Анфим Газис: Грек философы мен қайраткерінің өмірі мен қызметі

Кіріспе

Грек философы

Антимос Газис (; туған аты Анастасиос Газалис, Ἀναστάσιος Γκάζαλης; 1758 – 24 маусым 1828) – грек ғалымы, революционер және саясаткер. Ол 1758 жылы Осман Грекиясының Милиес қаласында (Тесалия) қарапайым отбасында дүниеге келген. 1774 жылы ол Шығыс православие дьяконы болды, ал кейін мансабы оны Константинопольге жеткізді, онда ол архимандрит атағын алды. 1789 жылы Венаға кетіп, Санкт-Георгий шіркеуінде уағыз айтқанда қатар академиялық қызығушылықтарымен айналысты. Filomousos Eteria арқылы Грекияда білім беруді дамытуға, аударма жұмысына және алғашқы грек филологиялық журналы Hermes o Logios-қа салған үлесі грек Ағартушылығының қалыптасуында маңызды рөл атқарды. 1817 жылы ол Filiki Eteria құпия қоғамына қосылып, туған жеріне оралды және Осман империясына қарсы көтеріліске дайындалу үшін басқаларды жұмылдырды. 1821 жылы Осман империясына қарсы Грек Тәуелсіздік соғысы басталғанда ол Магнезиядағы грек көтерілісшілерін басқарды. Көтеріліс сол жерде басылғаннан кейін Орталық Грекияға кетті. Ол Магнезияны Эпидавр және Астрос ұлттық жиналыстарында өкілдік етті және әскери істер мен білім беру мәселелері бойынша комиссияларда жұмыс істеді. 1827 жылы ауырып, денсаулығы нашарлап, 24 маусым 1828 жылы Сирос аралындағы Ермуполиде қайтыс болды. Газис кедейлікте өмір сүріп, жинаған ақшасының көп бөлігін грек армиясына сыйлады.

