Кіріспе
Македония тілінің тарихы қазіргі Македония тілінің даму кезеңдерін көрсетеді, ол Солтүстік Македония аумағында сөйленетін шығыс оңтүстік славян тілі. Македония тілі орта ғасырларда ежелгі шіркеу славян тілінен, славян халықтарының ортақ тілінен пайда болды. 1903 жылы Крсте Петков Мисирков өзінің «За македонските работи» (Македония мәселелері туралы) атты кітабында стандартты әдеби Македония тілін кодификациялауды алғаш рет ұсынды. Стандартты Македония тілі 1944 жылдың 2 тамызында Македонияның Ұлттық азаттық үшін антифашистік ассамблеясы (ASNOM) тарапынан ресми тіл деп жарияланды. Оның кодификациясы келесі жылы жүзеге асты. Македониялық ғалымдардың пікірінше, Македония тілінің тарихын тоғыз даму кезеңіне бөлуге болады. Блаже Конески Македония тілінің дамуында екі кезеңді ажыратады: 12-15 ғасырларға дейінгі ежелгі және 15 ғасырдан кейінгі заманауи кезең. Македония Ғылым және өнер академиясының (MANU) мәліметінше, Македония тілінің дамуында глаголица және кириллица деп аталатын екі әр түрлі жазу жүйесі қолданылған.
the history of the [[Slavic languages
The history of the Macedonian language refers to the developmental periods of current day Macedonian, an Eastern South Slavic language spoken on the territory of North Macedonia. The Macedonian language developed during the Middle Ages from the Old Church Slavonic, the common language spoken by Slavic people. In 1903 Krste Petkov Misirkov was the first to argue for the codification of a standard literary Macedonian language in his book Za makedonckite raboti (On Macedonian Matters). Standard Macedonian was formally proclaimed an official language on 2 August 1944 by the Anti Fascist Assembly for the National Liberation of Macedonia (ASNOM). Its codification followed in the year after. According to Macedonian scholars, the history of the Macedonian language can be divided into nine developmental stages. Blaže Koneski distinguishes two different periods in the development of the Macedonian language, namely, old from the 12th to the 15th century and modern after the 15th century. According to the Macedonian Academy of Sciences and Arts (MANU), the development of the Macedonian language involved two different scripts, namely the Glagolitic and Cyrillic scripts.
Орта ғасырлар
Балқан жағалауына қоныс аударған славян халықтары көптеген ғасырлар бойы өздерінің диалектілерін сөйлеп, басқа адамдармен қарым-қатынас жасау үшін басқа диалектілерді немесе тілдерді қолданды. Ежелгі шіркеу славян тілінің македониялық нұсқасы да сол кезеңде Бірінші Болгар империясында пайда болды және Охрид әдеби мектебінің еңбектерімен байланысты болды, оның орталығы Охридте, қазіргі Солтүстік Македонияда орналасқан. XI ғасырда протославян тілдік біртүтастығының ыдырауы және македон диалектілерінің пайда болуы болды, олар әлі де болгар-македон диалектілері континуумының шекарасында болды. Македониялық шіркеу славян тілінің қайта өңделуі 11-13 ғасырлар аралығында дамыды және осы кезеңде канондық мәтіндерді аударудан басқа, діни үзінділер, соның ішінде қасиетті Климент Охридский сияқты қасиеттілердің мақтау мәтіндері мен уағыздары (слова/беседи) жасылды. Бұл мәтіндер шіркеу славян тілінен ерекшеленетін тілдік ерекшеліктерді қолданады және тіл қазіргі Солтүстік Македония аймағына тән болғандықтан, бұл нұсқаны ескі македон шіркеу славян тілі деп те атауға болады. Бұл кезең Осман империясының жаулап алуын да қамтыды, осы кезеңде македон тілінің Балқан тілдер тобының мүшесі ретінде сипатталатын грамматикалық және тілдік өзгерістер болды. Түрік үстемдігінің салдарынан жазба тіл тұрақты күйде болды, ал сөйлеу диалектілері бір-бірінен алшақтады. 16-17 ғасырлардағы македон тілінде жазылған мәтіндердің аз ғана іздері грек әліпбиімен жазылған 16 ғасырға жататын сөздікте кездеседі. Македонияның әртүрлі диалектілері болгар тілінің бір бөлігі ретінде қарастырылғаны Даниил Москополиттің төрт тілдік сөздігі, Кирилл Пейчинович пен Йоаким Карчовскийдің еңбектері және грек әліпбиінде жазылған кейбір жергілікті Евангелияларда көрінеді. Бұл жазба еңбектер жергілікті славян тілінде жазылған немесе оның ықпалында болды. Олар Македонияда 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында пайда болды және авторлары өз тілдерін болгар тілі деп атады. Македониялық фонетикалық ерекшеліктерді көрсететін ең ерте мәтіндер – 10-11 ғасырларға жататын глаголитте жазылған ежелгі шіркеу славян классикалық мәтіндері (Codex Zographensis, Codex Assemanianus, Psalterium Sinaiticum). 