Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстағы жапондық ұшқыш-эйджет Тетсузо Ивамото (岩本 徹三) Жапон императорлық әскери-әуе күштерінің (IJNAS) ең табысты ұшқыштарының бірі болды. 1934 жылы Императорлық теңіз күштеріне қабылданды және 1936 жылғы желтоқсанда ұшқыш дайындығын аяқтады. Оның алғашқы шайқасы 1938 жылдың басында Қытайда өтті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапон империясының ең үздік ұшқыштарының бірі ретінде танылды, кем дегенде 80 әуе жеңісіне ие болды, оның ішінде Қытайдағы 14 жеңіс бар. 1941 жылғы желтоқсаннан 1942 жылғы мамырға дейін «Зюикаку» әуе кемесінен «Zero» ұшақтарымен ұшты, соның ішінде Корал теңізі шайқасында қатысты. Ивамото ұшақтарын жеңіс белгілерімен – шие гүлдерімен безендірді, бір гүл жаудың ұшағын, ал екі гүл бомбалаушы ұшағын атып түсіргенін білдірді. 1943 жылдың соңында Ивамотоның әуе тобы Жаңа Британиядағы Рабаулға жіберілді, нәтижесінде үш ай бойы одақтастардың әуе шабуылдарына қарсы әуе шайқастары болды. Соңғы тағайындалған жерлері Каролин аралдарындағы Трук атолы және Филиппин болды, ол 1944 жылғы қазанда прапорщик болып тағайындалды. Филиппиннен эвакуацияланғаннан кейін Ивамото елді қорғауға кірісіп, «камикадзе» ұшқыштарын даярлады. Жапондықтар британдық теңіз тәжірибесін қабылдағандықтан, IJNAS есептеу жүйесі Бірінші дүниежүзілік соғыстан Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін Корольдік теңіз күштері мен Корольдік әуе күштері (RAF) қолданған жүйеге негізделген. Бұл жүйе Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде кейбір басқа елдер қолданған есептеу жүйесінен өзгеше болды. 1971 жылы Изава және Хата фамилиялы ғалымдардың зерттеулері оның есебін 80 немесе 87-ден астам деп бағалады. 1993 жылғы желтоқсанда Изава Ивамотоның IJNAS-тың ең үздік ұшқышы екенін жазды. 1944 жылдың ортасына дейін IJNAS-та 100-ден астам жеңіске ие болған тек екі ұшқыш қалды. Әртүрлі деректерге сүйенсек, Тецузо Ивамото немесе Хироёси Нишизава Жапонияның ең үздік ұшқышы болды. Ивамото «Чутай» (ұшқыштар тобы, 8-16 истребительден тұратын эскадрилья) басшысы ретінде танымал болды. Ивамото Екінші дүниежүзілік соғыстың басындағы IJNAS-тан аман қалған сирек адамдардың бірі болды. Ол Үнді және Тынық мұхиттарында солтүстіктен оңтүстікке дейін соғысты және соғыстың соңғы айларында да жас ұшқыштарды даярлады. Көптеген жапондық ардагерлер сияқты Ивамото да соғыстан кейін депрессияға ұшырады. Оның өлімінен кейін табылған күнделігінде 202 одақтас ұшағын жойғаны туралы мәлімдемелер бар.