Ерте өмір

Анастасиос Газалис 1758 жылы Милиес қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Панагиотис Газалис пен анасы Мария Аргирио Филиппидидің төрт ұлы мен төрт қызы болды. Оның отбасы кедей еді, әкесі 1761 жылы қайтыс болғаннан кейін жағдай одан да нашарлап кетті. 1770 жылы ол ауыл мектебіне қабылданды, онда оған монах Антимос Папапантазис сабақ берді. Білімін ол Загорадағы Ригастың ескі мектебінде жалғастырды, онда логика, астрономия, философия, грек филологиясы, география, табиғаттану ғылымдары және математиканы оқыды. Загора өркендеген жібек өнеркәсібінің арқасында экономикалық жағынан дамыған қала болды; Грекияның басқа аймақтарынан айырмашылығы, оның азаматтары қару ұстауға құқылы және салыстырмалы түрде тәуелсіздікке ие болды. Осы кезеңде ол өзінің атын грекшелендіріп, Анастасиос Газис деп атады. 1774 жылы ол ағасының өтініші бойынша дьякон болды, себебі сол кезде діни мамандықтар кең таралған еді. Осыған орай, ол Антимос деген діни есімді алды. Кіші Қайнарка, Яссы және Константинополь шарттары Осман империясының азаматтарына дін бостандығын кепілдеді, сонымен қатар шіркеу мүліктерін қорғап, жаңа шіркеулер салуға рұқсат берді. Бір жылдан кейін ол пресвитер дәрежесіне көтеріліп, Визица ауылына мұғалім болып жіберілді. Бір жылдық келісімшарты аяқталғаннан кейін ол Константинопольге кетті, онда Константинопольдің Экуменикалық Патриархы Софроний II-нің хатшысы болып қызмет етті. Софроний Газистің адалдығы мен еңбекқорлығын жоғары бағалап, оған архимандрит шені берді. Біраз уақыттан кейін Газис Макриницадан келген Агелис Маммарас атты саудагермен танысып, ол Газиске Венаға баруға кеңес берді және жол шығындарын көтерді. Газис 1789 жылы Венаға аттанды. Пасаровиц және Белград бейбіт келісімдері Габсбург монархиясы мен Осман империясы арасындағы сауда-саттық байланысын жаңартты. Вена грек диаспорасының маңызды орталығына айналды, онда тауарлар мен идеялар еркін алмасылды. Грек қауымының діни өмірі Сент-Джордж және Киелі Үштік шіркеулерінің айналасында өркендеді. 1796 жылы мамыр айында он екі адамнан тұратын комиссия Газисті бұл шіркеудің жаңа ректоры етіп сайлады. Осы кезеңде ол физика мен математиканы зерттеумен қатар, 1799 жылы жарық көрген Бенджамин Мартиннің «Философиялық грамматикасын» француз тілінен аударды. Газис аудармаға электр, магнетизм, химиялық реакциялар және жарық таралуы туралы өзінің кеңінен жазған түсіндірмелерін қосты. 1800 жылы Газис Ригас Ферайостың «Грекия хартиясының» өңделген нұсқасын қайта басып шығарды; оның өлшемдері екі есе қысқартылып, Жан Дени Барбие дю Бокаждың топографиялық жоспарлары алынып тасталды. Екінші басылым грек ұлтына арналды және грек өркениетін қаруланған күйде бейнелейтін аллегориялық бейнесін көрсетті, оның астында «Мен сіздің жолыңызды ұстаймын» деген ұран жазылған. 1802 жылы ол Фуркройдың «Химия философиясы» атты еңбегін жариялады. Мәтінде Фуркройдың «Химиялық білімнің жалпы жүйесі», Шерцердің «Химия журналы» (Лейпциг, 1792), «Француздық жылнамалар» (Гамбург, 1802) және Греннің «Химия негіздері» кітаптарынан алынған қосымшалар бар. Сол жылы ол аурудың салдарынан денсаулығы нашарлады. Ол Венадан шығып, 1804 жылдың қараша айында ғана қайта оралып, уағыздауды жалғастырды. Бірақ ол көп ұзамай Венецияға кетіп, Геснердің «Bibliotheca universalis» және Фабрицийдің «Bibliotheca Graeca» кітаптарына негізделген «Грек лексиконы» мен «Грек кітапханасын» жариялады. 1808 жылдың басында ол ректорлық міндетін қайтадан атқарды. 1811 жылы ол ғылымды дамытуға қосқан үлесі үшін Бухаресттегі «Грако-Дакия филология институтынан» құрметті диплом алды. Сол жылы ол Венада шығарылатын грек тіліндегі алғашқы филологиялық журнал, «Hermes o Logios» («Гермес ғалым») журналын құрды. Бұл журнал грек Тәуелсіздік соғысының басталуына дейінгі кезеңдегі ең маңызды және ұзақ мерзімді журнал болып саналады, онда маңызды ғалымдар мен зиялылардың еңбектері жарияланды. «Hermes o Logios» Осман империясының грек қауымдастықтары мен Батыс Еуропадағы грек диаспорасы арасында зияткерлік байланыс орнатуды, сондай-ақ грек халқының ұлттық оянуын дайындауды мақсат етті.

