінде кеңінен таралған. 1699 жылы алғашқы Халса қабылдану рәсімінде (қос қырлы қылыш – ханда пахуль) алғаш рет қою көк түсті көйлек (хола) және қалпақ (думалла), сондай-ақ білезік пен қысқа қанжар киілді. Ал 1702 жылы Раджпут төбесіндегі патшамен болған қақтығыс кезінде Гуру Гобинд Сингх «ту-қалпақ» (фарра немесе фарла) енгізді. Халсаның шайқас туы оның иесі, Акали Ман Сингх Ниханг жараланғанда кесілді. Содан бері Гуру қара-көк тудың Ман Сингхтың қалпағының бір бөлігі болуын және оның үстінен, иесі тірі болғанша сары түсті мата желбіреп тұруын шешті. Акал Нихангтың толық мерейі келесі жылы пайда болды деп айтылады.

Пуратан Нок Пагг

Кейінгі британдық сикх сарбаздары да Нок Паггтан басталатын, кең матаға ұқсайтын Парла киген. Кейде оның артында Шамала немесе еркін түсетін мата, ал бүйінінен Турла немесе еркін түсетін мата болған.

Нок Пагг

Бұл сикхтердің өте кең таралған түрбан стилі және ең көп кездесетіні Үндістанның Панджаб штатында. Нок – екі есе енді Дастар. Алты метрлік дастар матасы екіге бөлініп, содан соң екі-үш метрлік бөліктерге кесіледі. Олар бірге тігіліп, екі есе енді етіледі, осылайша "қос патти" немесе нок дастар жасалады. Бұл дастар көптеген сикх дастарларынан үлкен, бірақ басына оралатын саны аз.

Чанд Тора Думалла

Чанд Тора Думалла – Ниханг сикхтері әдетте киетін түрбінің стилі. Бұл – шайқасқа баруға арналған жауынгерлік стильдегі бас киім. "Чанд Тора" – бұл ай тәрізді жалқы және қос қырлы қылыштан тұратын металл белгісі, ол түрбінің алдыңғы бөлігінде, түрбінің ішінде өрнекпен байланған тоқылған тізбек арқанмен бекітіліп, басты кесу қаруларынан қорғайды. Бұл Халсаның алғашқы шайқас түрбісі емес, себебі Дастар Бунга бұрынғысы болды.

Сикхтардың паранжа киіп жүргенін қорлау

2001 жылы 11 қыркүйекте АҚШ-та болған шабуылдардан кейін, дастар киген бірнеше сикхтің кейбір американдықтар шабуылдады, оларды терроризммен байланысты мұсылмандармен жаңылыстырды. Осама бен Ладеннің ең әйгілі суретіндегі имамаға сикх орамаларының ұқсас болуына байланысты, АҚШ Әділет департаменті Сикхтардың Америка Құқықтық Қорғаныс және Білім Қорымен (SALDEF) бірлесіп, американдықтарды сикх орамаларымен таныстыру мақсатында плакат шығарды.

