Кіріспе
Психикалық құбылыстар тобы. Иерусалим синдромы – Иерусалим қаласына сапар жасаудың нәтижесінде туындайтын діни мазмұндағы ойлар немесе тәжірибелерді қамтитын психикалық құбылыстар тобы. Бұл синдром тек бір ғана дінге немесе конфессияға тән емес, түрлі әлеуметтік ортадан келген яһудилерге, христиандарға және мұсылмандарға әсер етеді. Иерусалим синдромы психикалық аурулардың диагностикалық және статистикалық нұсқаулығында немесе Халықаралық аурулар жіктемесінде ресми түрде танылған жағдай ретінде тізімделмеген. Иерусалим синдромының ең белгілі, бірақ ең көп кездеспейтін түрі (III тип ретінде жіктеледі) – бұрын мұнтазды және психопатологиялық белгілері жоқ адамның Иерусалимге келгеннен кейін психозға ұшырауы. Психоздың ерекшелігі – діни тақырыптың күшті болуымен сипатталады және көбінесе бірнеше аптадан кейін немесе аймақтан кеткеннен кейін толық жазылумен аяқталады. Иерусалим синдромының діни бағыты оны Флоренциядағы Стендал синдромы немесе Париждегі Париж синдромы сияқты басқа құбылыстардан ерекшелендіреді. 2000 жылы «Британдық психиатрия журналында» жарияланған мақалада Бар Эль және авторлар бұрын психиатриялық тарихы жоқ туристерде пайда болатын нақты синдромды анықтағандарын және сипаттағандарын мәлімдеді. Алайда, бұл тұжырым М. Калиан мен Э. Вицтум тарапынан жоққа шығарылды. Калиан мен Вицтум, сипатталған мінез-құлықты көрсеткен туристердің көпшілігі Иерусалимге келгенге дейін психикалық аурумен ауырғанын атап өтті. Олар сондай-ақ, Иерусалимге келгеннен кейін спонтанды психозға ұшыраған деген болжам жасалған туристердің шағын үлесіне қатысты Бар Эль және авторлардың туристердің қалаға келгенге дейін жақсы жағдайда болғанын дәлелдемейтінін көрсетті.
Jerusalem syndrome is a group of mental phenomena involving the presence of religiously themed ideas, or experiences that are triggered by a visit to the city of Jerusalem. It is not endemic to one single religion or denomination but has affected Jews, Christians, and Muslims of many different backgrounds. It is not listed as a recognised condition in the Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders or the International Classification of Diseases. The best known, although not the most prevalent, manifestation of Jerusalem syndrome (classified as Type III) is the phenomenon whereby a person who seems previously balanced and devoid of any signs of psychopathology becomes psychotic after arriving in Jerusalem. The psychosis is characterised by an intense religious theme and typically resolves to full recovery after a few weeks or after being removed from the area. The religious focus of Jerusalem syndrome distinguishes it from other phenomena, such as Stendhal syndrome in Florence or Paris syndrome in Paris. In a 2000 article in the British Journal of Psychiatry, Bar El et al. claim to have identified and described a specific syndrome which emerges in tourists with no previous psychiatric history. However, this claim has been disputed by M. Kalian and E. Witztum. Kalian and Witztum stressed that nearly all of the tourists who demonstrated the described behaviours were mentally ill prior to their arrival in Jerusalem. They further noted that, of the small proportion of tourists alleged to have exhibited spontaneous psychosis after arrival in Jerusalem, Bar El et al. had presented no evidence that the tourists had been well prior to their arrival in the city.