Anastasios Gazalis was born in Milies in 1758. His father Panagiotis Gazalis and his mother Maria Argyriou Philippidi had four sons and four daughters. His family was poor, with the situation worsening when his father died in 1761. In 1770 he joined his village's school where he was taught by the monk Anthimos Papapantazis. He continued his education in the Old School of Rigas in Zagora, where he studied logic, astronomy, philosophy, Greek philology, geography, natural sciences and mathematics. Zagora was well developed economically owing to its booming silk industry; unlike other areas of Greece its citizens had the right to bear arms and enjoyed a degree of relative autonomy. It was during this time that he hellenized his name into Anastasios Gazis. In 1774, he became a deacon upon his uncle's request; ecclesiastical professions were popular at the time. Accordingly, he assumed the clerical name Anthimos. The treaties of Küçük Kaynarca, Jassy and Constantinople guaranteed the freedom of religion for Ottoman subjects, while also safeguarding church property and granting the right to erect new churches. A year later he was promoted to presbyter and sent to the village of Vizitsa, where he worked as a teacher. At the conclusion of his one year contract he departed for Constantinople, where he served as a secretary for the Ecumenical Patriarch of Constantinople Sofronios II. Sofronios remarked upon Gazis' dedication and hard work rewarding him with the rank of archimandrite. Gazis soon befriended a merchant named Aggelis Mammaras of Makrinitsa who urged him to leave for Vienna after covering his expenses. Gazis left for Vienna in 1789. The peace treaties of Passarowitz and Belgrade had restored commercial activity between the Habsburg monarchy and the Ottoman Empire. Vienna became an important center of the Greek diaspora, where both goods and ideas were exchanged freely. The religious life of the Greek community revolved around the Church of Saint George and the Holy Trinity Church. In May 1796, a twelve man commission voted Gazis as the new rector of the former. During this time frame he devoted time to the study of physics and mathematics while also translating Benjamin Martin’s “Philosophical Grammar” from French which he published in 1799. Gazis supplemented the translation with extensive notes of his own on the subjects of electricity, magnetism, chemical reactions and the propagation of light. In 1800, Gazis reissued an edited version of Rigas Feraios' Charta of Greece; dimensions were cut in half and Jean Denis Barbié du Bocage's topographical plans were removed. The second edition was dedicated to the Greek nation and showed an allegorical figure representing the Greek civilization as being armed, with the motto "I shall follow your lead" appearing beneath her. In 1802, he published Fourcroy's The Philosophy of Chemistry; the text also contains additions from Fourcroy's A General System of Chemical Knowledge, Scherzer's Journal der Chemie (Leipzig, 1792), Französische Annalen der Allgemeinen Naturgeschichte (Hamburg, 1802) and Gren's Grundriss der Chemie. In the same year his health deteriorated significantly due to an illness. He left Vienna, returning only in November 1804 to resume preaching. His stay would be brief as he soon left for Venice where he published Greek Lexicon and Greek Library, works based on Gesner's Bibliotheca universalis and Fabricius' Bibliotheca Graeca. He resumed his duties as rector in early 1808. In 1811, he received an honorary diploma from the “Graeco–Dacian Philological Institute of Bucharest” for his contribution to the advancement of science. In the same year he founded the first philological periodical in Greek, Hermes o Logios ("Hermes the Scholar"), published in Vienna. It is regarded as the most significant and longest running periodical of the period prior to the outbreak of the Greek War of Independence, containing contributions by key scholars and intellectuals. Hermes o Logios aimed at creating intellectual contacts between the Greek communities of the Ottoman Empire and the Greek Diaspora in Western Europe, as well as the preparing national awakening of the Greek people.

