Кіріспе
Бискаян диалектісі, кейде Бизкаян (lang es, жергілікті vizcaino), негізінен Испанияның Баск елі провинцияларының бірі – Бискайда қолданылатын баск тілінің диалектісі. Лингвист Колдо Зуазо жасаған баск диалектілерінің жіктелуінде ол Батыс деп аталады, себебі ол тек Бискайда ғана емес, сонымен қатар Алаваның солтүстік жиектеріне және Гипускоаның батыс бөлігіне дейін тарайды. Диалектінің аумағы римдік авторлар сипаттаған Каристий тайпасының аумағына өте ұқсас. Бискаян тілінде жазу стилдi деп есептелсе де, диалект әлі де Бискайдың шамамен жартысында және басқа да муниципалитеттерде қолданылады, бірақ испан тілінің ықпалына тап болып, әлсіреуде. Бискаянды Сабино Арана және оның ерте баск ұлтшылдары баск екендігінің бір белгісі ретінде пайдаланды.
Biscayan, sometimes Bizkaian (, lang es, locally vizcaino), is a dialect of the Basque language spoken mainly in Biscay, one of the provinces of the Basque Country of Spain. It is named as Western in the Basque dialects' classification drawn up by linguist Koldo Zuazo, since it is not only spoken in Biscay but also extends slightly into the northern fringes of Alava and deeper in the western part of Gipuzkoa. The dialect's territory bears great similarity to that of the Caristii tribe, as described by Roman authors. While it is treated as stylish to write in Biscayan and the dialect is still spoken generally in about half of Biscay and some other municipalities, it suffers from the pressure of Spanish. Biscayan was used by Sabino Arana and his early Basque nationalist followers as one of the signs of Basqueness.
Әлеуметтік-тілдік ерекшеліктер
Жорж Лакомбтың сөздерімен, осы диалектінің ерекшеліктеріне байланысты, эускера тіліндегі диалектілерді екі топқа бөлуге болады: бискаян және қалғандары. Ол бұл диалектінің қалғандарынан өте ерекше екенін, оны көршілес диалекттерден (гипузкоан немесе орталық) бөліп тұратын изоглостардың өте жақын орналасқандығын, яғни бискаянның фонетикалық, фонологиялық, морфосинтаксистік және лексикалық ерекшеліктері географиялық тұрғыдан айқын және анықталған диалектілік шекараны құрайтынын айтты. Баск тілінің қалған диалектілерімен де, стандартты баск тілі немесе батуамен де осы айырмашылықтарға байланысты, және олардың тиісті қолданылуын ескере отырып, Эускальцайндия негізінен морфосинтаксиске бағытталған ережелер жиынтығынан тұратын жазбаша бискаян тілінің үлгісін жасады. Батуаның диалектілерін ресми түрде қолдану Эускальцайндияның 137-қағидасымен реттеледі, оған сәйкес батуаның қолданылуы коммуникация, әкімшілік және оқыту салаларымен шектелуі керек. 1997 жылдан бері және Euskalkiak авторы Колдо Зуазо жасаған жаңа диалектілік жіктемеге сәйкес, Herriaren lekukoak (Elkar, 2004), бискаян тіліне «батыс диалектісі» деген атау берілді, себебі оның қолданылуы тек Биская провинциясымен ғана шектелмейді, сонымен қатар Дебагоиена (көбінесе) және Дебабаррена сияқты кейбір гипузкоандық аймақтарда, сондай-ақ Арамайо (Арамайона) және Легутио (Вильярреал) сияқты кейбір Алава муниципалитеттерінде де қолданушылары бар. Yrizar жүргізген зерттеуге сәйкес, бұл диалектті 1970 жылдары шамамен 200 000 адам сөйлеген, ал 1980 жылдары шамамен 300 000 адамға жуық адам сөйлеген. 1991 жылы осы провинция халқының 16%-ы баск тілінде сөйлей білген, ал 2001 жылы жиналған деректерге сәйкес, жалпы 1 122 710 бискаялықтың 22%-ы (яғни 247 000 адам) баск тілінде сөйлеп, жаза білген. Дегенмен, бұл деректер тек иллюстрациялық сипатта, өйткені баск тілінде сөйлейтіндердің қаншасы бискаян тілінде сөйлейтіні туралы нақты мәлімет жоқ, сонымен қатар гипузкоан аумағындағы бискаян тілінде сөйлейтіндер (Бергара, Лейнц Гатзага, Мондрагон, Онати және т.б.) ескерілмеген.
