Кіріспе

Адамизм тарихының бір қыры

Франциядағы адамизм Италиядан келді, бірақ 16 ғасырдың ортасына жеткенше жеке қозғалысқа айналмады.

Тарих

Франция мен Англия арасындағы жүз жылдық соғыс аяқталғаннан кейін, Ренессанс гуманизмінің интеллектуалдық ағымдары тарала бастады. 1464 жылы Рауль Лефевр Бургундия герцогы үшін Троя тарихын жазды. Сол кезде француз халқы өзін Гектордың ұрпақтары санайтын. Париж университетінен басқа, француз университеттерінің ешқайсысы бұл қозғалысқа қатыспады. Париж, Лион, Руан және басқа қалалардағы жеке жазушылар мен баспаханалар оның орталықтары мен көздері болды. Гийом Фише мен Роберт Гаген әдетте француз гуманистерінің алғашқы өкілдері деп есептеледі. Фише Парижге «Римнің сөздік шеберлігін» таныстырды және Сорбоннада баспахана құрды. Ол Бессарионмен хат алмасып, кітапханасында Петрарка, Вероналық Гуарино және басқа итальян авторларының кітаптары болды. Гаген 1468 жылы Суетонийді және басқа латын авторларын көшіріп, түзетті. Поджио Браччолинидің әңгімелер жинағы және Валланың кейбір жазбалары француз тіліне аударылды. «Бірінші христиан патшасы» атағымен мақтанған Людовик XI тұсында француз ақындары оның ерліктерін жырлады. Корольдікке көрсетілген құрмет Франция әдебиетінің арасында Италиядағы антикалық мәдениеттің орнын иеленді. Францияда толығымен ұмытылған ежелгі грек тілінің алғашқы ұстаздары Грегори Тифернас (1458 жылы Парижге келген), Янус Ласкарис (Карл VIII-мен бірге келген) және Спарталық Гермонимус болды. Оның шәкірттерінің арасында Иоганн Реухлин және Гвилем Буде (ағылшын тілінде Уильям Буде, француз тілінде Гвилем Буде және латын тілінде Гвилем Буде) болды. Жаңа зерттеулерге итальяндық Иероним Алеандер, кейіннен Вормста Мартин Лютермен байланысымен танымал болған, үлкен серпіліс берді. Ол 1509 жылы Парижде Платон туралы дәріс оқыды және латын-грек сөздігін жариялады. 1512 жылы оның шәкірті Ватабль Мануэль Хрисолорастың грек грамматикасын жариялады. Буде, заманындағы ең көрнекті грек ғалымы, 1530 жылы Корольдік колледжін құрды және ақырында Франциск I-ді Киелі кітапты еврей және грек тілдерінде оқытуды қамтамасыз етуге көндірді. XIV ғасырдың соңында Париж университеті құлдырап, Эразм өзі оқыған Монтегю колледжінің тамағына, моральдық және интеллектуалдық деңгейіне ашуланып шағымданды. Буде Киелі кітапты зерттеуді классикалық біліммен үйлестіруге шақырды және Жоханның Ізгі хабары туралы: «Бұл шындықтың дерлік толықтай сақталған қасиетті орны!» деді. Жак Лефевр д’Этапль Париж, Павия, Падуа және Кельн университеттерінде оқыды және Италияның ірі қалаларында қысқа немесе ұзақ уақыт болды. Ол грек және еврей тілдерін білетін. 1492 жылдан 1506 жылға дейін ол Аристотель мен Раймунд Луллустың еңбектерін редакциялаумен айналысты, содан кейін Мео епископы Гийом Брисонненің қорғауымен теологияға назар аударды. Оның мақсаты Ломбардтық Петрдің «Сензенциясын» тек Киелі кітапта айтылған ілімдерге негізделген теология жүйесімен алмастыру болды. 1509 жылы ол «Псалтирь квинтуплекс» атты бес латын нұсқасын, соның ішінде өзі өңдеген және түсіндірген жазбаларын жинақтап жариялады. 1512 жылы ол Пауылдың хаттарының латын тіліндегі қайта қарастырылған аудармасын түсіндірмелермен бірге жариялады. Бұл еңбегінде ол Киелі кітаптың билігін және сенім арқылы ақталу ілімін растады, бірақ соңғы пікірдің маңыздылығын толыққанды түсінбеді. 1523 жылы Лютердің Жаңа өсиетінен үш жыл өткен соң Лефеврдің француз тіліндегі аудармасы жарық көрді. Ол өзінің 1528 жылы шыққан «Ескі өсиет» аудармасы сияқты «Вулгатадан» аударылған. 1522 және 1525 жылдары төрт Ізгі хабарға және Католик хаттарына қатысты түсініктемелері жарық көрді. Біріншісі Сорбоннаның тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді. Сорбоннаның еркін ойлау рухына және Реформацияға қарсылығы, сондай-ақ француз корольдігінің осы қарсылықты қабылдауы оны Страсбургке, содан кейін Маргарита де Наварраның либералды сарайына қашуға мәжбүр етті. Лефеврмен танысқандардың арасында Женева реформаторлары Гийом Фарель мен Жан Кальвин де болды. Лефеврдің тағы бір шәкірті – анатомик Жак Дюбуа. Осы уақытта француз әдебиетінің алғашқы шынайы ақыны Клемент Маро 1495–1544 жылдары Забур мен Овидийдің «Метаморфозаларын» француз тілінде жырлап жазды. Забур жырларын француз князьдері ләззат алу үшін, кейін Женевада ғибадат ету үшін және гугеноттар әндейтін. Кальвин 1520 жылдары Бурже, Орлеан және Парижде гуманитарлық және құқық пәндерін оқығанда, оның ұстаздары канонисттер Матурин Кордье мен Пьер де Л’Этойль және грек тілінің мұғалімі Мелхиор Вольмар болды, олардың есімдерін болашақ реформатор ризашылықпен және құрметпен еске алды.