Тарих
Иерусалим синдромы бұрын истерияның бір түрі ретінде қарастырылып, "Jerusalemienne қызуы" деп аталды. Оны алғаш рет 1930 жылдары Израильдегі қазіргі заманғы психиатриялық зерттеулердің негізін қалаушылардың бірі Иерусалим психиатры Хайнц Герман клиникалық тұрғысынан сипаттады. Бұл мінез-құлықтың Иерусалимге барудан туындап жата ма, жоқ па, деген мәселе пікір-талас тудырады, себебі ұқсас мінез-құлық Меке және Рим сияқты діни және тарихи маңызы бар басқа да жерлерде де байқалған (Стендал синдромын қараңыз). Бұл синдромның орта ғасырларда да кездескені белгілі, өйткені ол Феликс Фабридің саяхат жоспарында және Маржери Кемпенің өмірбаянында сипатталған. 19 ғасырда Иерусалимге келген саяхатшылар туралы әдебиеттерде де басқа жағдайлар келтірілген. Бар Эль және авторлар тобы 2000 жылға таяу уақытта Иерусалимге келген көптеген қалыпты адамдардың Иерусалимде болуы мен мыңжылдыққа байланысты діни маңызының әсерінен зардап шегуі мүмкін екенін, бұл ауруханаға түскен Иерусалим синдромының жағдайларын күрт арттыруы мүмкін деген болжам жасады. 2000 жылы Иерусалимге келетін туристердің санының өсуіне байланысты ауруханаға түскен туристердің саны аздап артқанымен, қаушатылған Иерусалим синдромының эпидемиясы болған жоқ. Көптеген талқылаулар осы синдромның анықтамасы психоздың жеке түрі ме, әлде Израильдің медициналық органдары бұрын анықтамаған психоздық аурудың қайта көрінісі ме деген сұраққа бағытталды. Осыған жауап ретінде Бар Эль және авторлар тобы синдромды жіктеді. Бар Эль және авторлар тобы 13 жыл ішінде 42 жағдайды тіркеді, бірақ ешбір жағдайда бұл жағдайдың уақытша екені расталмады.
Bar El et al. reported 42 such cases over a period of 13 years, but in no case were they able to actually confirm that the condition was temporary.
Танымал мәдениетте
Джошуа Соболдың "Иерусалим синдромы" атты пьесасы еврейлердің Екінші ғибадатханасының қирауына себеп болған фанатизмді қарастырады. "The X Files" (1995 жылы шыққан "Аян" сериясының 11-ші бөлімі) фильмінде қылмыскер қалаға сапар шеккеннен кейін "Иерусалим синдромымен" ауырған болып бейнеленеді. Ол АҚШ-қа оралып, стигма белгілері бар баланы өлтіреді. 2001 жылы Джеймс Реймонд "Jerusalem" әнін Иерусалим синдромы тақырыбында жазған. Бұл ән 2001 жылы CPR (Дэвид Кросби, Джефф Певар, Джеймс Реймонд) тобының "Just Like Gravity" альбомында орын алды. "The Simpsons" анимациялық сериалының 2010 жылғы "The Greatest Story Ever D'ohed" эпизодында Гомер Спрингфилдтен келген туристік топпен бірге Израильге саяхат жасағанда Иерусалим синдромын дамытады. Аурудың оған тигізген әсері эпизодтың негізгі сюжеттік желісін құрайды. Ақырында, тур тобының көп бөлігі Иерусалим синдромына шалдығып, әрқайсысы өзін мессия деп жариялайды. 2014 жылы ABC телеарнасының "Black Box" сериалының "Jerusalem" (1 маусым, 5 серия) эпизодында Израильге саяхат кезінде дінге кенеттен және оқшау түрде бет бұрғаннан кейін Иерусалим синдромымен ауыратын кейіпкер бейнеленеді. 2015 жылы түсірілген "Jeruzalem" фильмінде Иерусалим синдромымен ауырған болуы мүмкін кейіпкер бар. Нил Гайманның 2015 жылғы "Trigger Warning" жинағындағы "Jerusalem" атты он екінші әңгіме демалыс күнінде синдромға шалдыққан британдық әйел туралы айтады. Ол Құдай өзімен сөйлесіп жатыр деп сеніп, үйінен қашып, Иерусалимге қайта оралады. Метрополитен өнер мұражайының 2016 жылғы көрмесінің каталогы қала тарихының ертерек кезеңдері туралы айта келіп, кіріспе бөлімінің бірінші абзацында синдромды "ұйымдастыру метафорасы" ретінде пайдаланған, деп мәлімдейді сыншылар. 2023 жылы Йорк театр компаниясы Кайл Розен, Лоуренс Холцман және Фелисия Нидлмен жазған, Дон Стивенсон қойған "Иерусалим синдромы" атты музыкалық комедияны сахнаға қойды. 14 актерлік құрамға Фарах Альвин мен Ленни Вольп кірді.