Куба аграрлық реформалары: жерді қайта бөлу және мемлекеттендіру

Кіріспе

Кубадағы аграрлық реформалардың мақсаты ірі жер иеліктерін тарату және жерді оны өңдеген шаруаларға, кооперативтерге және мемлекетке қайта бөлу болды. Жер реформасына қатысты заңдар 1959 және 1963 жылдар аралығында қабылданған бірнеше заң арқылы Куба революциясынан кейін іске асырылды. Institutio Nacional de Reforma Agraria (INRA) – Куба үкіметінің бірінші және екінші аграрлық реформаларды іске асыруға жауапты агенттігі. Агенттік советтік үлгіде ұйымдастырылды – шағын ұжымдық шаруашылықтар (Asociación Nacional de Agricultures Pequeños) және ірі мемлекеттік шаруашылықтар (совхоздар).

Че Гевараның тұңғыш аграрлық реформасы

1959 жылғы 27 қаңтарда Че Гевара өзінің ең маңызды сөздерінің бірінде «партизан армиясының әлеуметтік идеялары» туралы айтты. Бұл сөзінде ол Кубаның жаңа үкіметінің басты мақсаты – «жерді қайта бөлу арқылы әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз ету» екенін мәлімдеді. Куба революциясының табысынан кейін жер реформаларының бірінші толқыны – алғашқы маңызды институционалдық өзгеріс болды. Ботелла Родригес пен Гонсалес Эстебанның (2021) мәлімдемесіне сәйкес, алғашқы реформалар 1959 жылғы мамыр айында жүзеге асырылды. Онда ірі жеке меншік иелігі – латифундистер жойылды және бұрын сол жерлерде жұмыс істеген жұмысшыларға меншік құқығы мен құжаттары берілді. Сонымен қатар, бұрын шетелдіктерге тиесілі жерлер, әсіресе ауылдық аймақтарда мемлекеттік меншікке алынды, ал жерді жалға алу сияқты қанаушылық жағдайлар жойылды. Ауыл шаруашылығы секторы Куба экономикасының маңызды драйвері екенін ескере отырып, мемлекет тікелей меншігін кеңейтті. Гевара жасаған және ұсынған Аграрлық реформа заңы күшіне енді, ол фермалардың және жылжымайтын мүліктің мөлшерін шектеді. Осы шектің артығындағы кез келген иеліктер үкімет тарапынан экспроприацияланды (иеліктен шығарылды) және шаруаларға участоқтар түрінде қайта бөлінді немесе мемлекеттік коммундар ретінде сақталды. Бұл нәтижеде өңделетін жердің шамамен 40 пайызы шетелдік меншік иелері мен корпорациялардан мемлекетке өтті, содан кейін бұл жерлер негізінен фермерлер мен ауыл шаруашылығы жұмысшыларына бөлінді. Бұл жүйе шағын шаруаларға шектеулі автономия берді, бірақ 1962 жылдың тамызында Кастро шағын кооперативтер мемлекеттік фермаларға айналатынын жариялағанда жағдай өзгерді. Мемлекет шағын шаруалардың жерін қоғамдық мұқтаждар үшін алып жатқан жағдайларда, шағын шаруалар өтемақы алуға құқылы. Бірақ Кубадағы жағдайда, реформаларға қарамастан, мемлекеттік экспроприация кезінде өтемақылар кепілденбеді. Заңда сондай-ақ қант плантацияларына шетелдіктердің иелік етуіне тыйым салынды. Алып алынған жерлер үшін өтемақы Куба валютасындағы облигациялар түрінде ұсынылды, олар 20 жыл ішінде 4,5 пайыздық мөлшермен төленді. Облигациялардың құны жер салығына сәйкес бағаланды. Бұл екі реформаның мақсаты – өндірісті арттыру, егін шаруашылығын әртараптандыру және ауылдық кедейлікті жою болды.

On January 27, 1959, Che Guevara made one of his most significant speeches where he talked about "the social ideas of the rebel army." During this speech, he declared that the main concern of the new Cuban government was "the social justice that land redistribution brings about." Following the success of the Cuban Revolution, the first wave of land reforms was the first major institutional change. According to Botella Rodriguez and Gonzalez Esteban (2021), the first reforms were implemented in May 1959, which eliminated latifunidos—large scale private ownerships and granted ownership and titles to workers who previously worked on those lands, as well as previously foreign owned land, especially in the rural areas were nationalised, and exploitative conditions such as paying rent for land were abolished. Additionally, it given that the agriculture sector is a significant driver of Cuba's economy, the state scaled up its direct ownership. The Agrarian Reform Law called for and crafted by Guevara went into effect, limiting the size of farms to and real estate to Any holdings over these limits were expropriated by the government and either redistributed to peasants in parcels or held as state run communes. This caused almost 40% of arable land to be removed from foreign owners and corporations to the state, which then distributed these lands primarily to farmers and agricultural workers. This arrangement gave small peasant farmers limited autonomy, but it all changed in August 1962 when Castro announced that the small cooperatives would be converted to state farmers. Moreover, in instances where government seizes land from small peasants for public use, the small peasants are entitled to compensations. In the case for Cuba, compensations, though wrote into the reforms, were not guaranteed when land titles were liquidised under the state. The law also stipulated that sugar plantations could not be owned by foreigners. For lands taken over compensation was offered in the form of Cuban currency bonds to mature in 20 years at 4.5% interest. Bonds were based on land values as assessed for tax purposes. Both of these reforms were carried out for the purpose of increasing production, diversifying crop production, and eliminating rural poverty.

