Кіріспе

Картезиандық лингвистика терминін Ноам Чомский өзінің "Картезиандық лингвистика: рационалистік ойдың тарихындағы тарау" (1966) атты кітабында енгізді. "Картезиан" деген атау 17 ғасырдың әйгілі философы Рене Декартқа қатысты. Декартпен қатар, Чомский 17-ғасыр лингвистикасындағы рационалистік ойдың басқа да мысалдарын, атап айтқанда, Порт-Роял грамматикасын (1660), оның әмбебап грамматикаға қатысты кейбір идеяларын алдын ала көрсетеді. Чомский лингвистикалық теорияның дамуын Декарттан Вильгельм фон Гумбольдтқа дейін, яғни Ағартушылық кезеңнен бастап Романтизмге дейін жалғастырады. Чомскийдің айтуынша, Картезиандық лингвистиканың негізгі ілімі грамматикалық құрылымның жалпы ерекшеліктері барлық тілдерге ортақ және ақыл-ойының белгілі бір негізгі қасиеттерін көрсетеді. Бұл кітап "тілдің табиғатын, оны қолдану мен меңгерудің негізін құрайтын ақыл-ой процестері мен құрылымдарын" терең түсіну мақсатымен жазылған. Чомский адамның тілінің осы негізгі құрылымдарына нұрын шашуды және кейіннен оның тілінен организмнің табиғатын шығаруға бола ма екендігін анықтағысы келді. Чомскийдің кітабы негізінен жағымсыз пікірлерге ие болды. Сыншылар "картезиандық лингвистика" әдістемелік тұжырымдама ретінде де, тарихи құбылыс ретінде де сәтсіз деп дәлелдеді. Олар Чомский классикалық философияны жалған түсіндіреді деп айтады және оның пікірлеріне қарамастан, оның идеясы рационалистік философия дәстүрін білдірмейді.

Адам мен айуанның арасындағы айырмашылық

Тіл функциясының белгілі бір механикалық факторлары, мысалы, ынталандыруға жауап беру, адамдарда да, жануарларда да айқын көрінеді; алайда, Чомский тілдің шығармашылық аспектісі тек адамдарға тән екенін көрсететін бірнеше 17 ғасырдағы Картезиандық эксперименттерді келтіреді. Бұл, негізінен, тілдің пайда болу теориясының Картезиандық теориясы. Чомски былай деп жазады: "Біз "картезиандық лингвистика" деп атағанның негізгі үлесі - адамның тілі, оның қалыпты қолданылуында, тәуелсіз түрде анықталатын сыртқы ынталандырулар немесе ішкі күйлер бақылауынан азат және кез-келген практикалық коммуникативтік функциямен шектелмейді, мысалы, жануарлардың жалған тіліне қарама-қайшы ". "Қысқаша айтқанда, жануарлардың "тілі" механикалық түсіндірменің шегінде қалады, өйткені оны Декарт пен Кордемой ойлап тапқан" және тілдің шығармашылық аспектісі адамдарды жануарлардан ажыратады.

Инстинктке тәуелділік

Картезиандық теорияда философиялық тұжырымдар бар. Бұған мысал ретінде инстинкт пен ынталандыруды бақылаудан босану деген идеяны "адамның ақыл-ойы" деп атаймыз. Инстинкттің әлсіздігі - адамның табиғи артықшылығы, оны ақылға қонымды зат ететін нәрсе. "Тіл туралы осы түсініктен бастап, тіл қолданудың шығармашылық аспектісін шынайы көркем шығармашылықпен байланыстыруға аз ғана қадам бар". Басқаша айтқанда, "әдеби тілдің "поэтикалық" сапасы оның бірден ынталандырудан тәуелсіздігі мен практикалық мақсаттардан бостандығынан туындайды", негізінен Картезиандық философиямен байланысты тақырып.

Жалпыға бірдейлік

Чомский Ағартушылық кезең ойшылдары Гумбольдт, Гёте және Гердердің теорияларын параллель етіп, оларды әмбебап тәртіпті іздеген зерттеушілер ретінде ұстап, Картезиандық ойлаудың академияның әртүрлі салаларына таралу үрдісін көрсетуге тырысады. Гумбольдт тілдің органикалық түрін ашуға тырысқан, көптеген келтірілген тәжірибелер сияқты, қазіргі лингвистиканың контексіне енгізілген, бұл лингвистиканың картезиялық моделі мен қазіргі лингвистика моделі арасындағы айырмашылықтарды көрсету және соңғысының алғашқысының үлесін көрсету үшін. Бұл әмбебаптылықтың тағы бір аспектісі - генеративтік грамматика, Хомскидің тәсілі, ол Гумбольдт жазған "органикалық бірлікті" қамтамасыз ететін тілдің бір шекті, барлық жерде бар аспектісі. Сонымен қатар, Гумбольдтық - бұл тіл мен ойды тудыратын күштер бір және бірдей деген идея.

