Цезарь Кюи: Ресейлік әскери инженер және композитор

Кіріспе

Орыс композиторы және әскери офицері (1835–1918)

Цезарь Антонович Кюи (18 қаңтар 1835 [ескі стиль бойынша 6 қаңтар 1835] – 26 наурыз 1918) – орыс композиторы және музыка сыншысы, Беляев айналысының және «Бес» тобының мүшесі – орыс музыкасының ерекше түрін жасау идеясымен біріккен композиторлар тобы. Ресей империясының әскері офицері ретінде ол генерал-инженер шеніне (толық генерал шенімен тең) жетті, Ресей әскери академияларында бекініс салуды оқытты және осы тақырыпта бірнеше монография жазды.

Тәрбиесі мен мансабы

Цезарь Бенджамин Куй Ресей империясының Вильнюс губерниясындағы Вильно қаласында (қазіргі Вильнюс, Литва) француз және поляк-литвалық текті католик отбасында, бес баланың ең кішісі болып дүниеге келді. Оның тегінің бастапқы французша жазылымы "Кеуилл" болған. Оның француз әкесі Антуан (Антон Леонардович) Куй Наполеон армиясымен Ресейге келді; 1812 жылы Смоленск маңындағы шайқаста жарақат алды және (жеңіліске ұшырағаннан кейін) Вильнюсте қоныстанды. Ол жергілікті ақсүйек әйел Юлия Гуцевичке үйленді; кейбір деректерде оның әкесі литвалық сәулетші Лауринас Гуцевичус болғандығы айтылады. Жас Сезар француз, поляк, орыс және литва тілдерін үйрене өсті. Вильнодағы гимназияда оқып жүргенде 1850 жылы Станислав Монюшкодан музыка сабақтарын алды. Сол жылы гимназияны бітірмей тұрып, Куй Санкт-Петербургке жіберілді, ол келесі жылы 16 жасында Бас инженерлік училищенің студенті болды. 1855 жылы академияны бітірді; Николаев инженерлік академиясында (қазіргі Әскери инженерлік техникалық университеті) оқуын жалғастырғаннан кейін, 1857 жылы бекініс саласындағы нұсқаушы ретінде әскери қызметін бастады. Оның ондаған жылдар бойындағы студенттерінің арасында императорлық отбасының бірнеше мүшелері, ең бастысы Николай II болды. Куй Санкт-Петербургтегі үш әскери академияда оқытумен айналысты. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде алдыңғы қатардағы қызметтен алған бекіністер туралы білімі оның мансабы үшін маңызды болды. Әскери бекіністер жөніндегі сарапшы ретінде Куй 1880 жылы профессор ғылыми атағына, ал 1906 жылы генерал әскери атағына ие болды. Оның бекіністер туралы жазған еңбектері, бірнеше рет қайта басылған, кеңінен қолданылатын оқулықтарға енді (төмендегі библиографияны қараңыз).

