Кіріспе

Капиталды белгілі бір активке немесе тәуекелге қатысты әсерді азайтатын тәсілмен бөлу процесі. Қаржы саласында диверсификация – капиталды белгілі бір активке немесе тәуекелге қатысты әсерді азайтатын тәсілмен бөлу процесі болып табылады. Диверсификацияға жетудің ең көп таралған жолы – әртүрлі активтерге инвестициялау арқылы тәуекелді немесе құбылмалылықты төмендету. Егер активтер бағасы толық синхронды түрде өзгермесе, диверсификацияланған портфельдің дисперсиясы құрамындағы активтердің салмақталған дисперсиясынан кем болады және көбінесе құрамындағы ең төменгі құбылмалылыққа ие активтен де төмен болады. Диверсификация – инвестициялық тәуекелді азайтудың екі негізгі тәсілінің бірі. Екіншісі – қорғану.

Мысалдар

Түрлендірудің ең қарапайым мысалын "Барлық жұмыртқаңызды бір себетке салмаңыз" деген мақал-мәтел көрсетеді. Егер себетті құлатып алсаңыз, барлық жұмыртқа сынып кетеді. Әр жұмыртқаны бөлек себетке салу түрлендіруді арттырады. Бір жұмыртқаны жоғалту ықтималдығы артады, бірақ барлығын жоғалту қаупі азаяды. Екінші жағынан, көптеген себеттерге ие болу шығындарды арттыруы мүмкін. Қаржы саласында, түрлендірілмаған портфельге мысал – тек бір акцияны иелену. Бұл тәуекелді, бір акцияның бір жылдың ішінде 50%-ға құлдырауы жиі кездеседі. 20 акциядан тұратын портфельдің мұндай деңгейде құлдырауы сирек, әсіресе акциялар кездейсоқ таңдалған болса. Егер акциялар әртүрлі салалардан, компаниялардың мөлшерінен және активтер түрлерінен таңдалса, онда 50%-ға төмендеудің ықтималдығы одан да төмендейді, себебі ол сол саланың, компаниялар класының немесе активтер түрінің кез келген тенденциясын азайтады. 1970 жылдардың ортасынан бері географиялық түрлендірудің ірі институционалдық инвесторлар үшін тәуекелге сәйкес келтірілген жоғары табыс әкелетіні, портфельдің жалпы тәуекелін азайтып, Азия мен Латын Америкасының дамушы нарықтары ұсынатын жоғары табыстың бір бөлігін қамтиды деген пікір айтылып келеді.

Диверсификациялау кезінде кірісті күту

Егер портфельдегі барлық активтерден күтілетін кірістің алдын ала болжамы бірдей болса, әртараптандырылған портфельдің күтілетін кірісі, әртараптандырылмаған портфельдің кірісімен сәйкес келеді. Кейбір активтер басқаларынан жақсы нәтиже көрсетеді, бірақ қайсысы жақсырақ болатынын алдын ала білмегендіктен, осы мүмкіндікті алдын ала пайдалануға болмайды. Әртараптандырылған портфельдің кірісі ешқашан ең табысты инвестицияның кірісінен аспайды, тіпті ең жоғары кірістен төмен болады (барлық кірістер бірдей болмаса). Керісінше, әртараптандырылған портфельдің кірісі әрқашан ең нашар нәтиже көрсеткен инвестициядан жоғары болады. Осылайша, әртараптандыру арқылы ең жақсы нәтиже берген бір ғана активке инвестициялау мүмкіндігінен айырыласыз, бірақ сонымен қатар ең нашар нәтиже берген активке ғана инвестициялау қаупінен де сақталынасыз. Диверсификацияның міндеті осы – ол мүмкін болатын нәтижелердің диапазонын тарылтады. Егер әртараптандырылмаған портфель күтілетін кірісті арттыра алмаса, диверсификация күтілетін кіріске көмектеспеуі немесе керісінше зиян келтірмеуі керек.

