Кіріспе

Рузвельттің екінші дүниежүзілік соғыстағы ұраны "Демократияның арсеналы" сөзі АҚШ президенті Франклин Д. Рузвельттің ұлттық қауіпсіздікке төнген қауіп туралы радио хабарында 1940 жылдың 29 желтоқсанында, АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа (1939-1945) кірер алдында бір жылдай уақыт өткен соң қолданған басты сөз тіркесі болды. Рузвельт Ұлыбританияға нацистік Германиямен күресуге көмектесуге уәде берді, оларға әскери жабдықтар сату арқылы, ал АҚШ тікелей соғыс қимылдарынан тыс қалуға тырысты. Президент бұл ниетін Пёрл-Харборға шабуылдан (1941 жылдың 7 желтоқсаны) бір жыл бұрын жариялады, сол кезде Германия Еуропаның көп бөлігін басып алып, Ұлыбританияға қауіп төндіріп тұрды. Нацистік Германия фашистік Италиямен және Жапон империясымен (Ось державалары) одақтас болды. Ол кезде Германия мен Кеңес Одағы Молотов-Риббентроп пактісі бойынша шабуылға қатыспау туралы келісімге келді және 1939 жылы Польшаға бірлесіп басқыншылық жасады, бұл келісім 1941 жылы нацистердің Кеңес Одағына жасаған Барбаросса операциясына дейін күшінде болды – бұл саяси реализмнің көрінісі еді. Рузвельттің сөйлеген сөзі Еуропадағы одақтастарды, сондай-ақ Қытай Республикасын нацистік Германия мен Жапон империясына қарсы тотальді соғыста қолдауға шақыру болды. "Демократияның ұлы арсеналы" деп, ең алдымен, одақтастардың соғысқа қажетті материалдық құралдарын қамтамасыз еткен АҚШ өнеркәсібі аталатын. "Демократияның арсеналы" Америка өнеркәсібінің одақтастарды қолдауға жұмылдырылған күш-жігерін білдіреді, бұл күш-жігер АҚШ-тың Детройт, Кливленд, Филадельфия, Буффало, Рочестер, Чикаго, Нью-Йорк және Питтсбург сияқты ірі өнеркәсіптік орталықтарында шоғырландырылды.

Сөз тіркесінің шығу тегі

1918 жылы Doubleday компаниясының бас директоры Герберт С. Хьюстон Бірінші дүниежүзілік соғысты "Жаңа соғыстарды тоқтату" атты мақаласында талдады. Ол американдық бизнес "демократияның қорғаушысы" екенін, ал американдық еркін баспасөз "демократияның арсеналындағы ең тиімді қарулардың бірі" екенін жазды. Американың нақты қару-жарақ қоры екендігі туралы идея американдық драматург Роберт Э. Шервудтан келді, ол 1940 жылдың 12 мамырындағы New York Times газетінде "Бұл ел қазірдің өзінде демократиялық одақтастар үшін қару-жарақ өндіретін орынға айналды" деген пікір білдірді. Француз экономисі Жан Монне осы фразаны 1940 жылдың соңында қолданғанмен, Феликс Франкфуртер оны қайта қолданбауға кеңес берді, соның арқасында Рузвельт оны сөздерінде пайдалана алды. Франклин Рузвельт бұл фразаның авторы деп есептеледі. Бұл фразаны Рузвельттің сенімді кеңесшісі Гарри Хопкинс ұсынған. Бірақ тағы бір мәлімет бойынша, Рузвельт осы фразаны Детройт автокөлік өнеркәсібінің басшысы Уильям С. Кнудсеннен алған, оны Рузвельт АҚШ-тың соғыс материалдарын өндіруді басқаруға тағайындаған.