Ерте өмір

Тетсузо Ивамото отбасының үшінші ұлы болды. 1916 жылдың 15 маусымында Карафутоның оңтүстік бөлігіндегі шекаралық қалада дүниеге келді, кейіннен Жапонияның Хоккайдо префектурасының Саппоро қаласында өсті. Ол бастауыш мектепте оқығанда шаңғы тебуді ұнататын. Саппорода тұрғанда оның әкесі полиция бастығы болған. 13 жасқа келгенде әкесі зейнетке шығып, отбасымен бірге әкесінің туған жері – Масуда қаласына (Шимане префектурасы) көшті. Ол Масуда ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы жоғары мектебінде оқыды. Оның сүйікті пәндері математика және геометрия болды; осы пәндерден ол мектепте үнемі үздік баға алды. Ол белсенді және епті бала еді. Ол мектеп клубының духовой оркестріне трубашы ретінде қосылды. Тағы бір хоббиі – өсімдіктер мен гүлдерді өсіру. Ол балық аулау маусымында жергілікті балықшыларға көмектесіп, таңертең ерте құмды жағаға шығып, балықтарды торға жетелеп кіргізер еді. Кейде ол сабақтарда мұғалімдермен пікірлескенде, соғысқа дейінгі Жапониядағы мектеп оқушысы үшін бұл өте әдепсіздік саналды. Ол мектептегі ең көзқарасты студенттердің бірі деп есептелді.

Әскери мансабының басталуы

Ивамото әскери карьерасын 1934 жылы, 18 жасында мектепті бітіргеннен кейін бастады. Жастығында білім алуға кеңес берген ата-анасының сөзін тыңдап, ол үлкен қалаға колледжге емтихан тапсыру үшін кетті. Бірақ, ол Жапон императорлық әскери-теңіз күштерінің 4-ші сыныпты әуешісі ретінде қабылдауға жасырын түрде өтініш беріп, емтиханды тапсырып, 5 айдан кейін 3-ші сыныпқа көтерілді. Ата-анасы қатты көңіл көшіп, үлкен ағасының орнына Тецузоға сенім артты, ол үлкен қаладағы бір университеттің студенті еді және Масудаға қайтып оралмайтын болды. 1936 жылы, ол 2-ші сыныпты теңіз механігі және жеңіл авианосец «Рюджо» экипажының мүшесі болып жұмыс істеген кезде, көп оқып, мыңдаған үміткерлер арасынан IJNAS-тың қиын емтиханын тапсырды. Ол теңіз офицерлері мен теңізшілері үшін арналған Содзю Реншусей (Сорен – ұшқыштарды даярлау бағдарламасы) 34-ші сыныбына қабылданды. Ол сол жылдың желтоқсан айында 34-ші сыныптың 26 жас ұшқышының (ұшқыштарды даярлау бағдарламасы) бірі болып бітірді. 1936 жылдың 4 сәуірінде Касумигаура Ку (Kasumigaura FR(AG)) 34-ші сыныптың Содзю Реншусейіне (ұшқыларды даярлау бағдарламасы) тәжірибелік оқуға жіберілді, содан кейін 28 сәуірде Касумигаура Ку-ға ресми түрде қосылды. 1936 жылдың 1 қарашасында оқуын аяқтағаннан кейін 1-ші сыныпты теңіз механігінің лауазымына көтерілді. Соңында 26 желтоқсанда ол Содзю Реншусейдің 34-ші сыныбын бітіріп, 1-ші сыныпты әуеші (соғысқа дейінгі Жапонияның ескі атағы, аға әуешіге тең) атағын алды. Касумигаура Ку (Kasumigaura FR(AG)) Томобе филиалындағы ұшқылар мектебінде оның ұшқы курсының нұсқаушысы белгілі Читоси Изозаки болды. 1936 жылдың желтоқсан айында Ивамото Саэки Кокутайға (Кокутай – теңіз әуе тобы, құрлықта немесе кемеде орналасқан) 6 айлық қосымша оқуға (көбірек білім алу деп аталды) түсті. Ол онда IJNAS-тың әйгілі иттік ұрыс шебері болған 1-ші сыныпты әуеші Тошио Куроивадан (сол кездегі шендік атауы) және басқа да тәжірибелі ұшқыштардан күн сайын қатаң жаттығулар өтті. Тецузо Ивамотоны (аға ұшқыштары «Тэцу» деп шақыратын) 1938 жылдың 10 ақпанына дейін алғашқы рейсіне күтуге тура келді.