Революциялық іс-әрекет

1 қыркүйек 1813 жылы Афиныда Филомоусос Этерия қоғамы құрылды, оның төрт басқарушысының бірі Газис болды. Оның мақсаты – Грекияда білім беруді тарату, кедей студенттерге қаржылай көмек көрсету, классикалық әдебиет еңбектерін жариялау және ежелгі ескерткіштерді сақтау еді. Бұл ұйым қазіргі грек ағартушылығының идеяларын таратуға ықпал етіп, ұлтшылдықты жандандырды. 1815 жылдың 1 қаңтарында Газис Венада Филомоусос Этерияның екінші бөлімшесін ашты. Ол неміс классигі Фридрих Тиршпен белсенді хат алмасып, ол грек студенттеріне Бавария университеттеріне түсуге көмектесті. Студенттердің шығындарын британдық және орыс демеушілер төледі. Австрияның барлау қызметі Газистің Филомоусос Этериядағы қызметін, сондай-ақ Венадағы орыс қауымдастығымен тығыз байланысын қадағалап, оны бақылауға алды. Газис 1815 жылы ректорлық қызметтен кетті. Оның түсіндіруінше, ол Адамантиос Кораис пен Иоаннис Каподистрияның патриоттық үндеулеріне жауап берді және туған жеріне оралуға ниеттенді. 1817 жылдың көктемінде ол Дунай княздықтары арқылы Одессаға сапар шекті, онда басшылармен кездесіп, біраз ойланғаннан кейін Грекияның Осман билігін құлату және оны тәуелсіз грек мемлекетімен алмастыру міндетімен құпия ұйым – Филики Этерияға қосылды. Константинополь арқылы Милиеске оралып, жергілікті мектепте сабақ берді. 1818 жылдың наурыз айында Афанасий Цакалов келді, ол Филики Этерия басшылығын Пелионға көшіруді ұсынды, бірақ Газис келіспеді, Мани түбегі тиімдірек болар еді деп мәлімдеді, сондықтан жоспар іске аспады. Газис Магнезия аймағынан археологиялық зерттеулер жүргізеді деген сылтаумен өтті, бірақ іс жүзінде Филики Этерия үшін жалдау жұмыстарын жүзеге асырды. Оның ең маңызды жетістігі – Пилион арматолосы Кириакос Бастекис және Макриницаның бас коджабашысы Хаци Ригасқа мүшелік беру болды. Филики Этерия мүшесі болған ғалым Григориос Константас күш қолдануға қарсылық білдірді. 1821 жылдың 7 мамырында революционерлер Милиестегі Агио Таксиарх шіркеуінің алдында жиналды, Гази жиналысты басқарды. Онда Александр Ипсилантистің хаты оқылды. Сол күні Газис көтерілісшілердің тобын Лехония ауылына бастап барды, онда түріктер көп тұрды, 200-дей адам өлтірілді, ал әйелдер Агиос Георгиос және Агиос Лаврентий монастырларына жеткізілді. Содан кейін олар Ефта Платанияға барып, оның қамалын қоршады. Қамалды басып алуға жасалған әрекеттер сәтсіз аяқталды, өйткені көтерілісшілерде тек бір тозған зеңбірек болды, ал адам толқынымен шабуыл жасау тиімсіз болды. 11 мамырда қоршау тоқтатылып, көтерілісшілер Велестиноға шабуыл жасап, кетіп үлкермегендерді өлтіріп, үйлерін және егістіктерін өртеп, тонады. Велестинода екінші жиналыс (Тессалоника Буласы) өтті, онда Газис Пилионды қоршаған 24 ауылдың өкілдеріне көтерілістің басталғанын ресми түрде жариялады және Тессалиядағы христиандарды османдықтарға қарсы көтерілуге шақырды. 