Диверсификацияның мөлшері

Диверсификацияланған және диверсификацияланбаған акциялардың нақты саны жоқ. Көбінесе 30 акция деп айтылады, бірақ олар мұқият таңдалған жағдайда 10-ға дейін төмендеуі мүмкін. Бұл Джон Эванс пен Стивен Арчердің зерттеулеріне негізделген. Сол сияқты, 1985 жылғы кітапта диверсификациядан күтілетін ең көп пайда портфельдегі алғашқы 15-20 акциядан келеді деп көрсетілген. Акциялардың саны артуы бағаның құбылуын азайтады. Диверсификацияның артықшылықтарын ескере отырып, көптеген сарапшылар максималды диверсификацияны, яғни "нарық портфелін сатып алуды" ұсынады. Алайда, осы портфельді анықтау оңай емес. Алғашқы анықтама капитал активтерін бағалау моделінен шыққан, ол максималды диверсификация барлық қолжетімді активтердің пропорционалды үлесін сатып алу арқылы жүзеге асырылатынын көрсетеді. Индекстік қорлар осы идеяға негізделген. Диверсификацияның жоғарғы шегі жоқ, өйткені активтердің саны арта береді. Портфельге тең салмақты және өзара байланысы жоқ әрбір актив қосылғанда, портфельдің диверсификациясы арта түседі. Егер активтердің өзара байланысы біркелкі болмаса, активтерді олардың салыстырмалы байланысына пропорционалды салмақтау арқылы қолжетімді диверсификацияны барынша арттыруға болады. "Тәуекел теңдігі" – мұндай тәсілдің бір түрі. Ол активтерді тәуекелге кері пропорционалды салмақтауға мүмкіндік береді, нәтижесінде портфельдегі барлық активтер класында тәуекел деңгейі бірдей болады. Бұл теориялық тұрғыдан да, болашақ тәуекелді нарықтық бағадан немесе экономикалық жағдайдан болжау оңайырақ деген прагматикалық аргументтермен де негізделген. "Корреляциялық теңдік" – тәуекел теңдігінің кеңейтілген түрі, онда портфельдегі әрбір актив портфельмен тең корреляцияға ие болады, демек, ол "ең диверсификацияланған портфель" болып табылады. Тәуекел теңдігі – корреляциялық теңдіктің ерекше жағдайы, барлық жұптық корреляциялар тең болған кезде.

Диверсификацияның ауытқушылыққа әсері

Қаржылық тәуекелді өлшеудің бір қарапайым жолы – портфельдің кірісінің дисперсиясы. Диверсификация портфель кірісінің дисперсиясын азайтуға мүмкіндік береді, тіпті активтердің кірістері өзара байланысты болмаса да, егер портфельдің барлық қаражаты ең төмен дисперсиясы бар активке инвестицияланған болса. Мысалы, X активінің стохастикалық кірісі және Y активінің стохастикалық кірісі болсын, тиісінше кіріс дисперсияларымен және . Егер бір бірлік (мысалы, бір миллион доллар) портфельдің үлесі X активіне, ал үлесі Y активіне салынса, портфельдің стохастикалық кірісі болады. Егер және өзара байланысты болмаса, портфель кірісінің дисперсиясы болады. Дисперсияны азайту үшін қажетті үлес , ол мен арасында жатыр. Бұл мәнді портфель кірісінің дисперсиясы үшін формулада қолданғанда, нәтижесі болады, бұл диверсификацияланбаған мәндерге қарағанда төмен (яғни және дисперсиялары ). Егер және теріс корреляцияланған болса, диверсификацияның портфель дисперсиясына тигізетін оң әсері күшейеді, ал оң корреляцияланған болса, әлсірейді (бірақ жойылмайды). Жалпы алғанда, портфельдегі активтердің санының артуы диверсификацияның артықшылықтарын арттырады, бұл портфель дисперсиясын активтер санының функциясы ретінде қарастыру арқылы көрінеді. Мысалы, егер барлық активтердің кірістері өзара байланысты болмаса және олардың дисперсиялары бірдей болса, портфель дисперсиясы барлық активтерді тең пропорцияда ұстау арқылы азайтылады. Содан кейін портфель кірісінің дисперсиясы = = , бұл саны артумен монотонды түрде төмендейді. Бұл талдауды портфельге өзара байланысты емес, тұрақсыз активтерді қосу, осылайша портфельдің көлемін ұлғайту, диверсификация емес екенін көрсету үшін бейімдеуге болады, себебі диверсификация портфельді көптеген кіші инвестицияларға бөлуді қамтиды. Инвестицияларды қосу жағдайында портфель кірісі n орнына және егер активтер өзара байланысты болмаса, портфель кірісінің дисперсиясы n-мен өседі, төмендемейді. Сондықтан, мысалы, сақтандыру компаниясы өз портфеліне өзара байланысты емес полистерді көптеп қосса, бұл кеңейту диверсификацияны білдірмейді – диверсификация компанияның тәуекелдерін компанияның көптеген акционерлері арасында таратуда болады.