Қытай майданы

Тецудзоның ұшқыш ретіндегі қабілеті 1938 жылғы 25 ақпанда 13-ші ұшқыштар тобымен Қытайдың Наньчан қаласының үстінде алғашқы әуе шайқасы кезінде барлық адаммен танылды. 1938 жылғы 10 ақпанда Тецудзо Ивамото жетекшісі АПО 1/С Тосио Куройваның басшылығымен Кюсю, Жапониядағы Омура әуе базасынан Қытай теңізінде екі жарым сағат бойы Нанкин маңындағы әуеайлаққа ұшты. Оның Қытай майданындағы эскадрильясы 13-ші ұшқыштар тобының истребитель эскадрильясы болды. Бұл Ұшқыштар тобы жоғары бағаланып, бұрынғы эскадрилья басшысы Мочифуми Нангоның құрметіне Нанго истребитель эскадрильясы деп аталды, ол өте батыл және көрнекті басшылық қасиеттер көрсеткен. Ивамотоның алғашқы шайқасы 1938 жылғы 25 ақпанда Наньчан үстінде болды. Оның эскадрильясының истребительдері 96 типті жердегі шабуылдық бомбалаушы ұшақтарды сүйемелдеді. Қытай истребительдері шабуыл жасады, және эскадрилья басшысы лейтенант Такума осы миссияда қаза тапты. Ивамото өзінің алғашқы шайқасын жазбаларында сипаттады. Сүйемелдеу миссиясы кезінде оның эскадрильясын 5000 метр биіктікте I-15 және I-16 истребительдері ұстап алды. Ивамото шайқаста 4 жеңіске (1 ықтимал) қол жеткізді. Ол алғашқы жеңісін жаудың истребителіне 50 метрге жақындап ату арқылы жеңіп алды. Ол алдымен ақ түтін көрді, содан кейін жау өртеніп, құлады. Ол сол кезде 4000 метр биіктікте болды. Артына қараса, жау истребителі тікелей артында тұр екен. Ол дереу "Сплит-С" маневрін жасап, қиындықтан құтылды. Ол I-15-ке қарсы екінші жеңісін алды. Ол оны төменде көріп, бұрылып, сағат 6-дан шабуыл жасады. Ол соққыға ұшырағаннан кейін тік көтеріліп, бақылаусыз айналып жерге құлады. Ол 4000 метр биіктігін сақтады. Ол I-16-ны роликтерінің жоғарғы нүктесінде нысанаға алып, атып, қозғалтқышы өртеніп, бақылаудан шығып кетті; Тецудзо оның құлауын көре алмады және оны ықтимал деп хабарлады. Тағы бір I-15 оған 12 сағаттан келді. Екі жақ та көтеріліп, көп ұзамай шайқас бастады. I-15 одан қашуға тырысып, тікелей суға түсті. Бұл әрекет Тецудзоға нысананы оңай алуға көмектесті. Ол осы I-15-ті әуежайға жақын ауыл шаруашылығы жеріне құлатты. Ол 2000 метр биіктікте ұшып бара жатқан еді. Оның үстінде көптеген жау истребительдері маневр жасап жатты. Ол олардың бірінің қону шассисін түсіріп, құлап келе жатқанын көрді. Ол оны 200 метр биіктікке дейін қуып, атып түсірді. I-16 таңғалып, "Сплит-С" маневрін жасады, бірақ әуежайдың бұрышына құлады. Бұл оның төртінші жеңісі болды. Ұшаққа қарсы артиллерия ауыр атуды бастады, және ол өзін қатты зениттік оқтардың ортасында тапты. Қашуға асығып, артында бірнеше жау истребительдері тұрғанда, ол қауіпсіз түрде шайқас алаңынан оралды. Оның жетекшісі Куройва Қытайдың Анхуэй провинциясындағы Вуху әуежайына бұрыннан оралған еді және оның оралуын күтіп отырды. Куройва Тецуны сол күні жасаған асығыс шабуылдары үшін қатты сөккен. 1938 жылғы 22 наурызда 13-ші ұшқыштар тобы 12-ші ұшқыштар жасағымен біріктірілді, онда 1-ші Чутайдың 96 типті ұшақ-тасымалдағыштарының қону шассилері қызыл түске боялып, "Қызыл аяқтар" эскадрильясы деп аталды, ал 2-ші Чутайдың көк түске боялған шассилері "Көк аяқтар" эскадрильясы деп аталды. 1938 жылғы 29 сәуірде Ивамотоға қытай әуе күштеріне қарсы ұшқыш ретінде көрсеткен батылдығы мен ерлігі үшін ұшқыштар тобының командирі Цукахарадан мақтау қағазы берілді. Ол Қытай майданында 82 рет шабуыл жасап, 14 жеңіске жетті. Тецудзо Ивамото IJNAS-тың ең үздік ұшқышы болды. Оның іс-әрекеттері 1940 жылы Алтын желкен орденінің 5-ші дәрежесімен марапатталды. 1938 жылдың қыркүйегінде 22 жасар Ивамото Жапонияға қайтып оралды, онда ол Саики әуе тобының мүшесі болды және оқу құрамына тағайындалды.

