Кіріспе
Шотланд философы және педагог Александр Бэйн (11 маусым 1818 – 18 қыркүйек 1903) – британдық эмпиризм мектебінің шотланд философы және педагогы, сондай-ақ психология, лингвистика, логика, моральдық философия және білім беру реформасы салаларындағы көрнекті және жаңашыл тұлға. Ол психология мен аналитикалық философияның тұңғыш журналы – Mind журналын құрды және психологияны зерттеуде ғылыми әдісті енгізуде және қолдануда жетекші рөл атқарды. Бэйн Абердин университетінде логика кафедрасының алғашқы профессоры және логика профессоры болды, сонымен қатар моральдық философия және ағылшын әдебиеті пәндерінен профессорлық қызмет атқарды және екі рет Абердин университетінің лорд-ректоры болып сайланды.
Alexander Bain (11 June 1818 – 18 September 1903) was a Scottish philosopher and educationalist in the British school of empiricism and a prominent and innovative figure in the fields of psychology, linguistics, logic, moral philosophy and education reform. He founded Mind, the first ever journal of psychology and analytical philosophy, and was the leading figure in establishing and applying the scientific method to psychology. Bain was the inaugural Regius Chair in Logic and Professor of Logic at the University of Aberdeen, where he also held Professorships in Moral Philosophy and English Literature and was twice elected Lord Rector of the University of Aberdeen.
Ерте өмір және білім
Александр Бэйн Шотландияның солтүстігіндегі Абердин қаласында тоқымашы және бұрынғы әскер қызметкері Джордж Бэйн мен Маргарет Пол отбасында дүниеге келген. Он бір жасында ол мектепті тастап, тоқымашы болып жұмыс істеді, сол себепті оны Уивир, философтар патшасы деп атады. Ол сондай-ақ Абердин Механика институтында және Абердин қалалық кітапханасында лекциялар тыңдады. 1836 жылы ол Маришаль колледжіне қабылданды, онда математика профессоры Джон Крюкшенк, химия профессоры Томас Кларк және табиғаттану профессоры Уильям Найттың ықпалында болды. Бакалаврлық білімін аяқтаған кезде ол 1840 жылдың қыркүйегінде жарияланған «Электротип және дагерротип» атты алғашқы мақаласымен «Вестминстер шолуына» үлес қосты. Осылайша ол Джон Стюарт Миллмен өмір бойына созылатын достық қарым-қатынас орнатты. Ол «Көк лента» сыйлығына және «Сұр математикалық стипендиясына» ие болды. Оның колледждегі оқуы және зерттеулері, әсіресе психикалық философия, математика және физика салаларында ерекше көзге түсті, ол үздік дипломмен өнер магистрі дәрежесін алды. 1841 жылы Бэйн денсаулығының нашарлауына байланысты академиялық міндеттерін орындай алмаған моральдық философия профессоры доктор Гленнидің орнына жұмыс істеді. Ол осы қызметті үш семестр бойы атқарып, «Вестминстерге» жазуын жалғастырды және Джон Стюарт Миллге оның «Логика жүйесі» (1842) қолжазбасын қайта қарауға көмектесті. 1843 жылы ол кітап туралы алғашқы шолуды «Лондон және Вестминстер» журналына ұсынды.