Субдиалектілері мен түрлендірулері
[[File:Mendebaleko euskararen mapa (Koldo Zuazo, 2015) 02. jpg|thumb|Бискей диалектілері мен поддиалектілерінің қазіргі картасы. Euskara garbia [eu] бірнеше неологизмдер мен тазалаушылық формаларды енгізді. Олар сондай-ақ ĺ және ŕ сияқты әріптермен жазуды қолданды, бұл испан тілінің ықпалымен қалыптасқан дәстүрден алшақтауға әкелді. Олардың жаңалықтарының тек бір бөлігі ғана қазіргі бискаян және стандартты баск тілдеріне қабылданды.
Вариациялар
Батыс және Шығыс субдиалектілерінің шекарасы маңындағы диалектілік айырмашылықтар. Аймаққа: Бустуриалдеа, Отксандио және Вильярреал кіреді. Диалектілік айырмашылықтар Батыс диалектісі (Бискаян) мен Орталық диалекті (Гипуцкоан) арасындағы шекарада кездеседі. Аймаққа: Эльгоибар, Деба, Мендаро және Мутрику кіреді.
География және тарих
Бискаянның шекарасы рим заманына дейінгі Каристий тайпасының шекарасына сәйкес келеді. Бұрын Бискайя, Алава және Амескоа аңғары Калахорра шіркеулік округінің құрамына кірген, соның салдарынан осы аймақтарда Батыс диалектісінің кең таралғанын түсіндіруге болады.
Сөздік
Бискаян диалектісі өте бай лексикаға ие, сөздік қоры аймақтан аймаққа, қаладан қалаға өзгереді. Мысалы, *gura* – «қалау» және *txarto* – «жаман» сөздері Бискаян тілінде кеңінен қолданылатын болса, кейбір бискаяндықтар басқа диалекттерде көбінесе қолданылатын *nahi* және *gaizki* сөздерінің туысқандас формаларын қолдануы мүмкін. Жергілікті лексика бойынша қазіргі кездегі маңызды сарапшылардың бірі – Иняки Гаминде, ол соңғы жылдары осы тақырыпта жан-жақты зерттеулер жүргізіп, нәтижелерін жариялап келеді. *abade*: дін қызметкері (*batua* (стандартты баск тілі) және басқа диалекттерде: *apaiz*). *agorril*: тамыз (*batua*: *abuztu*). *aitite/aittitte/aitxitxe*: әке (*batua*: *aitona*). *amaitu/ama(i)txu*: аяқтау (*batua* және басқа диалекттерде: *amaitu* немесе *bukatu*). *amama*: әже (*batua*: *amona*). *amata(t)u*: өшіру/тоқтату (*басқа диалекттерде*: *itzali*). *artazi(a)k*: қайшы (*batua*: *guraizeak*). *bagil*: маусым (*batua*: *ekain*). *baltz*: қара (*batua* және басқа диалекттерде: *beltz*). *bari(xa)ku*: жұма (*batua*: *ostiral*). *baso*: төбе/тау (*басқа диалекттерде*: *baso* – «орман»). *batzar*: жиналыс (*басқа диалекттерде*: *biltzar*). *beilegi*: сары (*batua* және басқа диалекттерде: *hori*). *berba*: сөз (*басқа диалекттерде*: *hitz* немесе *ele*). *berakatz*: сарымсақ (*басқа диалекттерде*: *baratxuri*). *domeka*: жексенбі (*batua* және басқа диалекттерде: *igande* немесе *jai eguna* – «мереке»). *ederto*: жақсы, жақсы, қанағаттандыратын, келісімділік білдіретін, сөздерде «әдемі» (*басқа диалекттерде*: *ederki*). *edur*: қар (*batua* және басқа диалекттерде: *elur*). *eguazten*: сәрсенбі (*batua*: *asteazken*). *eguen*: бейсенбі (*batua*: *ostegun*). *garagarril*: шілде (*batua*: *uztail*). *gatzatua*: құрт (*басқа диалекттерде*: *mamia*). *gitxi*: аз, көп емес (*batua* және басқа диалекттерде: *gutxi*). *gura/gure*: қалау, тілеу (*басқа диалекттерде*: *nahi*). *izara*: жамылғы (*басқа диалекттерде*: *maindire*). *izeko*: тәте (*batua* және басқа диалекттерде: *izeba*). *lorail*: мамыр (*batua*: *maiatz*). *ilbaltz*: қаңтар (*batua*: *urtarril*). *ilen*: дүйсенбі (*batua* және басқа диалекттерде: *astelehen* немесе *astelen*). *indaba*: бұршақ (*басқа диалекттерде*: *babarrun*). *jaramon*: назар аудару (*batua* және басқа диалекттерде: *arreta, kasu* және т.