Кіріспе

Портрет – әдеби жанр ретінде, адам немесе нәрсе туралы жазбаша сипаттама немесе талдау. Жазбаша портрет көбінесе терең түсініктер береді және сыртқыдан асып түсетін талдау жасайды. Ол бейнелеу портретімен салыстырылады. Жанрдың өзіндегі атау, суретшілік терминін имитациялайды. Көне тарихшылар портреттің мақсатын бейнелеу ретінде мойындады; баяндамалық портреттердің бастауын Ливий мен Тацит еңбектерінде кездестіруге болады. Алайда, портрет өзіңді (автопортрет) немесе замандастарын сипаттау қажеттілігінен туындады, мысалы, Монтеньдің эсселерінде. Осы соңғы еңбек, жеке тұлғаның (немесе қоғамның) бейнесін кескіндік тәсілден дискурсивтік тәсілге ауыстыру төңірегіндегі сұрақтарды дамытады. Портрет прозада немесе өлең түрінде жасалуы мүмкін. Оның мақсаттары контекстке қарай өзгереді: әлеуметтік-мәдени, әлеуметтік-саяси, тарихи, немесе портретшінің (жазушының) субъективтілігіне байланысты. Сондықтан, автордың ойдан шығарылған әлеміндегі кейіпкерлерді бейнелейтін көркем портреттер де, нағыз өмірдегі адамдарды бейнелейтін реалистік портреттер де болады. Портрет шындық пен ойдан шығару, мақтау мен сатира, түпнұсқасын еліктейтін және одан алшақтайтын портреттер (мысалы, газеттердегі немесе Мольердегі карикатуралар) арасында құбылады. Дегенмен, бейнеленген тұлғаның кемшіліктері мен қасиеттерін сипаттайтын объективті портрет (немесе сол сияқты объект немесе идея) кең таралған. Әдеби портрет ғасырлар бойы дамып келді және оның дамуына жазушылар, сондай-ақ әдеби сыншылар мен теоретиктер үлкен үлес қосты.

XVII ғасырдағы портрет

1650-ші жылдардан бастап портрет әдеби жанр ретінде қалыптаса бастады. Мадлен де Скудеридің портреттерге толы туындыларынан әсер алған, La Grande Mademoiselle сияқты précieuses әлеуметтік жаңалықтары арқасында, оның төңірегіне (салон иесі немесе "салондық қабылдаушы" ретінде) әдебиетшілер жиналды, соның нәтижесінде портрет "қоғамдық ойын-сауыққа" айналды. Әдеби портрет кескіндемелік үлгінің негізгі эстетикалық қағидаларын сақтады, яғни, оны ерекше тип ретінде ажырату үшін жеке тұлғаны (модельді) дәл сипаттау қажет еді. Алайда, бейнеленген тұлғаның танылуынан емес, портретшінің стилінен оны түсінуге болады. Осы баяндамалық бейнелеудің мақсаты – Мольердің туындыларында немесе Жан де Ла Брюйердің "Карактерлерінде" көрініс тапқандай, өзгермейтін және уақыттан тыс физикалық және рухани ерекшеліктерді көрсету болды. Бұл, суреттегідей, нақты модельдің ерекшеліктерін сипаттайтын, бірінен соң бірі келетін сипаттамалардың қабаттары арқылы іске асырылуы керек еді.

XIX ғасырдың портреті

Повесть портретінің эволюциясы он тоғызыншы ғасырда тоқталған жоқ, керісінше, Сент-Бёвтің еңбектері мен осындай әдеби портреттерге жасалған сын-тексерулер арқасында одан да күрделенді және жаңа мағыналарға ие болды. Шындығында, портрет роман жанрында өз орнын тапты, онда ол нақты адамдарды ғана емес, сонымен қатар ойдан туып, символдық мәні бар кейіпкерлерді де бейнелейтін болды. Осылайша, портрет Балзақтың шығармаларында басты және жиі кездесетін тақырыпқа айналды.

ХХ ғасырдың портреті

Портрет ХХ ғасырда заманауи романмен бірге саяхатын жалғастырды. Натали Сарроттың (Белгісіз адамның портреті) туындысында кейіпкердің сырт келбеті тұрақсыз, уақыт осы жанрдағы қозғалмалы, дамып отыратын, бөлінген портретте маңызды рөл атқарады, адам өмірі сияқты.