Диверсификацияланатын және диверсификацияланбайтын тәуекелдер

Капиталды активтерді бағалау моделі әртараптандырылатын және әртараптандырылмайтын тәуекелдер ұғымдарын енгізді. Диверсификацияланатын тәуекелдің синонимдері – ерекше тәуекел, жүйелік емес тәуекел және бағалы қағазға тән тәуекел. Диверсификацияланбайтын тәуекелдің синонимдері – жүйелік тәуекел, бета тәуекелі және нарықтық тәуекел болып табылады. Егер S&P 500-дің барлық акцияларын сатып алсаңыз, сіз осы индекс қозғалысына ғана ұшырайсыз. Егер S&P 500-дің бір акциясын сатып алсаңыз, сіз индекс қозғалысына және оның негізгі компаниясына байланысты акция қозғалысына да ұшырайсыз. Бірінші тәуекел "әртараптандырылмайтын" деп аталады, себебі ол S&P 500 акцияларын қанша сатып алсаңыз да қалады. Екінші тәуекел "әртараптандырылатын" деп аталады, өйткені оны акциялар арасында диверсификациялау арқылы азайтуға болады. Әрбір активке инвестициялық төлем болған жағдайда, портфельдің өнімділігі төмендеуі мүмкін, себебі төлемдер диверсификациядан алынған пайдадан асып түсуі мүмкін. Капиталды активтерді бағалау моделі инвесторларға тек әртараптандырылмайтын тәуекел үшін ғана сыйақы төленуі керек деп тұжырымдайды. Басқа қаржылық модельдер әртараптандырылмаған тәуекелдің бірнеше көздерін қарастырады, бірақ диверсификацияланатын тәуекелге қосымша күтілетін кіріс болмауы керек деп талап етеді. Тағы басқа модельдер бұл пікірмен келіспейді.

Тәжірибелік мысал: әртараптандыру тәуекелді азайтуға байланысты

1977 жылы Эдвин Элтон мен Мартин Грубер диверсификациядан алынған пайданың эмпирикалық мысалын жасады. Олардың тәсілі портфельге қосуға болатын 3290 бағалы қағаздар жиынтығын қарастыру және әртүрлі n мәндері үшін әрқайсысында тең мөлшерде салынған кездейсоқ таңдалған n активтен тұратын портфельдердегі орташа тәуекелді есепке алу болды. Олардың нәтижелері төмендегі кестеде көрсетілген. n=30 нәтижесі n=1000 нәтижесіне жақын, тіпті төрт акция бір акциямен салыстырғанда тәуекелді қысқартудың көп бөлігін қамтамасыз етеді. Портфельдегі акциялар саны Жылдық портфель табысының орташа стандартты ауытқуы Портфельдің стандартты ауытқуының жеке акцияның стандартты ауытқуына қатынасы 1 49.24% 1.00 2 37.36 0.76 4 29.69 0.60 6 26.64 0.54 8 24.98 0.51 10 23.93 0.49 20 21.68 0.44 30 20.87 0.42 40 20.46 0.42 50 20.20 0.41 400 19.29 0.39 500 19.27 0.39 1000 19.21 0.39

Корпоративтік әртараптандыру стратегиялары

Корпоративтік портфель модельдерінде әртараптандыру тік немесе көлденең болып қарастырылады. Көлденең әртараптандыру – өнім желісін кеңейту немесе байланысты компанияларды сатып алу деп түсініледі. Тік әртараптандыру жеткізу тізбегін интеграциялаумен немесе тарату арналарын біріктірумен синонимді. Инкрементті емес әртараптандыру – конгломераттар қолданатын стратегия, онда жеке бизнес салаларының өзара байланысы шамалы, бірақ компания сыртқы тәуекел факторларынан әртараптандыру арқылы тұрақтандыруға және әртүрлі ресурстарды белсенді басқару мүмкіндігіне қол жеткізеді.

Уақытты әртараптандырудың қателігі

Уақыт портфельдегі ауытқуды азайтады деген пікір жиі айтылады: "уақыт бойынша диверсификация". Көптеген адамдардың ойынша, жас инвесторлар облигациялардан бас тартып, акцияларға көбірек назар аударуы керек, себебі инвесторлардың кез келген төмендеуден қалпына келуге уақыты жетеді. Бірақ бұл сенімнің қате тұстары бар, Джон Норстад түсіндіреді: text=Бұл тұжырым жеткілікті уақыт болса, жақсы нәтижелер кез келген жаман нәтижелерді өтеуі мүмкін деген жасырын болжамға негізделген. Уақыт горизонті ұзарған сайын жылдық табыстың стандартты ауытқуы төмендейді деген негізгі аргумент дұрыс болғанымен, бұл сондай-ақ жаңылыстырады және маңызды мәселені қанағаттандырмайды, өйткені белгілі бір кезеңнің соңында портфелінің құнына алаңдайтын инвестор үшін маңыздысы – жылдық емес, жалпы табыс. Құрама пайыздың әсерінен жалпы табыстың стандартты ауытқуы уақыт горизонтімен бірге артады. Егер біз белгілі бір кезеңдегі табыстың стандартты ауытқуын белгісіздіктің дәстүрлі өлшемі ретінде қолдансақ, уақыт өте келе белгісіздік күшейеді. Уақыт бойынша диверсификацияның бұрыс екендігі туралы әдебиетке үш маңызды үлес енгізген – Пол Сэмюэлсон, Цви Боди және Марк Крицман.