Академиялық мансап
1845 жылы Глазгодағы Андерсон университетінде математика және табиғи философия профессоры болып тағайындалды. Бір жыл өткен соң, ол кеңірек салаға бейімделуді артық көрді, қызметінен кетіп, жазу ісіне толыққандай берілді. 1848 жылы ол Лондонға көшіп, сэр Эдвин Чадвиктің басшылығымен Денсаулық сақтау кеңесінде жұмыс істеді, онда ол әлеуметтік реформаларға атсалысты және Джордж Гроут пен Джон Стюарт Милл кіретін зиялы қауымның белгілі бір мүшесі болды. 1855 жылы ол өзінің алғашқы маңызды еңбегін – «Сезімдер мен интеллект» деген кітабын жариялады, ал 1859 жылы «Эмоциялар мен ерік» атты еңбегі жарық көрді. Осы зерттемелері оған тәуелсіз ойшылдар қатарындағы орнын берді. Бэйн 1857 жылдан 1862 жылға және 1864 жылдан 1869 жылға дейін Лондон университетінде логика және моральдық философия салаларындағы сарапшы, сондай-ақ Үндістан мемлекеттік қызметіне қабылдау емтиханында моральдық ғылымдардан оқытушы болып жұмыс істеді. 1860 жылы ол британдық тәждің бұйрығымен Абердин университетінде жаңа құрылған Логика және Ағылшын әдебиеті бойынша Regius кафедрасына тағайындалды, бұл кафедра 1858 жылғы Шотландия университеттері комиссиясының шешімімен Абердин корольдік колледжі мен Маришал колледжінің бірігуінен кейін құрылған болатын.
Тіл білімі
1858 жылға дейін Абердинде логика мен ағылшын тіліне тиісінше назар берілмеген, ал Бэйн осы кемшіліктерді жоюға өзін арнады. Ол Шотландияның солтүстігіндегі білім беру деңгейін жалпылай көтеруге ғана емес, сонымен қатар Абердин университетінде философия мектебін құруға және Ұлыбританияда ағылшын грамматикасы мен шығармашылықты оқытуға кеңінен әсер етті. Оның күш-жігері алдымен оқулықтарды дайындауға бағытталды: 1863 жылы «Жоғары ағылшын грамматикасы» және «Ағылшын грамматикасы» жарық көрді, одан кейін 1866 жылы «Реторика нұсқаулығы», 1872 жылы «Ағылшын грамматикасының негіздері» және 1874 жылы «Жоғары грамматикаға қосымша» басылды. Бұл еңбектер кең көлемді болды және олардың жаңа көзқарастары мен әдістері кеңінен қабылдауға ие болды.
Философия
Бейннің бұрын жарық көрген философиялық еңбектері, әсіресе "The Senses and the Intellect" еңбегіне 1861 жылы "The On the Study of Character" және "Phrenology" бағалауы қосылған нұсқасы, сыныпта тиімді пайдалану үшін тым ауыр болып келді. Сондықтан, 1868 жылы ол "Ақыл және моральдық ғылымның нұсқаулығын" жариялады, ол негізінен оның трактаттарының қысқартылған нұсқасы болды, ондағы ілімдер қайта баяндалды, көптеген жағдайларда жаңадан түсіндірілді және маңызды қосымшалар енгізілді. 1870 жылы "Логика" жарық көрді. Бұл да студенттерге арналған жұмыс еді; ол Джон Стюарт Миллдің еңбектеріне негізделген, бірақ одан көптеген тұрғыда ерекшеленді, себеп-салдар байланысымен энергияны сақтау туралы ілімді қарастыруымен және логика принциптерін түрлі ғылымдарға егжей-тегжейлі қолдануымен, сондай-ақ барлық ғылымдарды жіктеу бөлімімен ерекшеленді. Содан кейін "Халықаралық ғылыми серия" басылымында екі еңбек жарық көрді: "Ақыл мен дене" (1872) және "Білім беру ғылымы ретінде" (1879). Бұл еңбектердің барлығы, жоғары ағылшын грамматикасынан бастап, Бэйннің Абердин университетінде профессор болып қызмет еткен жиырма жыл ішінде жазылған. Ол сонымен қатар философиялық журнал "Mind"-ті іске қосты; оның алғашқы саны 1876 жылдың қаңтарында Лондон университетінің колледжінің бұрынғы студенті Джордж Крум Робертсонның редакторлығымен жарық көрді. Бэйн осы журналға көптеген маңызды мақалалар мен талқылаулар жариялады, шын мәнінде Робертсон 1891 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты редакторлық қызметтен бас тартқанға дейін оның барлық қаржылық жауапкершілігін өз мойнына алды, ал Джордж Стоут эстафетаны қабылдады.
