Кіріспе

Ресей білім министрі Иван Иванович Шувалов (Иван Иванович Шувалов; 1 қараша 1727 – 26 қараша 1797) – Ресей ағартушылығының меценаты (қамқоршысы), Ресейдегі алғашқы білім министрі және белсенді жеке кеңесші (1773). Оның тікелей қатысуымен Ресейде алғашқы театр, университет және өнер академиясы ашылды. Ресей императрицасы Елизавета Петровнаның жақын досы; ғалым М.В. Ломоносовпен дос болған.

Императрицамен махаббат

Ол Мәскеуде туған, Иван Меньшой Шуваловтың жалғыз ұлы, әкесі – он жасында қайтыс болған әскери капитан, анасы – Татьяна Родионовна. 1741 жылы Елизавета Петровнаның Иванның қуатты туыстары Петр Шувалов пен Александр Шуваловтың көмегімен Ресей тағына отыруы Шуваловтар отбасының бағын түбірінен өзгертті. Келесі жылы он төрт жасар Иван императорлық сарайда паж ретінде қызметке орналасты. 1749 жылғы шілдеде Иван қарындасының күйеуі, князь Галицинге Мәскеу маңындағы поместьесіне қонаққа барғанда, Шувалов ағайындылары оның императрицамен кездесуін ұйымдастырды, ол қасиетті Сабба монастырына қажылық сапар жасап бара жатқан еді. Шуваловтардың есебі дұрыс шықты: 40 жастағы императрица өзінен 18 жас кіші, әдемі пажға назар аударып, оны Жаңа Иерусалим монастырына жорыққа бірге аттануға шақырды. Үш айдан кейін Шувалов "Күзеттегі джентльмен" қызметіне тағайындалды, сонымен қатар императрицамен қарым-қатынасы басталды. Ағайын-туыстары оны сарайдағы интригаларында пайдалануды жоспарлағанмен, Шувалов олардың араздасуларына араласудан бас тартты. Оның өмірбаясын жазғандар Шуваловтың "барлығына мейірімді және жомарт" болғанын, сондай-ақ "ешқандай жауы болмағанын" атап көрсетеді. Елизаветаның денсаулығы нашарлаған жылдары оның беделі артып, бұрынғы сүйіктісі және күйеуі болған деп айтылатын Алексей Разумовскийді басып, оның өтініштерін қабылдаушы адамға айналды. 1760 жылы генерал шеніне көтерілген Шувалов императрицаның оған сыйлағысы келген көптеген құрметтерден, соның ішінде граф титулынан бас тартты.

Ломоносовтың қамқорлығы

Екатерина Ұлының жеке мүддесін көздейтін сүйіктілерінен өзгеше, Шувалов өзінің сәттілігін елдегі білім беруді және көркем өнерді дамыту үшін пайдалы жасайтындыққа бекінді. Ағартушылыққа ұмтылған сарай адамының үлгісі болған ол француз ойшылдары Хельвеций, д’Аламбер, Дидро және Вольтермен хат алмасып жүрді. Ол соңғысына "Пьер Ұлының билігі астындағы Ресей империясының тарихы" еңбегі үшін қажетті материалдармен қамтамасыз етті және кейін оны Ресейде жариялауға көмектесті. Шуваловтың қызметі оны Ресейде университет ашуға ниеттенген орыс ғалымы Михаил Ломоносовпен жақындастырды. Ломоносов Шуваловта адал демеуші тапты және оған бірнеше одалар мен "толғауларын" арнап, оның еңбектеріне құрмет көрсетті. 1755 жылдың 23 қаңтарында – Шуваловтың анасы Татьяна Родионовнаның туған күнінде – императрица "әр түрлі әлеуметтік топтарға арналған" Императорлық Мәскеу университетін құру жобасын бекітті. Татьяна күні Ресейде әлі де "Студенттер күні" ретінде тойланады (қазір Юлиан және Григориан күнтізбелері арасындағы айырмашылықтың ұлғаюына байланысты 25 қаңтарда тойланады). Шувалов университеттің алғашқы кураторы болып тағайындалды және ең білікті ғалымдарды оқытуға шақырды. Ол университет баспасынан шығатын "Московские ведомости" газетін құру идеясын ұсынды, ол да Шуваловтың бастамасымен құрылды. Мәскеу университетімен байланысты екі колледжден басқа, ол Мәскеуден тыс алғашқы орыс колледжін ашуға да көмектесті. 1758 жылы Корольдік қоғамның мүшесі болып сайланды.

