Кіріспе

Музыка теориясында, таза бесінші – бұл жиілік қатынасы 3:2-ге тең немесе оған жақын екі дыбыстың аралығы. Батыс мәдениетінің классикалық музыкасында бесінші – диатоникалық гаммадағы алғашқы бес тізбекті нотаның біріншісінен соңғысына дейінгі аралық. Таза бесінші (көбінесе P5 деп қысқартылады) жеті жарты тонды қамтиды, ал кішірейтілген бесінші алты, ал үлкейтілген бесінші сегіз жарты тонды қамтиды. Мысалы, До нотасынан Соль нотасына дейінгі аралық – таза бесінші, себебі Соль нотасы До нотасынан жеті жарты тон жоғары орналасқан. Таза бесінші гармоникалық қатардан екінші және үшінші гармоникалар арасындағы аралық ретінде туындауы мүмкін. Диатоникалық гаммада доминант нота тоникалық нотадан таза бесінші жоғары орналасқан. Таза бесінші унисон мен октавадан басқа кез келген аралықтан гөрі тұрақтырақ. Ол барлық мажорлық және минорлық аккордтардың (триадалардың) тамырынан жоғары және олардың кеңейтімдерінде кездеседі. 19 ғасырдың соңына дейін ол көбінесе грекше атауымен – диапенте деп аталатын. Оның инверсиясы – таза төртінші. Бесіншінің октавасы – он екінші. "Жұлдыз, жұлдыз, кішкентай жұлдыз" әнінің басында таза бесінші кездеседі; бірінші "жұлдыздың" дыбысы – тамыр нотасы, ал екінші "жұлдыздың" дыбысы – одан жоғары таза бесінші.

Баламалы анықтамалар

Кемелді термин кемелді бесіншіліктерді кемелді аралықтар тобына (оның ішінде унисон, кемелді төртінші және октава) жатқызады, олардың қарапайым дыбыстық қатынастары мен жоғары деңгейдегі ырғақтығы үшін осылай аталады. Бір октаваға он екі ғана нотасы бар аспапты (мысалы, фортепианоны) пифагорлық настройкамен настройкалағанда, он екі бесіншіліктердің бірі (қасқыр бесіншілік) өте диссонансты естіледі және егер бұл термин "жоғары ырғақты" деп түсіндірілсе, оны "кемелді" деп атау қиын. Алайда, дұрыс энгармониялық жазу қолданғанда, пифагорлық настройкадағы немесе мейтондық темпераменттегі қасқыр бесіншілік шын мәнінде кемелді бесіншілік емес, кемітілген алтыншылық (мысалы, G–E) болып табылады. Кемелді аралықтар сондай-ақ инверсиялары да табиғи болатын табиғи аралықтар ретінде анықталады, мұнда табиғи, өзгертілген аралықтардан өзгеше, сол негізгі нотадан басталатын негізгі диатоникалық гаммадағы негізгі нота мен басқа нота арасындағы аралықтарды білдіреді (мысалы, C-ден C, D, E, F, G, A, B, C аралықтары, диездер мен бемольдерсіз); бұл анықтама кемелді аралықтардың тек унисон, төртінші, бесінші және октава екенін көрсетеді, ырғақтылық деңгейіне жүгінбей. "Кемелді" термині сонымен қатар "тура" сөзінің синонимі ретінде қолданылған, кіші бүтін сандардың қатынасына сәйкес келетін аралықтарды, басқа әр түрлі настройка жүйелеріндегі "теңделген" немесе "кемшіліктері бар" аралықтардан, мысалы, тең темпераменттен ажырату үшін. Кемелді унисонның дыбыстық қатынасы 1:1, кемелді октава 2:1, кемелді төртінші 4:3, ал кемелді бесінші 3:2. Бұл анықтама бойынша басқа аралықтар да кемелді деп аталуы мүмкін, мысалы, кемелді үшіншілік (5:4) немесе кемелді үлкен алтыншылық (5:3).

Басқа қасиеттері

Таза бесіншіліктен өзге, тағы екі түрі немесе сапасы бар: кішірейтілген бесіншілік, ол бір хроматикалық жарты тонға кішірек, және үлкейтілген бесіншілік, ол бір хроматикалық жарты тонға үлкен. Жарты тонмен есептегенде, олар тиісінше тритонға (немесе үлкейтілген төртіншілікке) және кіші алтыншылыққа тең келеді.