15 мамырда Махмуд Драмали пашаның әскері Ларисадан келіп, Капурна мен Каналияны өртеп жіберді. Загора, Макриница және Волос тұрғындары үрейлене қашып, көбісі Трикериде пана тапты. Драмалидің келуі көптеген коджабашиларды түріктерге мойынсұнуға мәжбүр етті. Осы уақытта Драмали Милиеске қарай беттеп, оны өртеп жіберуге ниеттенді, бірақ көтерілісшілер штаб-пәтерін қорғауға бел буды. Ауылдағы жағдай шиеленіскен кезде жергілікті коджабаши Ставракис Морфулис Газисті атуға тырысып, "Сендер, сендер бәрімізді құрттыңдар!" деп айғайлады. Бірақ Газистің серіктерінің бірі оның қолынан қаруды тартып алды. Басқа коджабашилер революционерлерді түріктерге елшілік жасауға уәде беріп, олардың мейірімділігіне үміттене отырып, беделсіз етуге тырысты. Газис және көптеген көтерілісшілер ауылды тастап кетті, ал маусым айында коджабашилер оны түріктерге тапсырды, оларға рақымшылық берілді. Көтеріліс шағын ауқымда жалғасса да, Тессалиядағы төңкеріс ақырында күйреп қалды. Газисті бір қайық Скиатосқа жеткізді. Аралда Тессалиядан келген көптеген босқындар қоныстанды, олар киімдерін және зергерлік бұйымдарын азық-түлікке сатуға мәжбүр болды. Скиатос коджабашилері Газисті алауыздық тудырушы деп қарады және оған шетелден жіберілген қаражатты ұрлаған деген қаңқу шақты. Бір күні босқындар тобы Газисті өлтіруге әрекеттенді, бірақ жергілікті Анагностис Бенакис араласып оны құтқарып қалды. Газистің серіктері оны Скиатос қамалына, содан кейін Скопелосқа алып кетті. Газиске пана берген адам пистолетпен ойнап жатқанда бір адамды өлтіріп қойғанда, босқындар үйіне өрт қойды. Газис оқиғада ауыр жарақат алды және екі күн төсекке жатты. Сауыққаннан кейін ол Талантонисиге, содан кейін Мореяға аттанды және ақырында Салонада қоныстанды. 15 қарашада Газис Шығыс континенттік Грекия Ареопагына қатысты, онда Тессалия, Эпир, Македония және Орталық Грекиядан келген дін қызметкерлері, коджабашилер, арматолостар және басқа да шенеуніктер жиналды. Онда Газис Эпидаурустағы Бірінші Ұлттық жиналыстың ресми өкілі болып сайланды. Келесі он үш ай бойы Газис Эвбеядағы көтерілісшілерге логистикалық қолдау көрсетті және Мореядағы түрік гарнизондарына жабдықтауды жіберуге бағытталған түрік күш-жігерін тоқтатуға тырысты. 29 наурыз 1823 жылы ол Астростағы Екінші Ұлттық жиналысқа қосылды. 17 мамыр 1824 жылы ол әскери мәселелер жөніндегі комиссия мүшесі болды, сонымен қатар білім беру комиссияларында жұмыс істеді. Осы кезеңде Газис пен Константас Аргостағы Протипон Дидактирион деп аталатын академия құруды ұсынатын жобаны ұсынды. Псараның қирауы және 1824-1825 жылдардағы грек азаматтық соғыстары сияқты жағдайларға байланысты жоспар іске аспады.