Музыкалық өмір

Кюи кәсіби әскери академик ретінде жетістіктерге қол жеткізгеніне қарамастан, Батыста оны музыкадағы "екінші" өмірімен жақсы таниды. Вильнюсте бала кезінде фортепиано сабақтарын алып, Шопеннің шығармаларын зерттеді және он төрт жасында кішкентай пьесалар жаза бастады. Петербургке жіберілгенге дейін, сол кезде Вильнюсте тұратын поляк композиторы Станислав Монюшкодан музыка теориясы бойынша бірнеше сабақ алды. 1856 жылы Милий Балакиревпен танысқаннан кейін Кюидің музыкалық бағыты өзгерді және ол музыкамен одан да жақын айналыса бастады. Бос уақытында музыка жазып, музыка туралы сын-пікірлер жазғанымен, Кюи өте шығармашыл композитор және фельетонист болып өркендеді. Композитор ретіндегі алғашқы қоғамдық өнері 1859 жылы Антон Рубинштейн жетекшілігімен және Ресей музыкалық қоғамының қолдауымен орындалған оркестрлік "Скерцо", Op. 1 болды. 1869 жылы Кюидің "Уильям Ратклифф" (Генрих Хайне трагедиясы негізінде) операсының алғашқы қоғамдық қойылымы өтті, бірақ ол музыка баспасөзіндегі оның өзінің қатал сындық пікірлерінің салдарынан толыққанды сәттілікке жете алмады. Оның барлық операларының біреуін қоспағанда, мәтіндері орыс тілінде жазылған; ал ерекше жағдай, "Le flibustier" (Жан Ришепеннің пьесасы бойынша) 1894 жылы Париждегі Opéra Comique-де көрсетілді (Ратклиффтен жиырма бес жыл өткен соң), бірақ ол да сәттілікке ие болмады. Кюидің өміріндегі ең сәтті сахналық туындылары – 1878 жылы қойылған "Мандариннің ұлы" комедиялық операсы, 1883 жылғы (Пушкин негізінде) "Кавказ тұтқыны" және 1903 жылғы (Ги де Мопассан негізінде) "Мадемуазель Фифи" болды. "Flibustier"-ден басқа, Кюидің Ресей империясының шегінен тыс жерде орындалған опералары – "Кавказ тұтқыны" (Льеж, 1886) және балалар операсы "Кошқарды киген мысық" (Рим, 1915) еді. Кюидің музыкалық өміріндегі қызметтері Мариинский театрының опералық комиссия мүшелігін де қамтыды; бұл қызметі 1883 жылы оның және Римский-Корсаковтың Мусоргскийдің "Хованщинасын" қабылдамауына наразылық білдіріп, комиссиядан кеткенімен аяқталды. 1896-1904 жылдары Ресей музыкалық қоғамының Петербург бөлімшесіне жетекшілік етті. Кюи өмірінде танысқан көптеген музыканттардың ішінде Франц Лист ерекше көзге түседі. Оның "La musique en Russie" кітабы және "Suite pour piano", Op. 21, егде композиторға арналған. Кюидің оркестрге арналған "Тарантелласы", Op. 12, Листтің соңғы фортепианолық транскрипциясының негізін құрады. Сонымен қатар, Лист орыс композиторларының музыкасын жоғары бағалады; Кюидің "Уильям Ратклифф" операсы туралы ол ең жоғары мақтауын білдірді. Кюи үшін ерекше маңызды екі тұлға – оның музыкасына адал әйелдер болды. Бельгияда графня де Мерси Аргенто (1837–1890) 1885 жылы "Кавказ тұтқынының" сахналануына көмектесуде маңызды рөл атқарды. Мәскеуде Мария Керзина күйеуі Аркадий Керзинмен бірге 1896 жылы "Орыс музыкасын сүйетіндер үйірмесін" құрды, ол 1898 жылдан бастап концерттерінде Кюидің (басқа орыс композиторларының туындыларымен қатар) шығармаларына ерекше орын берді. Кюи өте ұзақ және белсенді музыкалық өмірінде көптеген марапаттарға ие болды. 1880-ші жылдардың соңы мен 1890-шы жылдардың басында бірнеше шетелдік музыкалық қоғамдар Кюиді құрметті мүшелікке қабылдады. "Le flibustier" Парижде қойылғаннан кейін, Кюи Француз академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды және Легион орденімен марапатталды. 1896 жылы Бельгияның әдебиет және өнер академиясының мүшесі болды. 1909 және 1910 жылдары Кюидің композитор ретінде 50 жылдығына арналған шаралар өткізілді.