12 ғасырда кіріл әліпбиі басты әліпбиге айналды. Македония тілінің жергілікті ерекшеліктерін көрсететін мәтіндер 16 ғасырдың екінші жартысында пайда болды (грек жазушысы Дамаскин Студиттің уағыздарының аудармалары). Болгар және македон славяндары өздерінің шіркеулерін және мектептерін құруды қалады, олар жалпы қазіргі заманғы македон-болгар әдеби стандартын қолдануы керек еді. Сол кездегі белсенді ұлттық элиталар славян болгар және грек топтарын ажырату үшін негізінен этнолингвистикалық принциптерді қолданды. Бастапқыда Македония болгар тілінің әр этнографиялық кіші тобы өздерінің жергілікті диалектісінде жазды және жаңа стандарт үшін "негізгі диалект" таңдау мәселесі болған жоқ. 1840 және 1870 жылдар аралығында қолданылған жергілікті тілдің диалектілік негізін анықтау үшін күрес болды, екі түрлі әдеби орталық пайда болды – бірі қазіргі солтүстік-шығыс Болгарияда, екіншісі қазіргі оңтүстік-батыс Солтүстік Македонияда. Екі орталықтың да батыс македондық және шығыс болгар диалектілері арасындағы үлкен айырмашылықтарға байланысты македондық және болгар славян халықтары үшін жаңа ортақ стандартты тіл ретінде қолданылуы керек болатын диалектілік негіз туралы қарама-қайшы пікірлері болды. Осы кезеңде македондық диалекттерге негізделген болгар әдеби тілінің құрылуын ұсынған македондық зиялылар пайда болды. Сондай-ақ, орыс тілінен алынған элементтері бар Струга диалектісінде жазылған поэзия да пайда болды. 1892 және 1894 жылдар аралығында IMRO революционерлері басқарған "Лоза" журналы ай сайынғы басылымында ерекше жазу стилін қолданды: олар я (Я) және үлкен юс (Ѫ) әріптерін қолданбай, оның орнына i әрпін je (J) үшін қолданды, сонымен қатар серб грамматикасынан да шабыт алды. Крсте Петков Мисирковтың 1903 жылы жарық көрген "За македонските работи" (Македония мәселесі туралы) кітабы жеке әдеби тіл құруға жасалған алғашқы әрекет болды. Стандартты тілдерді (оның ішінде стандартты македон тілін) бекітуге дейін Оңтүстік славян тілдерінің шекарасы әлі "қазіргі заманғы терминдермен тұжырымдалмаған" және тілдік нормалар әлі де даму процесінде болды (оның ішінде болгар стандартты тілі). 1934 жылы Коминтерн жеке македон тілін бекітуді қолдаған резолюция қабылдады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Болгарияның Македонияны қысқа мерзімге аннексиялауы македон диалекттерін болгар тілінің ықпалына қайтаруға екі әрекет жасалды.
Кодификациялау
1944 жылғы 2 тамызда Македонияның Ұлттық азаттық үшін Антифашистік Ассамблеясының (ASNOM) алғашқы отырысында македон тілі ресми тіл деп жарияланды. Македония тілінің қалыптасуы македон, болгар және торлак диалектілерін қамтитын диалектілік континуум ішінде екінші стандартты тілді құрды, бұл Преслав және Охрид әдеби мектептерінің өркендеген кезіндегі тілдік дамудың салдары болды. Кейбір зерттеушілер македон тілінің қалыптасуы серб және болгар тілдерінен өзгешелену қажеттілігімен байланысты болғанын айтады, бірақ стандартты тілдің негізі ретінде таңдалған диалекттер бұрынғы стандарттарда қамтылмаған, сондықтан македон тілінің кодификациясы бұрыннан бар көп орталықты тілден бөліну емес еді. Бір топ ғалымдар кодификация стандартты болгар тілінен ең өзгеше нұсқада (атап айтқанда, Прилеп-Битола диалектісінде) әдейі жасалғанын алға тартады, ал басқалары бұл пікір македондық койне тілінің бұрыннан бар екенін ескермейді деп санайды. Бұл саясат Мисирковтың еңбектерінен туындаған деп есептеледі, ол стандартты македон тілінің «басқа славян тілдерінің нормаларынан ең ерекшеленетін» диалекттерге сүйенуі керек екенін ұсынған. 1948 жылы Тито-Сталиннің қарым-қатынасы нашарлағаннан кейін, Бухаресттегі Эгей Македониясы зиялыларының қолдауымен болгар тіліне жақын, «Скопье тілінің» серб-хорват сөздерінен «тазартылған» анти-югослав әліпбиі, грамматикасы және оқулығы жасалды. Никос Захариадис басқарған Грекия Коммунистік партиясы Коминформ жағына қосылды. 1949 жылы Грекия азаматтық соғысында коммунистер жеңілгеннен кейін, Шығыс Еуропадағы социалистік елдерде тұратын грек иммигранттары мен соғыстан қашқан босқындар арасында титошыл шпиондарды іздеу науқаны басталды. Осының нәтижесінде грек коммунистік баспасы «Неа Эллада» 1952 жылы македон грамматикасын шығарды және жаңа әліпбиді әзірледі. 1952-1956 жылдар аралығында «Неа Эллада» Македония бөлімі ресми түрде «Грек немесе Эгей Македониясынан шыққан славян-македониялықтардың македон тілі» деп аталған осы әдеби норманың бірнеше нөмірін жариялады. Бұл сәтсіз кодификация әрекеті Ъ, Ь, Ю, Я, Й әріптерін қамтыды және болгар тілінің тілдік нормасынан басқа емес еді. Грамматиканы Атанас Пейков басқарған команда дайындады. Эгей Македониясының нормасы кейбір Эгей эмигранттарына Югославияда қоныстанғанда македон тілінің стандартты нұсқасын қабылдауды қиындатты. Дегенмен, 1977 жылға дейін Шығыс Еуропадағы Эгей Македониясынан келген босқындардың басылымдары осы тілдік нормада жазыла берді.