Азаматтық құқықпен қайшылықтар

Қазіргі уақытта, әсіресе Үндістаннан тыс жерлерде, сикхтер мен әрқашан дастар киюге қарсы келетін заңдар арасында қақтығыстар болды. Сикх әскерлері Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар кезінде каска киюден бас тартты. Көптеген сикхтер тіпті түрмеде де дастарларын шешуден бас тартты. Сикх ғалымы және қоғамдық белсенді Бхай Рандир Сингх түрмеде дастар кию үшін аш пікір ұстады. 1982 жылы Ұлыбританиядағы жеке мектеп директоры, егер ол дастарларын шешіп, шашын қырқып тастаса ғана, ортодоксалды сикхті оқушы ретінде қабылдаудан бас тартты. Бұл ұзақ сот процесіне әкелді – Mandla v. Dowell Lee, бұл іс «этно-діни» заңдық терминінің қалыптасуына үлкен үлес қосты. 1990 жылы Канаданың Жоғарғы соты Канад Корольдік атты полициясының офицері Балтедж Сингх Дхилонға қызмет кезінде дастар киюге рұқсат беру керек деп шешті. Grant v. Canada A. G (1995) 125 D. L. R. (4-ші) 556 (F. C. A.) aff'd (1994) 81 F. T. R. 195 (F. C. T. D.) (Reed J.) ісінде сот сикх RCMP офицерінің конституциялық құқығы бар екенін және үкіметтің оған жағдай жасау шешімі дін бостандығын қорғау үшін қажет екенін айтты: «Айыпталушылар мен араласушылар, әсіресе Альберта азаматтық бостандықтар қауымдастығы үшін Шириш Чоталияның шеберлік аргументі, талапкерлердің дискриминацияға қатысты аргументін кері қайырады. Олар комиссардың шешімі Халса сикхтеріне қатысты дискриминацияға жол бермеу үшін жасалғанын айтады. Олар бұл шешім Хартияның ешбір ережесін бұзбайды, тіпті Хартияның 15-бабы оны талап етеді деп санайды». 103-тармақ. Шириш Чоталия, Альберта адвокаты, Калгари сикх қоғамын, Альберта азаматтық бостандықтар қауымдастығын және Сикхтердің достарларын pro bono қорғады. 2002 жылы АҚШ-та Нью-Йорк полициясында жұмыс істейтін сикхтік жол полициясының қызметкері Джасжит Сингх Джагги, дежурлік кезінде дастар киюіне талап еткендіктен жұмысынан кетуге мәжбүр болды. Ол Нью-Йорк Адам құқықтары комиссиясына шағымданып, 2004 жылы АҚШ судьясы оны қайта жұмысқа алу керек деп шешті. 2004 жылы Францияда сикх қауымы мемлекеттік мектептерде діни белгілерді көрсетуге тыйым салатын заңға қарсы наразылық білдірді. Широмани Гурдвара Парбандхак комитеті француз үкіметін бұл заң жобасын қайта қарауға шақырды, өйткені тыйым сикхтер үшін ауыр салдарға әкеледі. Үндістан үкіметі француз шенеуніктерімен бұл мәселені талқылады, олар француз мектептерінде дастар киген сикх балалары үшін ерекше жағдай жасау мүмкін емес екенін мәлімдеді. 2007 жылы Канада үкіметі сикхтерді паспорттық суреттерге, жүргізуші куәліктеріне және басқа да заңды лицензияларға орналастырудың жаңа процедураларын енгізді. Бұл заң жобасын Канада Сикхтер кеңесі де қолдады. 2009 жылдың сәуірінде капитан Камалжит Сингх Калси мен 2-лейтенант Теждеп Сингх Раттан АҚШ армиясының дастарларын алып тастау және сақалдарын қырқу туралы бұйрығына наразылық білдірді. 2010 жылдың наурыз айында Раттан 1984 жылы босату алынып тасталғаннан бері Форт Сэм Хьюстондағы Армия офицерлер мектебін бітірген алғашқы сикх болды; оның діні үшін босату берілді. Калси де негізгі оқудан өтеді. Ирландияда Равиндр Сингх Оберой ерікті полиция күштері Гарда резервінің мүшесі болуға өтініш білдірді, бірақ оған 2007 жылы дастар киюге рұқсат берілмеді. Ол нәсілдік және діни дискриминацияға ұшырағанын мәлімдеді; 2013 жылы Жоғары сот алдын ала мәселе бойынша ол еңбекке теңдік туралы заңнамаға сәйкес талап ете алмайтынын шешті, өйткені ол жұмыс істемейтін және кәсіптік оқудан өтпеген. Бірақ 2019 жылы Гарда комиссары Дрю Харрис Гарданың формасы бойынша кейбір этникалық қауымдастықтардың офицерлеріне өз дініне байланысты киім киюге рұқсат беру үшін форманы өзгертуге бостандық берді. Канада Қарулы Күштерінің сикх мүшелеріне күштегі барлық формада дастар киюге рұқсат етіледі, бірақ бөлімше командирі операциялық қауіпсіздікке қайшы келетін жағдайда түзетулер жасауға құқылы. Канада армиясы мен Канада Корольдік әуе күштерінің сикх қызметкерлері үшін дастардың түсі олардың бөлімдерінің бас киімдерінің түсіне сәйкес болуы керек. Канада Корольдік теңіз күштерінде қызмет ететін сикхтер ұзын шапқа киген кезде ақ дастар, ал берет киген кезде қара дастар киюі керек. Дастарда бөлімшенің белгісі де болуы тиіс. Сонымен қатар, Канада Қарулы Күштерінің кейбір бөлімшелері өздерінің полк түстеріне сәйкес келетін лентаны қосады, ол қалпақ белгісінің артына өріліп, артқы жағына бекітіледі.

Бас киімге қатысты шектеу

Әлемнің бірнеше аймағында сикхтер мотоцикл немесе велосипед айдағанда қауіпсіздік шлемдерін тағудан босатылады, себебі дастарханды шешіп тағу мүмкін емес. Бұл елдердің қатарында Үндістан, Непал және Канаданың Альберта, Британдық Колумбия, Онтарио және Манитоба провинциялары бар. Сонымен қатар Сингапур, Таиланд және Ұлыбритания да осы тізімде. Австралияның Квинсленд штатында велосипед және электр скутер жүргізушілері бекітілген шлемдерді тағудан босатылған, бірақ мотоцикл жүргізушілеріне бұл талап қойылмайды. 2008 жылы Канаданың Онтарио штатының Брэмптон қаласында тұратын Балиндр Бадеша атты сикх ер адам мотоцикл айдағанда шлем орнына дастархан таққаны үшін алған 110 долларлық айыппұлға қатысты сотқа шағымданып, сотта жеңіліске ұшырады. 2016 жылдың қыркүйек айында Канаданың Квебек штатындағы сот Монреаль портында жұмыс істейтін сикх жүк көлік жүргізушілері қауіпсіздік талаптарына сәйкес, қажет болған жағдайда қатты қалпақ киюге міндетті деп шешім шығарды, бұл олардың дастарханын шешуді талап етті. Сот судьясы олардың қауіпсіздігі діни бостандықтарынан жоғары тұратынын мәлімдеді. Бұрын сикх жүргізушілері көліктерінің ішінде болғанда қатты қалпақ киюден босатылған, бірақ бұл жүк тиеу уақытын ұзартатын және коммерциялық жағынан тиімсіз болып саналды.