Despite his achievements as a professional military academic, Cui is best known in the West for his 'other' life in music. As a boy in Vilnius, he received piano lessons, studied Chopin's works, and began composing little pieces at fourteen years of age. In the few months before he was sent to Petersburg, he managed to have some lessons in music theory with the Polish composer Stanisław Moniuszko, who was residing in Vilnius at the time. Cui's musical direction changed in 1856, when he met Mily Balakirev and began to be more seriously involved with music. Even though he was composing music and writing music criticism in his spare time, Cui turned out to be an extremely prolific composer and feuilletonist. His public "debut" as a composer occurred in 1859 with the performance of his orchestral Scherzo, Op. 1, under the baton of Anton Rubinstein and the auspices of the Russian Musical Society. In 1869, the first public performance of an opera by Cui took place, William Ratcliff (based on the tragedy by Heinrich Heine); it did not ultimately have success, partially because of the harshness of his own writings in the music press. All but one of his operas were composed to Russian texts; the one exception, Le flibustier (based on a play by Jean Richepin), premiered in 1894 at the Opéra Comique in Paris (twenty five years after Ratcliff), but it did not succeed either. Cui's more successful stage works during his lifetime were the one act comic opera The Mandarin's Son (premiered publicly in 1878), the three act Prisoner of the Caucasus (1883) (based on Pushkin), and the one act Mademoiselle Fifi (1903) (based on Guy de Maupassant). Besides Flibustier, the only other operas by Cui performed in his lifetime outside of the Russian Empire were Prisoner of the Caucasus (in Liège, 1886) and the children's opera Puss in Boots (in Rome, 1915). Cui's activities in musical life also included membership on the opera selection committee at the Mariinsky Theatre; this stint ended in 1883, when both he and Rimsky Korsakov left the committee in protest of its rejection of Mussorgsky's Khovanshchina. From 1896 to 1904, he was director of the Petersburg branch of the Russian Musical Society. Among the many musicians Cui knew in his life, Franz Liszt looms large. His book, La musique en Russie, and his Suite pour piano, Op. 21, are dedicated to the elder composer. Cui's Tarantelle for orchestra, Op. 12, formed the basis for Liszt's last piano transcription. In addition, Liszt valued the music of Russian composers quite highly; for Cui's opera William Ratcliff, he expressed some of the highest praise. Two personalities of direct significance for Cui were women who were specially devoted to his music. In Belgium, the Comtesse de Mercy Argenteau (1837–1890) was most influential in making possible the staging of Prisoner of the Caucasus there in 1885. In Moscow, Mariya Kerzina, with her husband Arkadiy Kerzin, formed a performance society in 1896 called the Circle of Russian Music Lovers, which began in 1898 to give special place to works by Cui (among those of other Russian composers) in its concerts. Throughout his rather long and active musical life, Cui won many accolades. In the late 1880s and early 1890s, several foreign musical societies honored Cui with memberships. Shortly after the staging of Le flibustier in Paris, Cui was elected as a correspondent member of the Académie Française and was awarded the cross of the Légion d'honneur. In 1896, he was made a member of the Belgian Royal Academy of Literature and Art. In 1909 and 1910, events were held in honor of Cui's 50th anniversary as a composer.

Отбасы

1858 жылы Куй Мальвина Рафаиловна Бамбергке үйленді. Ол оны Александр Даргомыжскийдің үйінде кездестірген, ол одан ән сабақтарын алып жүрген. Кюидің оған арнаған музыкалық шығармаларының ішінде ертедегі Шерцо, Op. 1 (1857) бар, ол оның бойжеткен кезіндегі тегінен (BAmBErG) және оның өзінің әріптерінен (C. C.) алынған мотивтерді пайдаланады, сондай-ақ "Мандариннің ұлы" комикалық операсы да бар. Сейзар мен Малвинаның Лидия мен Александр есімді екі баласы болды. Лидия, әуесқой әнші, тұрмысқа шығып, Юрий Борисович Аморетти есімді ұлы болды; ал Александр Октябрь революциясына дейінгі кезеңде Ресей Сенатының мүшесі болды.

Соңғы жылдары және өлімі

1916 жылы Куй соқыр болды, бірақ ол диктант арқылы кішкентай шығармалар жазуды жалғастыра алды. 1918 жылдың 26 наурызында ми қанталауынан қайтыс болды және әйелі Мальвинаның (1899 жылы қайтыс болған) қасына, Петроградтағы (қазіргі Санкт-Петербург) Смоленский лютерандық зиратына жерленді. 1939 жылы оның денесі Александр Невский монастырындағы Тихвин зиратына, "Бес" тобының өзге мүшелерімен бірге қайта жерленді.