Македония әліпбиінің тарихы
XIX ғасыр мен XX ғасырдың бірінші жартысында македон жазушылары өз македон диалектілерінде мәтіндерді болгар және серб кириллицасын қолдана отырып жаза бастады. Оңтүстік Македонияда грек әліпбиі де кеңінен таралған және грек мектептерінде білім алған македон жазушылары оны пайдаланған. Екі дүниежүзілік соғыс аралығында жазушылардың қай жерден шыққандығына байланысты, қоршаған елдердің әліпбилері, соның ішінде албан әліпбиі қолданылды. Осы кезеңде жазушылардың қолда бар баспа машинасы да қай әліпбиді қолдануға әсер етті. Македонияның ресми әліпбиі 1945 жылдың 5 мамырында Блаже Конески басқарған Македонияның Ұлттық Азаттық Күресі Антифашистік Ассамблеясының Президиумы (македон тілінде ASNOM деп қысқартылады) тарапынан бекітілді.
Тану
Солтүстік Македония, Болгария және Грекия саясаткерлері мен ғалымдары македон тілінің болуы және ерекшелігі туралы қарама-қайшы пікірде. Тарих бойы, әсіресе оның қалыптасуына дейін, македон тілі болгар және серб тілдерінің бір түрі ретінде қарастырылған. Тарихи тұрғыдан алғанда, тіл қалыптасқаннан кейін, оның қолданылуы Сербияда, Болгарияда және Грецияда әртүрлі көзқарастарға ие болды. Соғыс аралық кезеңде македон тілі Югославияда 19 ғасырдағы талаптарға сәйкес оңтүстік серб диалектісі ретінде қарастырылды, бірақ үкімет оны диалекттік әдебиетте қолдануға рұқсат берді. Соңғы жылдары Грецияда тілді азшылық тілі ретінде мойындатуға әрекеттер жасалып жатыр. Ал Албанияда 1946 жылдан кейін македон тілі мойындалды және кейбір ауылдық мектептерде төртінші сыныпқа дейін ана тілінде оқыту жүргізілді. Тілді атау үшін қолданылатын жергілікті түрлері де болды: balgàrtzki, bùgarski немесе bugàrski, яғни болгар тілі. Болгария Македония Республикасының тәуелсіздігін алғаш мойындаған ел болғанымен, оның көптеген ғалымдары және халықтың көп бөлігі онда сөйленетін тілді болгар тілінің бір түрі деп санайды. Болгар тілінің диалект мамандары македон тілін македонска езикова форма деп атайды, яғни болгар тілінің македондық тілдік нормасы. 1999 жылы Софиядағы үкімет екі елдің ресми тілдерінде Бірлескен декларацияға қол қойды, бұл екіжақты келісімге алғаш рет македон тілінде қол қоюға келісім берді. Болгария халқының көпшілігі де осы пікірді қолдайды. Осылайша, бұл тілді Біріккен Ұлттар Ұйымының 138 мемлекеті мойындады. slaviká (σλαβικά, "славян"), dópia немесе entópia (εντόπια, "жергілікті/туған тіл"), balgàrtzki (болгарша) немесе Кастория аймағының кейбір бөліктерінде "македондық", bògartski ("болгарша") Дольна Преспаның кейбір бөліктерінде. 2018 жылы Солтүстік Македония және Грекия үкіметтері арасында қол қойылған Преспа келісіміне сәйкес, соңғы ел македондық атауын тілді атау үшін қабылдады, оны славян тілі деп сипаттау үшін түсіндірме берді.