Психология
Оның грамматика мен риторикадағы логик және лингвист ретіндегі ықпалы зор болғанымен, оның атағы психология саласындағы еңбектеріне негізделген. Немец физиологы және салыстырмалы анатомы Йоханнес Петер Мюллермен «психолог – физиолог емес, психолог бола алмайды» (psychologus nemo nisi physiologus) деген нанымда бірге, ол 19 ғасырда Ұлыбританияда психикалық күйлерді түсіндіру үшін физиологияны тұңғыш рет толыққанды қолданды. Ерік туралы баяндағанда, ол метафизикалық түсіндірмелерге қарағанда физиологиялық түсіндірмелерді жоғары қойды, адам денесінде санадан тәуелсіз ерік түрінің бар екенін көрсететін рефлекстерді дәлел ретінде келтірді. Ол психикалық күйлердің физиологиялық корреляттарын анықтауға ұмтылды, бірақ материалистік болжамдар жасаудан бас тартты. Оның психикалық құбылыстарды жіктеудің ғылыми әдісін қолдану идеясы оның жұмысына ғылыми сипат берді, оның құндылығы оның әдістемелік баяндамасымен және мысалдармен толықтырылды. Осыған орай, психологияны метафизикадан тазартатын талабы да маңызды; және психологияның қазіргі таңдағы жеке позитивті ғылым ретіндегі орнына оның жетекшілігі үлкен үлес қосты. Бейн Дэвид Юм мен Огюст Конттың ықпалымен, ғылыми әдісті қолдану арқылы психологияны ғылымның дербес саласы ретінде қалыптастырды. Бейн физиологиялық және психологиялық процестердің байланысты екенін, ал дәстүрлі психологияны осы қарым-қатынас тұрғысынан түсіндіруге болатынын ұсынды. Сонымен қатар, ол барлық білім мен барлық ой-қиялы процестері нақты физикалық сезімдерге негізделуі керек екенін, ал спонтанды ойлар мен идеяларға емес екенін айтты және сана мен дене арасындағы байланысты анықтауға, сондай-ақ психикалық және мінез-құлық құбылыстары арасындағы корреляцияны табуға тырысты. Уильям Джеймс оның еңбегін психологияның бұрынғы кезеңінің «соңғы сөзі» деп атады, бірақ ол шындығында жаңаның бастамашысы болды. Келесі психофизикалық зерттеулердің барлығы оның жұмысының рухында жүрді; және ол психологиялық зерттеуде интроспективті әдісті тұрақты түрде қолдағанмен, әлеуметтік психология, салыстырмалы психология және даму психологиясының көмегін бірінші болып бағалады. Ол 19 ғасырдың екінші жартысындағы британ ойшылдарының психологиялық қызығушылығын жемісті арналарға бағыттағаны үшін толық құқықпен мақтануға болады. Бейн біздің белсенді қозғалысымыз бен күш-жігеріміздің маңыздылығын атап өтті, және оның орталық иннервация сезімі туралы теориясы қазір ол ұсынғандай қабылданбаса да, кейінгі психологтарға берген ұсынысының құндылығы зор. Оның сенім – іс-қимылға дайындық ғана деген ойын прагматизм де, функционализм де құрметтейді.
Басқа жұмыстар
1904 жылы жарық көрген Бейннің автобиографиясында оның барлық еңбектерінің толық тізімі, сондай-ақ Абердин университетінің профессоры В. Л. Дэвидсон жазған өмірінің соңғы он үш жылының тарихы бар. Ол Mind (1904 сәуір) журналында Бейннің философия ғылымына қосқан үлесі туралы мақала жариялаған. Оның басқа еңбектерінің ішінде Пейлидің "Жақсылық туралы философиясы" (1852); "Білім беру ғылым ретінде" (1879); "Басты философиялық тақырыптар бойынша диссертациялар" (1903, көбінесе Mind журналындағы мақалаларының қайта басылымдары) бар. Ол Дж.С. Милл мен Гротпен бірлесіп Джеймс Миллдің "Адам ақыл-ойы құбылыстарын талдау" (1869) еңбегін редакциялады, Гроттың "Аристотель және ұсақ еңбектері" еңбегін редакциялауға көмектесті; сондай-ақ ол Г. Кром Робертсонның "Философиялық мұралары" (1894) кітабына алғы сөз жазды.