Музыкалық сыншы ретінде Цюй

Музыкаға арналған жазушы ретінде Цюй 1864-1918 жылдар аралығында Ресей мен Еуропаның түрлі газеттерінде және басқа басылымдарында 800-ге жуық мақала жазды (1900 жылы ол музыка сыншылығынан «зейнетке» шықты). Оның кең қамтуы концерттерге, оқу кештеріне, музыкалық өмірге, жаңа музыкалық басылымдарға және жеке тұлғаларға қатысты. Оның мақалаларының көп бөлігі (шамамен 300) операға арналған. Оның тақырыптық мақалаларының бірнешесі монография ретінде қайта басылды; олар Вагнердің 1876 жылғы «Der Ring des Nibelungen» операсының Байройттағы түпнұсқалық қойылымы, орыс романсының дамуы, Ресейдегі музыка және Антон Рубинштейннің 1888–1889 жылдардағы фортепиано музыкасы тарихы туралы лекциялары сияқты әртүрлі тақырыптарды қамтыды (төмендегі жазбалар тізімін қараңыз). Сонымен қатар, жоғарыда айтылғандай, өзінің кәсібінің бір бөлігі ретінде Цюй әскери бекіністер туралы көптеген кітаптар мен мақалалар жариялады. Ресей әскеріндегі мәртебесіне байланысты ережелерге байланысты, алғашқы жылдары оның музыкалық сын мақалалары үш жұлдызшадан (***) тұратын псевдониммен жарияланды; бірақ Петербург музыкалық ортасында мақалалардың авторы кім екені анық болды. Оның музыкалық сын-пікірлері Санкт-Петербургтің «Ведомости» газетінде жарияланып, Бетховенге дейінгі музыкаға (Мысалы, Моцартқа) деген наразылығын және музыкадағы түпнұсқалықты қолдауын білдірді. Оның фельетондарында сарказм жиі кездеседі. Цюйдің сыншы ретіндегі басты мақсаты – қазіргі заманғы ресей композиторларының, әсіресе «Бес» тобының мүшелерінің шығармаларын насихаттау болды. Дегенмен, тіпті олар да оның сын-пікірлерінен кейде құтыла алмады, әсіресе 1874 жылы Мусоргскийдің «Борис Годунов» операсының алғашқы қойылымын сынағанда. Кейінірек Цюй өзінің қайтыс болған әріптесі Мусоргскийдің аяқталмаған «Сорочинск ярмаркасы» операсын аяқтауға белсенді түрде көмектесті. Бірақ «Бес» тобынан басқа ресей композиторлары көбінесе одан жағымсыз пікірлер алды. Бұл, кемінде, Бестің тәжірибелік, өзіндік білім алу тәсіліне басымдық беруіне байланысты Батыс үлгісіндегі консерватория жүйесіне деген сенімсіздіктен туындады. Мысалы, Цюй Чайковскийдің екінші операсы «Опричник» операсын қатты сынады, ал Рахманиновтың №1 симфониясы туралы оның өткір пікірлері жиі келтіріледі; әлдеқанда, екі шығарма да болашақ ұрпақ үшін жағымсыз премьералардан аман қалды. Батыс композиторларынан Цюй Берлиоз бен Листті прогрессивті деп бағалады. Ол Вагнердің музыкалық драмаға қатысты ұмтылыстарын құрметтеді, бірақ оның оларға жету әдістерімен келіспеді (мысалы, лейтмотив жүйесі және оркестрдің басымдығы). Өмірінің соңында Цюйдің 1860 және 70-жылдары қолдаған прогрессивті көзқарасы әлсіреп, Рихард Штраус және Винсент д’Инди сияқты жас «модернистерге» қатаң қарсылық танытты. Цюйдің соңғы жарияланған мақалалары (1917 жылдан бастап) қатал пародиалар болды, соның ішінде «Футуризмге гимн» және «Музыкант болмастан, гений композитор болудың қысқаша нұсқаулары» атты кішкентай ән бар.