Соғыстан кейінгі өмір

Союздық оккупациялық күштер жапон офицерлерінің қатарынан соғыс қылмыскерлерін іздеді. Ивамото екі рет Токиодағы Дуглас Макартурдың одақтас GHQ кеңсесіне жауап беру үшін шақырылды. Ол соғыс қылмыскері деп жарияланбаса да, мемлекеттік қызметке қабылданудан тізімге алынды. Оның туған қаласындағы мемлекеттік емес кәсіпорындар мен жергілікті фабрикалардың басшылары да жаңа одақтас GHQ-ның тілегін орындау үшін оны жұмысқа алуға батыл болмады. Жалпы алғанда, IJA немесе IJN офицері болған әркімге одақтас оккупациялық күштер жағымсыз қарайтын. Соғыс кезінде жапон милитаризмін насихаттаған жапон журналистері соғыстан кейін антимилитаризмді насихаттаған «Shin Sō wa Kō Da» («Шындық осы») атты радио бағдарламасын бастады. Бұл бағдарлама GHQ тарапынан ұйымдастырылды және Ивамото сияқты адамдарды милитаризмнің құралы деп есептеді. Ивамото Сан-Францискодағы бейбітшілік конференциясы өткенге дейін күресіп, одан кейін 1952 жылдың көктемінде одақтас оккупациялық күштер Жапониядан кетті. 1952 жылы Ивамото, ақыры, «Дайва Босеки» компаниясының Масуда иіру фабрикасында жұмысқа орналасты (кейін «Дайвабо» Co., Ltd, 大和紡績 деп аталды). 1953 жылдың жазында Ивамотоның қарны ауыра бастады. Хирург оны қарап, энтерит диагнозы қойды. Бірақ кейін ол аппендицит екені анықталды. Бірнеше операциядан кейін ол арқасының ауыруын шағымдады. Дәрігерлер оған тағы да операция жасауды шешті. Себептері толыққанды түсініксіз, хирургтар анестезиясыз үш-төрт қабырғасын алып тастады. Бұл сепсиске әкелді. Ивамото 1955 жылдың 20 мамырында, небәрі 38 жасында қайтыс болды. Оның әйелі оның соңғы сөздерін еске алды: «Егер жазылсам, тағы бір рет ұшқым келеді».

Фильмдер

Ниппон Эйга Ша, 16 ақпан, 1944, Nippon News No.194 Соломон но Гексинен Нанкай Кессенджо (яғни, Соломонның Оңтүстік мұхитындағы шайқас алаңдары)
Ниппон Эйга Ша, 2 ақпан, 1944, Nippon News No.192 Рабаул (яғни, Рабаул бекінісі)