Әлеуметтік реформа
Бэйн әлеуметтік әділдік пен дамуға шын қызығушылық танытты және сол кездегі саяси және әлеуметтік қозғалыстарда жиі белсенділік танытты. Логика кафедрасынан зейнетке шыққаннан кейін, ол Абердин университетінің лорд-ректоры болып екі рет сайланды, әр лауазымдық мерзімі үш жылға созылды. Ол реформаның, әсіресе ғылымдарды оқытудың жақтаушысы болды және қазіргі заманғы тілдердің оқу жоспарында орын алуын қолдады. Сонымен қатар, ол студенттердің құқықтарын қорғады және 1884 жылы Абердин университетінің пікірсайыс клубы студенттердің өкілдік кеңесін құруға және кейіннен Абердин университеті студенттік қауымдастығын ұйымдастыруға бастама берді, бұл шаралар оның қолдауымен жүзеге асты. Бэйн өмір бойы Абердин қалалық кітапханасы комитетінің және Абердин мектеп кеңесінің мүшесі болды. Бұдан өзге, профессор Бэйн Абердин механика институты үшін лекциялар оқыды және мақалалар жазды, сондай-ақ оның комитетінің хатшысы қызметін атқарды. Шотландиядағы білім беру және әлеуметтік реформаға қосқан үлесі үшін 1871 жылы Эдинбург университеті оған құрметті заң докторы дәрежесін берді. Оның мәрмәрдан жасалған бюсті Абердин қалалық кітапханасында, ал портреті Маришал колледжінде ілінген.
Кейінгі өмір және өлім
Бэйн Абердин университетінің кафедрасынан және профессорлық лауазымынан зейнеткерлікке шықты, ал оның орнын ең талантты шәкірттерінің бірі – Уильям Минто басты. Дегенмен, оның ой-қиялына деген қызығушылығы мен бұрынғы жылдары жоспарланған жұмысты аяқтау ниеті бұрынғыдан да күшті болды. Осыған орай, 1882 жылы Джеймс Миллдің өмірбаяны және оған қоса, жеке естеліктерімен бірге «Джон Стюарт Милл: сынақ» жарық көрді. Содан кейін (1884) көптеген мақалалары мен еңбектері журналдарда жарияланған «Практикалық эсселер» жинағы шықты. Бұған (1887, 1888) «Риториканың» жаңа басылымы және оның ілеспесі «Англия тілін оқыту» кітабы жарық көрді, ол мұғалімдер үшін риторика принциптерін стильді сынауға толыққанды қолдануды ұсынады. Ал 1894 жылы ол «Сезімдер мен интеллект» еңбегінің қайта қаралып, толықтырылған басылымын жариялады, онда оның психология туралы соңғы ойлары қамтылған. 1894 жылы ол «Mind» журналындағы соңғы мақаласын жариялады. Өмірінің соңғы жылдарын Абердинде жеке өмір сүріп, 1903 жылдың 18 қыркүйегінде дүние салды. Екі рет үйленген, бірақ баласы болмаған. Оның соңғы тілегі – «моласына тас қоймау: кітаптары, оның айтуынша, оның ескерткіші болады» еді. Абердин университетінің философия факультеті 1883 жылы Бейн медалін тағайындады. Ол жыл сайын психикалық философиядан бірінші дәрежелі диплом алған үздік студентке табыс етіледі. Профессор Уильям Л. Дэвидсон Бейннің «Mind» журналындағы некрологында былай деп жазды: «Доктор Бейннің қазасы психология үшін үлкен шығын, бірақ білім беру және практикалық реформалар үшін де осылай. Философиялық, білім беру және практикалық қызығушылықтарды біріктіретін және тұратын қоғамында белсенді күш болатын философты табу сирек. Мұндай үйлесім осында болды. Оны бағалай білейік».