As a writer on music, Cui contributed almost 800 articles to various newspapers and other publications in Russia and Europe between 1864 and 1918 (he "retired" from regular music criticism in 1900). His wide coverage included concerts, recitals, musical life, new publications of music, and personalities. A significant number of his articles (ca. 300) dealt with opera. Several of his themed sets of articles were reissued as monographs; these covered topics as varied as the original 1876 production of Wagner's Der Ring des Nibelungen in Bayreuth, the development of the Russian romance art song, music in Russia, and Anton Rubinstein's seminal lectures on the history of piano music of 1888–1889 (see list of writings below). In addition, as indicated above as part of his profession, Cui also published many books and articles about military fortifications. Because of rules related to his status in the Russian military, in the early years his musico critical articles had to be published under a pseudonym, which consisted of three asterisks (***); in Petersburg musical circles, however, it became clear who was writing the articles. His musical reviews began in the St. Petersburg Vedomosti, expressing disdain for music before Beethoven (such as Mozart) and his advocacy of originality in music. Sarcasm was a regular feature of his feuilletons. Cui's primary goal as a critic was to promote the music of contemporary Russian composers, especially the works of his now better known co members of The Five. Even they, however, were not spared negative reactions from him here and there, especially in his blistering review of the first production of Mussorgsky's Boris Godunov in 1874. Later in life, Cui championed the music of this late colleague of his to the point of making the first completion of Mussorgsky's unfinished opera The Fair at Sorochyntsi. Russian composers outside of The Five, however, were often more likely to produce a negative reaction. This derived at least partly from distrust of the Western style conservatory system in favor of the autodidactic approach that The Five had practiced. For instance, Cui lambasted Tchaikovsky's second performed opera, The Oprichnik, and his stinging remarks about Rachmaninoff's Symphony No.1 are often cited; fortunately, both works have survived their unfavorable premieres for posterity. Of Western composers, Cui favored Berlioz and Liszt as progressives. He admired Wagner's aspirations concerning music drama, but did not agree with that composer's methods to achieve them (such as the leitmotif system and the predominance of the orchestra). Late in life, Cui's presumed progressiveness (as espoused in the 1860s and '70s) faded, and he showed firm hostility towards the younger "modernists" such as Richard Strauss and Vincent d'Indy. Cui's last published articles (from 1917) constituted merciless parodies, including the little song "Hymn to Futurism" and "Concise Directions on How to Become a Modern Composer of Genius without Being a Musician".

Композитор ретінде Цюй

Цюй өз заманының дерлік барлық жанрларында шығармалар жазды, симфония, симфониялық поэма және сололық концерттен (Балакирев, Бородин, Мусоргский және Римский-Корсаков сияқты өзінің отандастарынан айырмашылығы) басқа. Цуйдің каталогында суреттік әндер, оның ішінде көптеген балалар әндері мен бірнеше вокалдық дуэттер маңызды орын алады. Оның әндерінің бірнешесі оркестрлік сүйемелдеумен де қол жетімді, соның ішінде әнші Марселла Сембрихке арналған Болеро, Op. 17. Цуйдің ең танымал суреттік әндерінің қатарында – «Царскосельская статуя» және «Күйік хат», екеуі де Цуйдің ең құрметтейтін ақыны Александр Пушкинның өлеңдеріне негізделген. Сонымен қатар, Цуй фортепиано мен камералық ансамбльдер үшін көптеген шығармалар (оның ішінде үш скрипкалық квартет), көптеген хорлар және бірнеше оркестрлік шығармалар жазды, бірақ оның ең маңызды еңбектері – он бес операда көрініс тапқан. Балалар музыкасынан (оған төрт ертегі операсы, сондай-ақ жоғарыда аталған әндер кіреді) басқа, оның шығармаларында үш ерекше категория да ерекшеленеді: 1885 жылдан 1890 жылы қайтыс болғанға дейін композитор таныс болған графа де Мерси Аргентоға арналған шығармалар, «Керзин шеңбері» деп аталатын Ресей музыкасын жақсы көретін адамдар тобымен байланысты шығармалар және Ресей-Жапон соғысы мен Бірінші дүниежүзілік соғыстан шабыттанған шығармалар. Соңғы онжылдықтарда оның төрт балалар операсының бірі – Перроның шығармасы бойынша «Мысық етік киген» Германияда кең танымал болды. Дегенмен, соңғы жылдары Цуйдің музыкасының жазбалары мен жаңа басылымдарының көбірек қолжетімді болғанына қарамастан, оның бүгінгі репертуардағы орны айтарлықтай шектеулі, негізінен (Батыста) оның фортепиано және камералық музыкасына (мысалы, скрипка мен фортепианоға арналған Orientale (op. 50, № 9)) және бірнеше жеке әндеріне негізделген. Оның оркестрлеу шеберлігі, әсіресе оның отандасы Римский-Корсаков тарапынан сынға ұшырады. Басым пікір – ол үлкен формалар үшін аса талантты композитор емес; оның ең күшті жағы – оның суреттік әндері мен инструментальдық миниатюраларында бейнеленгендей, бір сәтте көңіл-күйді тұрақтандыру қабілеті. Цуйдің шығармалары «Бес» тобының басқа мүшелеріне қарағанда ұлттық сипатта емес; Пушкиннің өлеңдерін қоспағанда, оның опералары орыс деректеріне айқын қызығушылық танытпайды. Дегенмен, суреттік ән саласында Цуйдің вокалдық музыкасының басым бөлігі орыс мәтіндеріне негізделген. Оның «Млада» (1872), «Капитан қызы», бірнеше балалар операсы және бірнеше әндерінен орыс «халық» музыкалық стиліне жасалған әрекеттерді байқауға болады. Оның музыкасындағы көптеген бөлімдер 19 ғасырдың орыс өнер музыкасымен байланысты стильдік ерекшеліктерді көрсетеді, мысалы, толық тонды гаммалар және белгілі бір гармониялық тәсілдер. Дегенмен, оның стилі көбінесе Михаил Глинкамен немесе Цуйдің орыс замандастарымен емес, Роберт Шуманмен және Гуно сияқты француз композиторларымен салыстырылады.