Екінші аграрлық реформа туралы заң

Екінші аграрлық реформалар мемлекеттік шаруашылықтарды орталықтандыруды және жер мен басқа да табиғи ресурстарды мемлекеттік меншікке алуды нығайтты. 1963 жылы жеке шаруашылықтардың рұқсат етілген мөлшерін одан әрі шектеу мақсатында екінші аграрлық реформалар енгізілді. 67 гектардан асатын барлық меншік иеліктері мемлекеттік меншікке берілді. Осылайша, бұл реформалар мемлекеттік шаруашылықтардың ауыл шаруашылығы секторында басымдыққа ие болуына жағдай жасады – егістік жерлердің 70 пайызы мемлекеттік бақылауда болды және үкімет ең ірі жұмыс берушіге айналды, ал 30 пайызы жеке меншікте қалды. Нәтижесінде Куба жерінің 80-85 пайызы экспроприацияланды. Ауыл шаруашылығы арқылы Куба экономикасын орталықтандырудың артықшылықтары болды – ет, сүт, күріш және қант қамысының өндірісі экспоненциалды түрде өсті. Алайда, бұл жетістіктер халықтың тамыржемістерге деген сұранысын толыққанды қанағаттандыра алмады. Бұл сұраныс пен ұсыныс арасындағы тапшылық шаруашылық ұйымдастырудың тікелей салдары болды. Өйткені бұрын осы тауарларды жеке фермерлер өндіретін. Бірақ, ауыл шаруашылығы өндірісін мемлекет орталықтандырғаннан кейін жеке фермерлердің қатысуы азайды. Ауыл шаруашылығында мемлекеттің үстемдік орнына байланысты, бірінші және екінші аграрлық реформалар Кубаның табиғи ресурстарды ұйымдастыру жүйесін өзгертіп бақты. Біріншісі, реформалар латифундистерді жойды – Куба колониялық кезеңдегі жерді пайдалану жүйесіне қайта оралды. Шағын фермерлер, кооперативтер, әлеуметтік және қаржылық қызметтер, мысалы, несие және қызмет көрсету кооперативтері (CSS) жаңа ұйымдастыру тәсілін қолдау үшін құрылды. Алайда, бір гегемонияның жойылуы екіншісін тудырды. Советтік үлгідегі жабдықтау және тарату жүйесін (фермерлік құралдар мен материалдық-техникалық жарақтарды енгізу) іске қосу, қант қамысы сияқты ірі көлемдегі дақылдардың өндірісін арттыру және инфрақұрылымды жақсарту тұрғысынан оң нәтижелер берсе де, бұл Кубаның КСРО-ға тәуелділігіне әкелді. Биологиялық әртүрлілік пен қоршаған орта ғана емес, Куба өндіріс пен жабдықтау үшін КСРО-ға тәуелді болып, сыртқы факторларға сезімтал болды. 1990 жылдары КСРО ыдыраған кезде Куба өндірісін сақтап қалу үшін баламалы шешімдерді іздеуге мәжбүр болды. Өндірістік материалдардың тапшылығын жою үшін мемлекет кооперативтерді ынталандырды: шағын фермерлер дәстүрлі шаруалардың өндіріс туралы білімдерін пайдаланды және жануарлардың күшіне оралып, төмен шығынмен және қоршаған ортаға аз зиян келтірді. Мемлекет кооперативтік өндірістің негізгі бірліктерін (БББ) құрды, бұл мемлекеттік шаруашылықтардың мөлшерін шектеді.

The second agrarian reforms solidified the centralisation of state farms and nationalisations of land and other natural resources. The second agrarian reforms were introduced in 1963 to further limit the allowable size of private farms—all property holdings over 67 hectares became nationalised. Thus, these reforms allowed for the state farmlands to dominate the agricultural sector—70 per cent of the arable land was under the state control and the government became the largest employer, while 30 per cent was privately owned. As a result, between 80 and 85 per cent of Cuba's land was expropriated. The centralisation of Cuba's economy through farming had advantages—productions of meat, milk, rice, and sugarcane increased exponentially. However, these advancements fell short in meeting the demands of the populous when it comes to root vegetables and fruits. These supply demand shortages were a direct result of the economic organisation—private farmers used to be the ones to produce these goods. However, as the state centralised agricultural production, the participation of private farmers decreased. As a result of the state's dominant position in agriculture, the first and second agrarian reforms transformed Cuba's natural resource organisation. First, the reforms abolished the latifunidos — Cuba was able to return to pre colonial way of organising — small farmers, cooperatives style, social and financial services such as the Credit and Services Cooperatives (CSS) developed to support the new way of organising. However, the elimination of one kind of hegemony created another. Although implementing the Soviet model of supply distribution (implementing farming tools and inputs) had positive results in terms of increased the production of large scale crops such as sugar cane and improved infrastructure, it also led to Cuba's dependent on the Soviet Union. Not only did the biodiversity and environment suffer, but Cuba also grew to be dependent on the Soviet Union for its production and supply inputs, making it vulnerable to external shocks. When the Soviet Bloc collapsed in the 1990s, Cuba had to explore alternative solutions to sustain its production. To fill the gap of production inputs, the state encouraged cooperatives: small farmers using traditional peasant knowledge of production and returning to animal traction, at a lower cost and less damage to the environment. The state implemented the Basic Units of Cooperative Production (UBPCs), which limited the sizes of state farms.