б.). *jezarri*: отыру (*басқа диалекттерде*: *eseri*). *jausi*: құлау (*басқа диалекттерде*: *erori* немесе *amildu*). *jorrail*: сәуір (*batua*: *apiril*). *kirikino*: кірпі (*batua* және басқа диалекттерде: *triku* немесе *sagarroi*). *karu*: қымбат (*batua* және басқа диалекттерде: *garesti*). *korta*: мал төлеу орны (*batua* және басқа диалекттерде: *ukuilu, tegi, abeltegi, barruki, saltai* және т.б.). *labandu*: сырғанау (*басқа диалекттерде*: *labain*). *lantzean behin*: кейде, уақыт-уақыт (*batua* және басқа диалекттерде: *noizean behin* немесе *noizbehinka*). *lapiko*: қазан, таба (*batua* және басқа диалекттерде: *lapiko* немесе *eltze*). *lar, larregi*: тым көп (*басқа диалекттерде*: *gehiegi, aski, sobera*). *le(ge)z*: сияқты, мысалы (*басқа диалекттерде*: *bezala*). *lei*: мұз (*batua* және басқа диалекттерде: *izotz, jela, horma*). *lepo*: арқа (дене бөлігі) (*batua* және басқа диалекттерде: *bizkar*; *lepo* – «мойын»). *lotu*: тоқтату (*batua* және басқа диалекттерде: *gelditu*). *madari*: алмұрт (*batua* және басқа диалекттерде: *udare* немесе *txermen*). *mailuki*: шілде (*batua* және басқа диалекттерде: *marrubi*). *mi(i)n*: тіл (дене мүшесі) (*batua* және басқа диалекттерде: *mihi*). *martitzen*: сейсенбі (*batua*: *astearte*). *mosu*: бет (*batua* және басқа диалекттерде: *aurpegi*). *motz*: сұм (*batua* және басқа диалекттерде: *itsusi*; *motz* – «қысқа»). *odoloste*: қанды шұжық (*batua* және басқа диалекттерде: *odolki*). *okela*: ет (*batua*: *okela* немесе *haragi*). *olgeta*: ойын, қызық, әзіл (*batua* және басқа диалекттерде: *olgeta* немесе *jolas*). *oratu*: жету, алу, ұстау (*басқа диалекттерде*: *heldu*). *ortu*: жеміс-жидек/көкөніс бақшасы (*batua*: *ortu* немесе *baratz*; басқа диалекттерде: *baratz*). *osatu*: жазылу (*batua*: *osatu* немесе *sendatu*). *oste*: артта (*басқа диалекттерде*: *atze*). *ostarku*: көктемгі жаңбыр (*басқа диалекттерде*: *ostadar*). *otu*: ойға келу (*басқа диалекттерде*: *bururatu*). *papar*: кеуде (*batua*: *bular* немесе *papar*). *pernil*: шұжық (*batua* және басқа диалекттерде: *urdaiazpiko* немесе *xingarra*). *sama*: мойын (*басқа диалекттерде*: *lepo*). *txarto*: жаман (*batua* және басқа диалекттерде: *gaizki* немесе *txarto*). *txiker*: кішкентай (*batua* және басқа диалекттерде: *txiki* немесе *tipi*). *txilio*: айқайлау (*басқа диалекттерде*: *garrasi*). *udagoien*: күз (*batua*: *udazken*). *uger egin*: жүзу (*batua* және басқа диалекттерде: *igeri egin*). *urre*: жақын (*басқа диалекттерде*: *hurbil, gertu*). *urrin*: алыс (*басқа диалекттерде*: *urrun*). *uzki*: ішек (*басқа диалекттерде*: *ipurtzulo* немесе *ipurdi*). *zapatu*: сенбі (*batua*: *larunbata*). *zarama*: қоқыс (*басқа диалекттерде*: *zabor* немесе *zakar*). *zelan*: қалай (*басқа диалекттерде*: *nola* немесе *zer moduz*). *zemendi*: қараша (*batua*: *azaro*). *zezeil*: ақпан (*batua*: *otsail*).
Журнал
Айкор: Ториерри. Анбото: Дүрәнғалдея. Багабиз Альдискария: Герника. Баррен: Елғобар. Бегиту: Арратия. Бертон: Бильбао. Бизкайе: Тхурдинага, Бильбао. Дрогетениттури: Ермуа. Эта китто!: Эйбар. Калапучи: Мутрику. Пил пилеан: Соралузе. Прест!: Деусто, Бильбао.
Теледидар
GOITB: Дебагоена. Урдайбай Телевизиясы: Герника.