Өнер академиясы

1757 жылы Шувалов Санкт-Петербургтегі өзінің сарайында Үш асыл өнер академиясын құру жобасын Үкімет Сенатына ұсынды. Бұл оқу орны кейін Императорлық өнер академиясы деп аталды. Ол қоғамның барлық топтарынан келген ең дарынды балаларды тәрбиелеу үшін жоспарланған. Бастапқыда академияға түсу үшін ешқандай ресми емтихан қабылданбады; тіпті Федор Рокотов және Федот Шубин сияқты шаруа балалары да Шуваловтың жеке ұсынысымен қабылданып алынды. Шувалов 1763 жылға дейін Академияның бірінші президенті болды, содан кейін оның орнына Иван Бетской келді. 1758 жылы ол Академияға өзінің батыс суреттері мен картиналарынан тұратын жинағын сыйлады, ол көркем өнердің құнды қорларының бастауы болды. Сол кезде оның сарайында Федор Волков пен Иван Дмитриевский басқарған Ресейдің алғашқы театр труппасының өнер көрсетулері де өтті. Елизавета қайтыс болғаннан және Екатерина II таққа отырғаннан кейін Шувалов денсаулығын жақсарту үшін Еуропаға аттанды. Он төрт жылдық шетел саяхаты барысында ол Академия мен Эрмитаж мұражайы үшін құнды өнер туындыларын сатып алды. Сонымен қатар, ол Рим, Флоренция және Неаполь қалаларындағы ең танымал римдік мүсіндердің көшірмелерін жасауға тапсырыс берді және кейіннен оларды Өнер академиясына табыс етті.

Кейінгі жылдар

Саясатта Шуваловтың шетелдегі өмірі мансабының бұрынғы кезеңімен салыстырғанда қызықты болмады. Екатерина II-нің өтінішімен ол дипломатиялық жұмыстарды атқарды; осылайша ол Папа Пий VI-ны Варшавадағы Ресейге жаулы нунци Дюриниді, одан да ыңғайлы граф Джузеппе Гарампимен алмастыруға көндірді. 1777 жылы Ресейге оралғанда Державиннің танымал хаты жазылды, ал императрица оны Жоғарғы камерагер етіп тағайындады. Шуваловтың үйіне ресейлік зиялылардың жаңа буыны жиі келіп тұратын: Екатерина Дашкова, Денис Фонвизин, Михаил Херасков, Иван Дмитриев және Александр Шишков – олардың көпшілігі оның құрған университетінің түлектері еді. Ол сарайында тұрғанда ақын Ермил Костров "Илиаданың" алғашқы орыс тіліне аудармасын жасады. Императорлық сүйіктісінің қайтысынан кейін Шувалов ешқашан үйленбеді және балалары болмады. Ол 1797 жылдың 14 қарашасында Санкт-Петербургтегі Шувалов үйінде қайтыс болды. Оның қабірі Александр Невский монастырының Благовещен шіркеуінде орналасқан. 2003 жылы Санкт-Петербургтегі Көркемсурет академиясының ішкі ауласында Шуваловтың ескерткіш мүсіні ашылды. Оның мүсіншісі – Шувалов құрған Академияның қазіргі президенті Зураб Церетели. 2004 жылы Мәскеу мемлекеттік университетінің кітапханасының алдына тағы бір ескерткіш орнатылды.