Қисық қатынасы

[[File:Just perfect fifth below A. png|thumb|A төменгі кемелді бесінші. A төменгі кемелді бесінші (D, 10/9) ортаңғы C-ден жоғарыдағы тек/пифагорлық үлкен секундтан (D, 9/8) бір синтоникалық үтір төмен. Яғни, жоғарғы нота төменгі нотаның екі тербелісіне тең уақытта үш тербеліс жасайды. Кемелді бесіншіні скрипканы күйлегенде ести аласыз: егер жақынғы сымдарды 3:2 нақты қатынаста реттесе, нәтижесінде тегіс және үйлесімді дыбыс шығады, және скрипка дұрыс күйленген болады. Пианино сияқты пернетақталы аспаптар әдетте кемелді бесіншінің теңдеулі нұсқасын қолданады, бұл аспапқа барлық тональностьда ойнауға мүмкіндік береді. 12 тондық тең темпераментте, теңдеулі кемелді бесіншінің жиіліктері 1.498307 арақатынасында немесе шамамен 1.498307 болады. 700 центке тең кемелді бесінші, шамамен 701.955 центке тең кемелді бесіншіге қарағанда шамамен екі центке тар болады. Кеплер музыкалық күйді бүтін сандар арақатынасы тұрғысынан зерттеді және "төменгі кемелсіз бесіншіні" 40:27 биіктік арақатынасы ретінде, ал "үлкен кемелсіз бесіншіні" 243:160 биіктік арақатынасы ретінде анықтады. Оның төменгі кемелді бесінші қатынасы 1.48148 (680 цент) идеалды 1.50-ге қатысты тең темпераменттік (700 цент) 1.4983-тен әлдеқайда "кемшілікке" ие. Герман фон Гельмгольц 301:200 (708 цент) арақатынасын кемелсіз бесіншіге мысал ретінде келтіреді; ол тең темпераменттегі бесіншінің (700 цент) арақатынасын "кемелді бесінші" (3:2) -мен салыстырады және осындай "кемшілік" күйлендіруден туындайтын соққылардың естілуін талқылайды.

Бірлескен пайдалану

У. Э. Хиткотт октаваны үштік ішіндегі бастапқы бірлік ретінде сипаттайды, жоғары бірлік тізбектелген процестен туындайды: "бірінші Октава, содан кейін Бесінші, содан кейін Үшінші, бұл екеуінің бірігуі". Герман фон Гельмгольц кейбір интервалдар, атап айтқанда таза төртінші, таза бесінші және октава, "барлық белгілі музыкалық шкалаларда кездеседі" деп мәлімдейді, бірақ оның кітабының ағылшын тіліне аудармасын жасаған редактор төртінші және бесінші аралықтар алмастырылуы немесе анықталмауы мүмкін екенін атап көрсетеді. Таза бесінші – мажор және минор үштіктерді және олардың кеңейтімдерін құрудың негізгі элементі. Бұл аккордтар көптеген музыкалық шығармаларда жиі кездесетіндіктен, таза бесінші де осымен бірге жиі кездеседі. Дегенмен, көптеген аспаптарда таза бесінші гармониялық дыбыс ретінде болатындықтан, аккордтың бесіншісін жіберу де кәдімгі жағдай (әсіресе негізгі позицияда). Таза бесінші жеті аккордтарда да, сондай-ақ "көп тонды" гармонияларда (тамырдан жоғары қарай үшінші интервалмен орналасқан төрттен астам дыбыстан тұратын гармониялар) кездеседі. Шындығында, таза бесіншінің болуы осы аккордтардың диссонанстық аралықтарын жұмсарта алады, мысалы, мажор жетілігінде мажор жетілігінің диссонанстығы екі таза бесіншінің болуымен жұмсатылады. Аккордтарды бесіншілерді тізбектеп құруға болады, нәтижесінде квинтальдық гармониялар пайда болады. Мұндай гармониялар көбінесе заманауи музыкада, мысалы Пол Хиндемиттың музыкасында кездеседі. Бұл гармония Стравинскийдің "Көктем құрбаны" атты шығармасындағы "Жастар биінде" де кездеседі, онда төрт C трубасы, пикколо трубасы және бір мүйіз бес дыбыстық B♭ квинталь аккордын орындайды.

Тюнинг және тональдық жүйелерде қолдану

Толық бесіншілік, октавамен бірге, пифагорлық настройканың негізін құрайды. Сәл тарылтылған толық бесіншілік те, орта тонды настройканың негізі болып табылады. Бесіншілік шеңбері – хроматикалық гамманың (хроматикалық шеңбер) дыбыстық кеңістігінің моделі, ол екі нота арасындағы жақындықты хроматикалық тікелей жапсарлылық емес, бір нотадан екіншісіне өту үшін қажетті толық бесіншіліктер саны ретінде қарастырады.