Кіріспе

Кіші Азиядағы ежелгі грек қаласы Тиатера (Тиатира; Θυάτειρα) Кіші Азиядағы ежелгі грек қаласының атауы, қазіргі Түркияның Ахисар ("ақ қамал") қаласы, Маниса провинциясы. Аты Лидиядан шыққан болуы мүмкін. Қала Түркияның батыс бөлігінде, Стамбулдың оңтүстігінде және Афинаның шамамен шығысында орналасқан. Эгей теңізіне дейін шамамен 80 километр қашықтықта жатыр.

Тарих

Бұл ежелгі грек қаласы Пелопия (Πελόπεια) және Семирамис (Σεμίραμις) болды, кейіннен грек дәуірінде б.з.д. 290 жылы патша Селевк I Никатор оны Тиатеира (Θυάτειρα) деп атады. Ол әйелі қыз туғанын білгенде Лысимахпен соғысып жатқан еді. Византиялық Стефанның сөзіне сүйенсек, ол қалаға грекше θυγάτηρ, θυγατέρα (thugatēr, thugatera) – «қыз» деген мағынадағы атау берген, бірақ бұл Лидияның ежелгі аты болуы мүмкін. Көне заманда Тиатеира Лидия және Мизияның шекарасында орналасқан. Рим дәуірінде (б.з. 1 ғасыры) қала бояу өндірісімен танымал болды және қызыл мата саудасының орталығы еді. Қаланың ежелгі қираған жерлерінен қаладағы бояушылардың кәсіби одағына қатысты жазулар табылды. Шындығында, Тиатеирада сол кездегі Азия провинциясының басқа қалаларына қарағанда көбірек кәсіби одақтар (синдикаттар) белгілі болды (жазбаларда: жүн өңдеушілер, зығыр өңдеушілер, сырт киім тігушілер, бояушылар, былғары өңдеушілер, тері илеушілер, қыш құмыра жасаушылар, нан пісірушілер, құл сатушылар және қола шеберлері). Христиандық дәуірдің басында Тиатеирада маңызды христиан шіркеуі болды, ол «Аян кітабындағы жеті шіркеудің» бірі ретінде еске алынады. «Аян кітабында» Иезавель (өзін пайғамбар деп жариялаған әйел) Тиатеирадағы христиандарды адастырып, жыныстық тәртіпсіздікке және құрбандық етілген тағамдарды жеуге итермелегені айтылады. Алайда Бенсон және Доддридж сияқты кейбір түсіндірушілер Тиатеирадағы осы құбылыстың Израильде Иезавель тарапынан таратылған соңғы діннен тайып кетумен байланысты екенін, ал оның атының қолданылуының тікелей себебі осы екенін айтады. Шындығында, Доддридж атап көрсеткендей, «ұқсастық өте күшті» және оның пікірінше, бұл «бірдей ерестің» көрінісі. Апостол Павел мен Сила Павелдің екінші немесе үшінші сапарында Тиатеираға соғып кеткен болуы мүмкін (Елшілердің істері 16:13-16). Олар екінші сапарында жақын маңдағы бірнеше кішкентай, аты аталмаған қалаларды аралап көрді. Филиппіде болғанда Павел мен Сила Тиатеирадан келген Лидия есімді әйелдің үйінде тұрды, ол оларды түрмеден босатылғаннан кейін де қолдады. 366 жылы Тиатеираның жанында болған шайқаста Рим императоры Валенттің әскері римдік басқыншы Прокопиусты жеңді.

Епископтық

Бұл қалада апостолдар заманынан бері христиан қауымы болған. Бұл қауым 1922 жылға дейін, православие христиандары жер аударылғанға дейін жалғасты. 1922 жылы Константинопольдің Экуменикалық Патриархы Батыс және Орталық Еуропа үшін Тиатира архиепискобы атағымен экзарх тағайындады. Қазіргі Тиатира архиепискобы (2019 жылдан бері) – Никитас Лулиас. Тиатира архиепискобы Лондонда тұрады және Ұлыбритания, Ирландия және Мальтадағы Грек Православие Шіркеуінің рухани қызметін басқарады. Тиатира кафедрасы Рим-католик Шіркеуінің титулярлық кафедралар тізіміне архиепископтық дәрежесіз енгізілген.