Терең және беткі құрылым

"Дене мен ақыл-ойды негізгі ажыратуды ұстанған Картезиандық лингвистика тілдің екі аспектісі бар деп санайды", атап айтқанда, тілдік белгілердің дыбысы / сипаты және оның мәні. Картезиан тіл білімінде семантикалық және фонетикалық түсіндіру бірдей болмауы мүмкін. Терең құрылымдар көбінесе тек ақыл-ойында (ойдың айнасында) бейнеленеді, ал беткі құрылымдар олай емес. Терең құрылымдар беткі құрылымдарға қарағанда тілдер арасында аз өзгереді. Мысалы, латын және француз тілдерінің беткі түрлерін беретін трансформациялық операциялар олардың терең құрылымдарының ортақ ерекшеліктерін жасыруы мүмкін. Чомский: "Көп жағынан, меніңше, трансформациялық генеративтік грамматика теориясын қазіргі жұмыс барысында дамып келе жатқандай, Порт-Роял теориясының қазіргі заманғы және нақты нұсқасы ретінде қарастыру өте дұрыс".

Порт-Роял грамматикасының қысқаша мазмұны

Порт-Роял грамматикасы Картезиан тіл біліміне Картезиан тіл философиясының үлгісі ретінде көп келтіріледі. "Сөйлемнің ішкі ақыл-ой аспектісі бар (мағынасын жеткізетін терең құрылым) және дыбыс реті ретінде сыртқы, физикалық аспекті". Чомскийдің айтуынша, Порт-Рояль тілшілері тіл теориясының формальды талаптарына сай келетін терең және беткі құрылымдар теориясын жасады. Чомский оны қазіргі заманғы терминдермен "теңіздің терең құрылыстарын және оларды жер бетіндегі құрылымдарға көшіретін трансформациялық жүйе" ретінде сипаттайды, бұл негізінен қазіргі заманғы теорияларға ұқсас трансформациялық грамматиканың бір түрі.

Өткен және қазіргі

Чомский қазіргі заманғы лингвистикалық теория тұрғысынан алғанда, терең құрылымдарды сипаттау мен ашу абсурдты екенін, қазіргі кездегі "лингвистикалық факт" және "дыбыс мағынасының сәйкестігі" сияқты нәрселерді зерттеу мен сандық өлшеуге сәйкес екенін айтып, өткенді қазіргі заманмен байланыстырады. Қалай болғанда да, терең және беттік құрылым теориясын қарастырудың дәстүрлі әрекеттері сәтсіз болды. Декарттың тіл туралы түсінігі - бұл өзін-өзі білдірудің түрі, тек қарым-қатынас емес. Қазіргі лингвистика Картезиялық философия көтерілген проблемаларды толықтай шешпеді немесе толық танымады. Олар жалпыға бірдей танылған теорияның қажетсіз проблемалары ретінде қарастырылды. Картезиандық лингвистиканың тағы бір аспектісі - "нағыз ғылым ретінде саналу үшін сипаттамалық мәлімдемелерді рационалды түсіндірмемен толықтыру қажеттілігі". Чомский ағартушылық кезеңінде шамадан тыс рационалдық пен приоризм кең таралған деп мәлімдейді және терең құрылымның картезиялық талдауында тілдің жалпы табиғатына қатысты үлкен, негізгі гипотеза жоқ деп санайды.

"Жалпыға ортақ түсініктер" (Шерберидің Герберті De Veritate (1624))

Бұл "туылған қабілеттерге" немесе белгілі бір "табиғи инстинктке" қатысты, ол "бізге естілетін, үміттенетін немесе қалаған нәрсенің табиғаты, тәсілі мен ауқымы туралы нұсқау береді" (Чербери). Бұл жасырын ұғымдар тек сыртқы ынталандыру арқылы іске қосылады. Чомский тәжірибе мен білімнің алғышарты ретінде туа біткен және психологиялық ілімге назар аудару, ілімнің жасырын қызметін белсендіру үшін сыртқы ынталандырудың талабымен бірге, Картезиандық лингвистикаға тән екенін айтады.

Қабылдау және даму

Чомский Картезиандық лингвистика бойынша зерттеулерін Американың білімді қоғамдар кеңесінің мүшесі болған кезде жүргізді; одан кейін бұл тақырыптың көп бөлігі 1965 жылы Принстон университетінің Кристиан Гаус семинарларында ұсынылды. Картезиандық лингвистиканы жариялағаннан бері Чомскийдің тарихы негізінен 1950 жылдардағы психологиялық мінез-құлық тұрғысында қалыптастырылған өз идеяларының жасанды алдыңғысы ретінде сынға алынды. Кітап "көпшілікке танымал және дұрыс бағаланған, ол Чомскийдің философия классиктерінің қатарында орын алуына мүмкіндік бермеген" радикалды сәтсіздік болды. Чомский өзінің сыншыларына жауап берді және өзінің тарихи көзқарасын одан әрі пысықтап, өз тұжырымдамасының дұрыстығын қорғады. Бұл кітапты Джеймс МакГилврэй 2002 және 2009 жылдары тек кішігірім өзгерістермен және ұзақ кіріспемен қайта өңдеген. Жаңа сын-пикирлер әрқашан жауапсыз қалған бұрынғы сын-пикирлерге назар аударады, бұл кіріспе эсселердің де сендіре алмайтындығын көрсетеді.