Cui composed in almost all genres of his time, with the distinct exceptions of the symphony, symphonic poem and the solo concerto (unlike his compatriots Balakirev, Borodin, Mussorgsky and Rimsky Korsakov). Art songs, including many children's songs and some vocal duets, have a prominent place in Cui's catalogue. Several of his songs are available also in versions with orchestral accompaniment, including his Bolero, Op. 17, which was dedicated to the singer Marcella Sembrich. Some of his most famous art songs include "The Statue at Tsarskoye Selo" ("Царскосельская статyя") and "The Burnt Letter," ("Сожжённое письмо"), both based on poems by Cui's most valued poet, Alexander Pushkin. In addition, Cui wrote many works for piano and for chamber groups (including three string quartets), numerous choruses, and several orchestral works, but his most significant efforts are reflected in the operas, of which he composed fifteen of varying proportions. Besides children's music (which includes four fairytale operas as well as the aforementioned songs), three other special categories of compositions stand out among his works: pieces inspired by and dedicated to the Comtesse de Mercy Argenteau (whom the composer knew from 1885 to her death in 1890), works associated with the Circle of Russian Music Lovers (the "Kerzin Circle"), and pieces inspired by the Russo Japanese War and World War I. In the last few decades, Puss in Boots (from Perrault), one of the four children's operas he composed, has gained wide appeal in Germany. Nevertheless, despite the fact that more of Cui's music has been made available in recent years, both in recordings and in new printed editions, his status in today's repertoire is considerably limited, based (in the West) primarily on some of his piano and chamber music (such as the violin and piano piece Orientale (op. 50, No. 9)) and a number of solo songs. His abilities as an orchestrator have been disparaged, notably by his compatriot Rimsky Korsakov. The received wisdom is that he is not a particularly talented composer, at least for large forms; his strongest talent is said to lie in the crystallization of mood at an instant as captured in his art songs and instrumental miniatures. Cui's works are not so nationalistic as those of the other members of The Five; with the exception of Pushkin, his operas do not display a strong attraction to Russian sources. In the area of art song, however, the vast majority of Cui's vocal music is based on Russian texts. Overt attempts at Russian "folk" musical style can be detected in passages from his first act of the collaborative Mlada (1872), The Captain's Daughter, a couple of his children's operas, and a few songs; many other passages in his music reflect the stylistic curiosities associated with Russian art music of the 19th century, such as whole tone scales and certain harmonic devices. Nevertheless, his style is more often compared to Robert Schumann and to French composers such as Gounod than to Mikhail Glinka or to Cui's Russian contemporaries.

Әдеби шығармалары

Цюйдің музыка және әскери архитектура туралы жазған таңдамалы еңбектерінің тізімін Сезар Цюйдің әдеби туындыларының тізімі бетінде кездестіруге болады.