On 1 September 1813, the Filomousos Eteria was founded in Athens, with Gazis among its four curators. Its goals were the propagation of education in Greece, providing funds for poor students, publishing works of classical literature and the preservation of antiquities. The organization influenced the spread of the ideas of the Modern Greek Enlightenment, indirectly promoting nationalism. On 1 January 1815, Gazis opened a second chapter of the Filomousos Eteria in Vienna. He developed a lively correspondence with German classicist Friedrich Thiersch, who in turn assisted Greek students in enrolling into Bavarian universities. Funds funneled from British and Russian donors covered the student's expenses. The Austrian intelligence service took note of Gazis' activities in the Filomousos Eteria as well as his close relationship with the Russian community in Vienna, ordering his surveillance. Gazis quit as rector in 1815. His reasoning was that he answered the call of patriotic speeches (made by Adamantios Korais and Ioannis Kapodistrias) and would return to his homeland. In the spring of 1817, he traveled east through the Danubian Principalities to Odessa where he met the leadership and after some hesitation joined Filiki Eteria, a secret organization tasked with overthrowing Ottoman rule of Greece and replacing it with an independent Greek state. Passing through Constantinople, he returned to Milies to teach in the local school. In March 1818, he was visited by Athanasios Tsakalov who proposed relocating the leadership of Filiki Eteria to Pelion, Gazis disagreed, claiming that the Mani Peninsula would be a better choice and thus the plan did not materialize. Gazis traveled through Magnesia under the pretense of conducting an archeological survey, while in reality actively recruiting for the Filiki Eteria. His most notable success was the initiation of Pilion armatolos Kyriakos Bastekis and Makrinitsa head kodjabashi Hatzi Rigas. Although already a member of Filiki Eteria, scholar Grigorios Konstantas reluctantly agreed to support the use of force. On 7 May 1821, revolutionaries gathered at the entrance of the Agioi Taxiarches Church in Milies, with Gazis heading the meeting. A white flag bearing five red crosses and topped with a sun was unveiled, while Gazis read a letter written by Alexander Ypsilantis. On the same day, Gazis led a group of rebels into the village of Lechonia populated mainly by Turks, 200 of them were slain while the womenfolk were taken to the monasteries of Agios Georgios and Agios Lavrentios. They then proceeded to Efta Platania besieging its castle. Attempts to storm the castle failed as the rebels only possessed a single rusty cannon, while human wave attacks proved sanguine. On 11 May, the siege was abandoned and the rebels raided Velestino, slaughtering those who had not already left it, burning and looting their houses and crops. A second meeting (styled Boule of Thessalo–Magnesia) took place in Velestino where Gazis officially declared the beginning of the insurrection to the representatives of the 24 villages surrounding Pilion, calling for the Christians of Thessaly to rise against the Ottomans. On 15 May, Mahmud Dramali Pasha's army descended from Larissa, burning Kapurna and Kanalia. Rebels from Zagora, Makrinitsa and Volos fled in panic, many of them sought refuge in Trikeri. Dramali's arrival prompted most kodjabashis to bend the knee to the Turks. In the meantime Dramali marched on Milies with the intent to burn it, the rebels decided to defend their headquarters. The situation in the village became tense when local kodjabashi Stavrakis Morfoulis, attempted to shoot Gazis after exclaiming "Damn you, you doomed us all!". One of Gazis' comrades knocked the gun out of his hand before he was able to take a shot. Other kodjabashis tried to discredit the revolutionaries promising to act as emissaries to the Turks, in hopes that they will show mercy. Gazis and most other rebels left the village and by June the kodjabashis surrendered it to the Turks, being granted amnesty in return. Although a small scale insurgency continued, the revolution in Thessaly had ultimately collapsed. A boat took Gazis to Skiathos. The island housed significant numbers of refugees from Thessaly, who had resorted to selling their clothes and jewelry for minuscule portions of food. Skiathos kodjabashis saw Gazis as a troublemaker, spreading rumors that he had embezzled funds sent to him from abroad. One day a mob of refugees nearly lynched Gazis who was saved after the intervention by a local man named Anagnostis Benakis. Gazis' comrades then took him to the Skiathos Castle and then Skopelos. When the man housing Gazis accidentally killed a man while practicing with his pistol, a mob set fire to his house. Gazis was seriously injured in the incident, spending two days in bed. Following his recovery he departed for Talantonisi and from there to Morea, eventually settling in Salona. On 15 November, Gazis participated in the Areopagus of Eastern Continental Greece, a meeting of clerics, kodjabashis, armatoloi and other officials from Thessaly, Epirus, Macedonia and Central Greece. There Gazis was elected as an official representative of the First National Assembly at Epidaurus. For the next thirteen months Gazis provided logistical support to insurgents on Euboea and obstructed Turkish efforts to send supplies to their garrisons in Morea. On 29 March 1823, he joined the Second National Assembly at Astros. On 17 May 1824, he became a member of a commission regarding military affairs while simultaneously working in commissions of education. During that time Gazis and Konstantas presented a draft proposing the creation of an academy in Argos named Protypon Didaktirion. The plan did not come to fruition due to events such as the Destruction of Psara and the ongoing Greek civil wars of 1824–1825.

Өлім

1827 жылы Газис Тинос аралында ауырып қалды, кейін Сирос қаласындағы жеке үйіне көшті. Денсаулығы нашарлай берді және ол кедейлікте өмір сүрді. Грекия үкіметі оған 650 грос берді, ал оған тағы 2350 грос қарыз болды. Георгиос Кунтуриотиске жазған хатында ол төңкеріс дүрмесінде жемқор шенеуніктердің жинаған байлықтарына шағымданды, ал грек армиясын асыраудағы оның жеке үлесі көбінесе ұмытылған еді. 1828 жылдың 3 сәуірінде ол Эгинада өсиетнамасын жазды. Ол Константамен бірге Милиесте құрған мектеп және жеке кітапханасын Грек мемлекетіне сыйлады. Сиростағы үйі, әкесінен қалған мүлігі және 2500 грос оның туған балалары мен немерелері арасында бөлісті. 10 желтоқсанда Газис Эрмуполидегі үйінде қайтыс болды, ол Эрмуполидегі Иерос Наос Метаморфосеос шіркеуінің сыртында жерленді.