Кіріспе

Рапа Нуи (Пасха аралы) аралында өткен дәстүрлі жарыстың жеңімпазы – Таңғата ману ("құс адам", tangata "адам" + manu "құс"). Ол жақын маңдағы Моту Нуи аралынан маусымның алғашқы қара тұмсық кездік (manu tara) жұмыртқасын алып, Рапа Нуиге жүзіп, содан кейін Рано Каудың теңіз жартастарына көтеріліп, Оронго ауылына жететін.

Мифология

Рапа Нуи мифологиясында Макемаке құс адам культінің басты құдайы болды; оған байланысты тағы үш құдай болды: Хава туу таке таке (жұмыртқалардың басшысы, еркек құдай), оның әйелі Вие Хоа және Вие Кенеата есімді тағы бір әйел құдай. Осы төртеуінің әрқайсысының да олармен байланысты қызмет ететін құдайы болды. Барлық сегіз құдайдың аттарын жарысқа қатысушылар жұмыртқа іздеуге дейінгі түрлі рәсімдер барысында жаттап айтар еді.

Құс адам діні

Жарысқа қатысушылардың кімдігі, аралдағы маңызды адамдардың барлығы, ivi attua дін қызметкерлерінің болжамдары арқылы ашылды, олар ер немесе әйел болуы мүмкін. Әрбір қатысушы бір немесе кейде екі хопу – төмен дәрежелі ересек еркектерді тағайындайтын. Олар бір қолының астына қамыс шоғынан тоқылған пора деп аталатын ыдысқа азық-түлік салып, алғашқы жұмыртқамен оралуға үміттене отырып, алғашқы қара қанатты шағалалардың келуін күтетін. Ал олардың демеушілері Рапа-Нуидің оңтүстік-батыс шетіндегі Оронго тас ауылында олардың оралуын күтетін. Бұл жарыс өте қауіпті болғандықтан, көптеген хопулар акулалардың шабуылынан, суға батып немесе жартастан құлаудан қаза тапты, бірақ оларды ауыстыру оңай болған көрінеді. Бірінші жұмыртқа жиналғаннан кейін, оны тапқан адам Моту-Нуидің ең биік нүктесіне шығып, негізгі аралдың жағалауына үн салып, өзінің иесіне жаңа есімін жариялап, оған: «Басыңды қырқып ал, жұмыртқаны таптың!» – дейтін. Жағалаудағы тыңдаушылар бұл сөзді қабылдап, оны Оронгода күтіп тұрған жарысқа қатысушыларға жеткізетін. Сәтсіз хопулар бірлесіп негізгі аралға жүзіп келіп, ал жұмыртқаны тапқан адам Моту-Нуиде жалғыз қалдырып, ораза ұстайтын; ол жұмыртқаны маңдайына байланған қамыс себетке салып қайта жүзіп келетін. Құрлыққа жеткен соң, ол тік, тасты жартасқа өрлеп, жұмыртқаны өзінің иесіне (егер ол әлі де бұзылмаған болса) ұсынатын, ол бұл уақытқа дейін басын қырқып, ақ немесе қызыл түспен бояп қойған болар еді. Осылайша жеңіске жеткен – хопу емес, оның демеушісі – жаңа таңата ману деп жарияланып, жұмыртқаны қолына алып, Рано-Каудың етегінен Анакенаға (егер ол батыс руларынан болса) немесе Рано-Раракуға (егер ол шығыс руларынан болса) шеру тартатын. Жаңа таңата ману азық-түлік және басқа да сыйлықтар алуға құқылы болды, ал оның руы сол маусымдағы жабайы құс жұмыртқаларын және Моту-Нуиден ұшқан жас құстарды жинау құқығына ие болды. Одан кейін ол арнайы салтанатты үйде бір жыл бойы оқшауланатын; ол келесі бес ай бойы тапу саналатын, сондай-ақ бұл уақытта тырнақтарын ұзартып, адам шашынан жасалған бас киім киетін. Осы уақытта ол тек тамақтану мен ұйықтаудан басқа ешбір іспен айналыспауға тиіс болды. Бұл культтің пайда болуы белгісіз, өйткені ол бұрынғы Моаиге негіделген діннің орнын басты ма, әлде онымен бірге болды ма, белгісіз. Алайда археолог және антрополог Кэтрин Рутледж 1913-15 жылдардағы Мана экспедициясы кезінде 86 таңата манудың есімдерін жинап алды.

Танымал мәдениетте

Rasputina тобының 2007 жылғы "Ох, қатерлі әлем" альбомынан шыққан "Ох, жұмыртқаны бүлінбеген күйінде қайтар" әні тангата ману дәстүрі туралы. 1994 жылғы "Рапа Нуи" фильмі Моту Нуиге шабуылға қатысудың бір нұсқасын бейнелейді.