Кіріспе

Банту этносы. Кига халқы, немесе Абакига ("тау халқы") – Оңтүстік-Батыс Уганда мен Солтүстік Руанданың түпкілікті халқы, банту этносына жатады.

Колонияға дейінгі кезең

Кига халқы Руандадан шыққан деп есептеледі, бұл олардың халық әндерінің бірінде айтылғандай: «Абакига твена тукаруга Руанда, ому Бьюмба на Руенджере», яғни «Біздің барлығымыз, бакигалар, Руандадан Бьюмба мен Руенджереден келдік» (Руандада Руенгери деп аталады). Бьюмба және Рухенгери – Руанда қалалары. Бакигалар Кашиганың ұрпақтары саналады, ол кейін Руандадағы Бумбогоның кішкентай патшалығынан Мбогоның ұлы Какига деп аталды. Ол көші-қон нәтижесінде Кигизи немесе Кигези бакигаларының қазіргі қауымдастығын құрды. Мбого жеңілгеннен кейін Руандадағы патшалықты басып алған тутсилердің өзі де Mukama атауын қолдануға батыл болмады, себебі ол олардың қабылдаған билігінен гөрі терең мағынаға ие еді. Осыған ұқсас атаулар: Бямукама, Кёмукама, Вомукама, Камукама, Баиномукама және т.б. Сондықтан Руандадағы патшаның лақабы Мвами (Омуами) болды, ал Рукигада (Кига патшалығы) Mukama (Омукама) лақабын қолдануды жалғастырды. Уақыт өте келе халық саны өсіп, Какига өзінің жерлерін кеңейтуді қалады. Ол іздеу және жаулап алу үшін топтарды жіберді. Алғашқы топты Каруру аймағына, шығысқа қарай, бағындыруға тиіс болған жерлерге жіберді. Бұл топты Руандеме басқарды. Ол Анкоре әскерімен күресуге қабілетті ең күшті топ саналды. Руандеме Патшалық дауылпазын жоғалтты. Кейін бакигалар хуту деп жіктеліп, бірақ бастапқыда олар өздерін мүлдем бөлек халық деп санады. Қазіргі Руандада оңтүстік Руанданың хутулары Баниандуга деп аталады, ал солтүстік Руандадағы хутулар жиынтығы Бакига деп аталады.

