Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тонгалар (сонымен қатар Атонга, көл жағалауындағы Тонга немесе Няса Тонга деп те аталады) – Малавидің солтүстігінде, Малави көлінің жағасында, Нхата шығанағында және Нхотакотаның солтүстік бөлігінде өмір өтетін этникалық топ. Олардың тілі және Замбия мен Зимбабведегі Тонга халқы Банту тілдер отбасының әртүрлі тармақтарына жатады.
Ethnic group in northern Malawi
The Tonga (also called Atonga, Lake Shore Tonga or Nyasa Tonga) are an ethnic group living in northern Malawi on the shores of Lake Malawi in Nkhata Bay and northern part of Nkhotakota. Their language and Tonga people of Zambia and Zimbabwe belong to different branches of the Bantu family.
Тарих
Дәстүр бойынша, тонгалықтар солтүстіктен келген, мүмкін марави немесе тумбука халықтарынан. 1855 жылы нгонилер келгенге дейін олар аналық туыстық қағидаға негізделген халық болған және орталықтандырылмаған үкіметке ие болған. Нгонилер тонгалықтарға үнемі шабуыл жасап, көбінесе азық-түлік, әйелдер және жас ерлерді тонап алып отырған. Жастар нгонилердің жауынгерлік полкіне қосылған. Ангони импилерінің арасында жоғары ранкті Атонга жауынгерлерінің саны артып, нгонилерді қорқытып, олар бұл қауіп деп санаған. Атонганың ересек жастағыларын жою жоспары жасалған. Атонгалар, Ченента басшылығымен, жоспарды ашып, операция орындалудан бұрын көтеріліс ұйымдастырған. Нгонилер қашып бара жатқан топтарды қуу үшін импилерді жіберді, бірақ Манкхамбира оларды Чинтечеде жеңіп талқандады. Бұл шамамен 1875 жылы болған. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, шамамен бір миллион малавилік тонгалықтарды құрайды.
Tradition says the Tonga came from the north, perhaps from the Maravi people or the Tumbuka. Until the coming of the Ngoni in 1855, they had been a matrilineal people and possessed a decentralized government. The Tonga were constantly raided by the Ngoni, mostly for food, women and young men. The young were incorporated into the Ngoni fighting regiments. The population of high ranking Atonga warriors among the Angoni impis grew and this terrified the Angoni who saw this as a threat. A plot was hatched to exterminate the Atonga older folk. The Atonga,led by Chenyentha, had uncovered the plot and revolted, before the operation was executed. The Angoni sent impis to pursue the fleeing parties but the impis were crushed by Mankhambira at Chintheche. This was some time in 1875. As of 2023, about a million Malawians were Tongas.
Өмір салты
Тонгалықтар негізінен балық аулаумен айналысқан халық еді, ал негізгі тағамы – маниок. Миссиялық білім беру арқасында олар отарлық кезеңде жоғары жалақы табуға қол жеткізіп, көбінесе жүк тасушылар, білікті немесе жартылай білікті жұмысшылар, сондай-ақ қарулы көмекшілер болып жұмыс істеді. Тонга халқы лобола (келін соғымын) ақша түрінде төлейді, ал туғандары баласы немесе әйелі ауырған жағдайда қосымша төлемдер жасауға міндетті. Ер адам әйелін жұрт алдында жария етусіз ажырастыра алмайтын, ал әйел мен оның отбасы оны бай немесе беделді отбасы болмаса, формальды рәсімдерсіз босатуға құқылы болған. Әйелінің туғандары үйден тыс жерде қайтыс болған жағдайда күйеуінен жерлеуге рұқсат беруді және ірі сомада төлем талап етуге құқылы. Чинтечедегі Тонгалықтар Чируа тегімен танымал, ал Тонгадағы басқа да тегдер – Каунда, Нгема, Лонгве, Нгома, Манда және Мхоне.
The Tonga were primarily a fishing people with cassava as their staple food. Through mission education, they were able to earn higher wages during colonial times and worked primarily as porters, skilled or semi skilled workers, and armed auxiliaries. The Tonga people pay lobola (bride price) in the form of money, with kin liable for further payments if a child or wife falls ill. Males could not divorce their wives without a hearing of public repudiation, while she and her family could dismiss him without formality, unless he had a wealthy or otherwise powerful family. The kin of a woman dying away from home could also demand burial permission and heavy payment from the husband. The Tonga in Chintheche are known by the surname Chirwa; some other names in Tonga are Kaunda, Ngema, Longwe, Ng'oma, Manda, and Mhone.
Дін
Тонгалықтар жоғары Құдайға сенді, бірақ ол Құдай туралы түсініксіз және көбінесе ұмытылған еді, өйткені Бантулердің діні негізінен өлгендерге арналған. Олар ата-бабаларының рухтарына табынып, болжаушылармен кеңесуге, рухтардың ие болуына сенді және болашақты болжайтын, ата-бабалардан хабар алатын адамдарды іздеді. Өлгендердің рухтары мойындалып, құрметтелді және оларды ынақты етуге тырысты. Ньяса көлінің батонгалары белгілі бір дәрі-дәрмектер адамның өлгеннен кейін өзі таңдаған кез келген жануарға айналуына көмектеседі дейді.
The Tonga believed in a supreme God who remained vague and almost forgotten, for the Bantu had primarily a religion of the dead. They worshipped ancestral spirits, believed in consulting diviners, spirit possession, and sought out those who predicted the future and were supposed to receive messages from ancestors. Spirits of the dead were recognized, honored, and propitiated. The Batonga of Lake Nyasa say certain medicines can help a person ensure his or her changing after death into any chosen animal.
Тіл
Малавидің Тонга тілінде 170 000-нан астам адам сөйлейді. (Назарда ұстаңыз, Замбиядағы Тонга тілі де Банту тілдер отбасына жатады, бірақ толығымен басқа типке жатады.) Бұл тіл читонга деп аталады. "Чи" префиксі "тілі" дегенді білдіреді, мысалы, суахили тіліндегі "ки" немесе сецвана тіліндегі "се" сияқты.
There are more than 170,000 speakers of the Malawi Tonga language. (Note that the Tonga language in Zambia is also classified as of the Bantu language family, but belongs to a completely different type.) The language is called chiTonga. The 'chi' means 'the language of the', like 'ki' in kiSwahili or 'se' in seTswana.