Қысқаша мазмұны

Сөзінің соңында ол өзін-өзі қанағаттандыруды жоюға тырысты. Рузвельт жағдайды баяндап, содан кейін АҚШ-тың оқшаулану саясатының кемшіліктерін атап өтті. Ол: "Біздің кейбіреулеріміз, егер Ұлыбритания құласа да, Атлантика және Тынық мұхиттарының кеңдігі бізді қауіпсіз қорғайды деп сенгіміз келеді" деді. Ол мұны жоққа шығарып, қазіргі заманғы технологияның осы мұхиттардағы қашықтықты қысқартқанын, тіпті "Британ аралдарынан Жаңа Англияға жанармай толықтырмай ұшып барып, қайта орала алатын ұшақтарды" жасауға мүмкіндік бергенін айтты. Қауіптілікті анықтаған соң, президент халықтан іс-қимыл жасауды сұрады. Ол алған телеграмманы еске алды. Оның мазмұнын жоққа шығарып, "Президент мырза, бізді фактілермен қорқытпаңыз, деп өтінеміз" деген сөздермен түйіндеді. Оның пікірінше, американдықтар геосаяси "Жерсерік" теориясын түсінуі керек: "Егер Ұлыбритания құласа, Осі державалары Еуропа, Азия, Африка, Австралия және дүниежүзілік мұхиттарды бақылап алады, содан кейін олар осы жарты шарға қарсы зор әскери және теңіз күштерін жөнелте алады". Ол Еуропадағы жағдайды сипаттап, нацистердің Батыс жарты шарда да осындай тактиканы қолдануы мүмкін екені туралы ескертулер жасады, сондай-ақ "Бұл [басылған] елдердің тағдыры бізге нацистік мылтықтың ұшында өмір сүрудің қандай екенін көрсетеді" дегендей айқын мысалдар келтірді. Рузвельт Ұлыбританияның соғысқа дейінгі "бейтараптық саясатын" сынап, оны тиімсіз деп атады. Еуропалық елдердің бұрынғы мысалдарын келтіріп, оның сәтсіздікке ұшырағанын айтты. Бұл мәселенің жалғыз шешімі – әлі мүмкін болғанда Ұлыбританияға ("әлемдік жаулауға қарсы тұрудың алғы шебіне") көмектесу еді. Ол соғыстан қалысқалық деп уәде бермесе де, "біздің ұлттық саясатымыз соғысқа бағытталған емес" деді және Ұлыбританияға көмектесу американдықтарды соғысқа барудан сақтайды деп мәлімдеді. "Сондықтан, Еуропаға әскер жіберу туралы әңгімелерді қасақана жалғандық деп санауға болады". Еуропа бізден олардың орнына соғысуды сұрамайды. Олар бізге соғыс құралдарын, ұшақтарды, танктерді, қару-жарақтарды, жүк кемелерін сұрап отыр, олардың көмегімен олар өз бостандықтары мен біздің қауіпсіздігіміз үшін күресе алады. Біз оларға осы қаруды жеткілікті мөлшерде және жеткілікті жылдамдықпен жеткізуіміз керек, сонда біз де, біздің балаларымыз да басқаларының басынан өткен соғыс азабынан құтыламыз". Ол жағдайды өзгертуге шақырды, сонымен бірге ашық соғыс елге зиян келтірмейтінін атап өтті: "Бұл ұлттың күші үкіметтің азаматтардың экономикалық әл-ауқатын қорғауға немқұрайлылығынан әлсіремейді". Ол бірнеше абзацта "Үкімет пен өнеркәсіп пен еңбек арасындағы тамаша ынтымақтастық" тақырыбына тоқталып, американдық еңбектің соғыс аймақтарындағы әсеріне және қару-жарақ пен көлік құралдарын өндірудің ұлттың күшті болуы үшін маңыздылығына тоқталды. Ол еңбек дауларына қарсы ескертіп, "Ұлт қорғаныс өнеркәсібінің ереуілдер мен жұмыстан босатулар арқасында жұмысын тоқтатпауын күтеді. Ол басшылар мен жұмысшылардың өздерінің келіспеушіліктерін ерікті немесе заңды жолдармен шешуін күтеді және талап етеді" деді. Рузвельт соғыстың бағытын өзгертуге американдық үкімет емес, американдық халықтың күші жететінін атап өтті. Осы жерде ол "демократияның арсеналы" деген сөзді қолданды: "Біз демократияның ұлы арсеналы болуымыз керек. Біз үшін бұл соғыс сияқты маңызды төтенше жағдай. Біз өз міндетімізге соғыс жағдайындағыдай шешімділікпен, шұғылдықпен, патриотизм және құрбандық рухымен кірісуіміз керек". Соңында ол американдықтарды сендірді: "Менің ойымша, Осі державалары бұл соғыста жеңіске жете алмайды".

Әсері

Бұл сөз АҚШ-тың Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысуға деген ұстанымын көрсетті. Бұл, АҚШ-тың Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан бері соғыстар арасындағы АҚШ сыртқы саясатын бағыттап келген оқшауланушылық және араласпау доктринасының төмендеуінің бастамасы болды. Сол кезде АҚШ Әскери-теңіз күштері мықты көрініп, Батыс жарты шардың басқындықтан қорғалғанына кеңінен сенеді, бірақ активті қызметте, Жағалау күзетін есептемегенде, бар болғаны 458 365 әскери қызметкер болды – Армияда 259 028, Әскери-теңіз күштерінде 160 997 және Теңіз жаяу әскерінде 28 345. Келесі жылы бұл көрсеткіш дерлік төрт есеге өсіп, әскери қызметкерлердің жалпы саны 1 801 101-ге жетті – Армияда 1 462 315, Әскери-теңіз күштерінде 284 437 және Теңіз жаяу әскерінде 54 359. Нейтралитет заңдары сияқты бұрынғы саясаттар одақтастарға көмек көрсетуді күшейтумен алмастырылды, оның ішінде 1939 жылғы қолма-қол ақша және тасымалдау саясаты, сондай-ақ 1940 жылдың қыркүйегіндегі базалар үшін эсминецтер келісімі. "Ленд-Лизинг" бағдарламасы 1941 жылдың наурыз айында, "Демократияның арсеналы" сөйлегеннен кейін бірнеше ай өткен соң басталды. 1941 жылдың желтоқсанында Жапонияның Перл-Харборға жасаған шабуылынан кейін – "Демократияның арсеналы" сөйлегеннен кейін бір жыл ішінде – АҚШ соғысқа қатысты.