Колониялық кезең

Еуропалық отарлау кезінде Руандада әлі де көптеген бакигалар өмір сүрді. 1910 жылғы 14 мамырда Брюссельде қол қойылған ағылшын-неміс келісімі 1890 жылғы келісім бойынша бастапқыда оңтүстік ендіктің бір градусының параллелі ретінде белгіленген британдық және неміс территориялары арасындағы шекараның бір бөлігін өзгертті. Конго үшбұрысы мен Какитумба мен Кагераның тоғысуы арасындағы секторлар өзгертілді, бұл қазіргі Руанда-Уганда шекарасын құрайды, ал тоғысу мен Кагераның оңтүстік ендіктің бір градусымен екінші қиылысы арасындағы қазіргі Танзания-Уганда шекарасының батыс бөлігін құрайды. Конгоның Сабинио үшбұрысы мен Цхинзинганың (Мувогоеро) оңтүстік-батыс тармағы (Любиризи) арасындағы Руанда-Уганда шекарасының соңғы демаркациясы мен шекаралауы туралы мәліметтер 1911 жылғы 30 қазанда Камвезиде қол қойылған ағылшын-неміс хаттамасында келтірілген. Сондықтан, көптеген бакигалар 1911 жылы Уганданың қазіргі халықаралық шекаралары ресми бекітілген кезде де-факто үндістандықтарға айналды. Бакигалар кластарға бөлінбеген, патшалары болмаған, бірақ руларға, әулеттерге және отбасыларға негізделген қоғам еді. Бакига қауымдастықтары өз тәуелсіздігін қорғады, содан кейін неміс отаршылдық күштері мен Мвами немесе Мукаманың патша әскерлерінің ынтымақтастығы ХХ ғасырдың басында аймақты Руанда отаршылдық мемлекетіне қосуға мүмкіндік берді. Аймақ көп жылдар бойы орталық билікке қарсы наразылықтың ошағы болып келді. Бакиганың мінез-құлқына ең күшті әсер еткен нәрселердің бірі – Ньябингидің антицентристік культы болды. Бұл бүліктердің жағдайларын бакигаларға жаңа отаршыл билеушілері салған мәжбүрлі еңбекке байланысты алым-салық жүйесі (убареетва) тудырды. П.Т.У. Бакстер: «Киганың мақтанышы – олар ешқашан тутсилерге немесе хималарға бағынбаған», – деп атап өтті. Алайда, бұл қарсылықтың көп бөлігін парадоксалды түрде тутси элитасының наразы мүшелері басқарды немесе шабыттандырды. Бакига 1959 жылғы «әлеуметтік революцияның» қалыптасуында хуту шаруалары мен тутси басшыларының төбедегі шиеленістерімен бірге екі маңызды күштің бірі болды. Отаршылдық жүйеде жерді пайдалануды жер иелері (баконде) немесе оған қол жеткізуді бақылайтын басшылар басқарды. Отаршылдық билік орнағаннан кейін, бұл басшылар оңтүстік тутсилерімен және олармен жұмыс істеуге келіскен бакигалармен алмастырылды. Алайда, ескі тәртіп толығымен жойылған жоқ, нәтижесінде екеуінің арасында шиеленіс туды. Ескі баконделер бұрынғы мәртебелеріне оралуды аңсағанда, баконделердің жас ұрпақтары өз талаптарын отаршылдыққа қарсы / тутси революциялық қозғалысына біріктіре алды. Бакигалар өте дамыған халық. Олар жаңа нәрселерді жақсы көреді және өмірден ләззат алады. Ежелгі заманда олар отаршылдардан өмір салтын қызықты деп таныды. Бакига халқының көпшілігі жақсы өмір сүруді армандайды. Еуропалық өмір салты олар үшін үлгі болды. Патшалықтан бас тарту туралы ойлар жоғары өмір салтын үлгі етуге тырысқанда туындайды. Сондықтан бакигалар үшін еуропалық стильдегі үйлер, импортталған заттар құрметтеледі, ал жергілікті тұрғындар батыс стилінде киінеді. Уганданың көп бөлігіндегідей, адамдар киімге қатты мән береді. «Жақсы көріну» - бұл өз қаражатын жұмсай алатын кез келген адамның басты міндеті. Ескі ұрпақтың арасындағы бакигалардың әсем, дәстүрлі тойлары батыстық үлгідегі тойларды өткізе алатындар тарапынан елемелдікке ұшырады. Киім-кешектер қарызға алынып, музыкалық жабдықтар мен генераторлар әкелінді, шетелдік әдет-ғұрыптарды үлгілеу үшін барлық мүмкін нәрсе жасалды. Алайда, соңғы кезде көптеген жастар өздерінің мәдени салттарына қайта оралуда. Дәстүрлі тойлар бұрынғыдан жиі өткізіліп жатыр, дәстүрлі рәсімдер өткізілген кезде барлығы кикига киньякоре киіміне киініп келеді. Сондай-ақ, бакигалар қай жерде болса да, әсіресе жастардың арасында ынтымақтастық танытатынын атап өту керек. Аудандық кеңестерде ағылшын тілі қолданылады, бірақ барлығы мукига, бірақ бұл бүкіл елдің мәселесі. Ағылшын тілін жақсы білетін ата-аналар кейде балаларымен ағылшын тілінде сөйлеседі. Ағылшын тілін меңгергендер білімді, табысты адамдар болу керек деп есептеледі. Қабаледегі құрметті ақсақал Фесто Карумера былай дейді: «Батыстың мәдениетін қабылдау – бұл осы жерге өркениетті енгізгендер екендігіне байланысты надандықтан туған кемсінушілік сезімінің салдары, және біз олардың барлық іс-әрекеттері ең жақсы деп санаймыз. Олардың тұрмыс-тіршілігі таза және тартымды, сондықтан оң, өйткені ешкім біздің мәдениетімізді өз жолымызбен қалай жаңартуға болатынын білуге тырыспайды».

Тиісті әдебиет

Рутанга, Муриндва және Винсент Каньонза. 2021. Колонияға дейінгі Ұлы көлдер аймағындағы мақал-мәтелдердегі атаулардың эпистемологиясы және саясаты. Франсис Б. Нямжон, Патрик Нвусу, Хасан М. Йосимбом, редакторлар. Африкалық болу және африкалыққа айналу – үнемі дамып жатқан процесс: Чинуа Ачебе мақал-мәтелдерінен алынған шабыт. Langaa ғылыми-зерттеу және баспа ортақ бастама тобы.